Connecting the dots. De laatste weken krijgen we een golf van paniekerige oorlogsberichten om de oren. Neem de Duitse bondskanselier Merz.
Het problematische bij dit soort berichten is dat het onmogelijk is om bewijs in te zien. Je kunt erom vragen, maar dan blijkt dat uit oogpunt van veiligheid er niets gedeeld kan worden, ‘het Kremlin leest ook mee’. Zo wordt een land klaargestoomd voor oorlog, zonder dat een kritische burger kan controleren of de onderbouwing er wel is.
Premier Fico van Slowakije koppelde het aan de Europese budgetcyclus. Elke zeven jaar is er een nieuwe Europese begroting of ‘Multiannual Financial Framework’. Het huidige MFF startte in 2021 en loopt eind volgend jaar af.
In dat MFF is geregeld dat de Europese Commissie (EC) zelf geld mag lenen. Dat is nadrukkelijk verboden volgens het Europees verdrag, maar vanwege de pandemie moesten de regels wijken. Destijds is afgesproken dat de EC het geld zou lenen tussen 2021 en 2027. Dat is precies de periode van het huidige MFF. Merk op dat dit MFF in 2021 begon, terwijl de ziekenhuizen in 2020 vol lagen met patiënten. Als je een noodmaatregel invoert vanwege een virus, dan is het een beetje raar om uit urgentie een jaar te vertragen.
Wie goed zoekt in de officiële documentatie, ziet dat het plan om te lenen uit 2017 komt. Destijds wist men natuurlijk al dat er een nieuw MFF zat aan te komen, in 2021. De regeringsleiders spraken af om in de zomer van 2019 een compromis te bereiken over de nieuwe begroting. Elk lid in de Europese raad heeft immers het recht om een vetokaart te trekken. Als je in 2021 een nieuw MFF wil hebben, is het nodig om in 2020 de wetgeving op papier te hebben en dan moet je in 2019 weten dat niemand zijn veto inzet.
In december 2019 begon de Corona-pandemie, een perfect excuus om een MFF met 800 miljard aan leningen erbij aan de bevolking te verkopen. Wie kritisch was, kreeg het etiket ‘wappie’. Daarom kwam het Coronafonds er, een meerderheid accepteerde de bijzonderheid dat er een jaar werd gewacht met lenen en er dus niets naar ‘de zorghelden’ kon gaan. In 2028 moet het nieuwe MFF van start gaan, dus je krijgt dezelfde discussie als in 2019.
Het lenen gaat door tot 2027, als het huidige MFF is afgelopen. Wie in het overzicht met Coronaleningen kijkt, ziet iets vervelends gebeuren. Er zijn leningen die aflopen voor 2027. De rente daarop bedraagt ongeveer 2,5 procent. Langlopende leningen kennen een hogere rente. Dat is logisch, want het risico is dan ook groter. Het hele fonds moet zijn afgelost voor 2058 en de maximale looptijd van een lening die aangegaan kan worden is dertig jaar. Dat is bij woninghypotheken ook zo. Het betekent praktisch dat de EC tot en met 2027 kan lenen.
Destijds was de gedachte dat geld lenen niks hoeft te kosten. De aanname van ook gerespecteerde economen was dat je rente bijna een halve eeuw vooruit kon voorspellen, die moest wel nul zijn en blijven. Die aanname is op niets gestoeld anders dan een paniekgevoel vanwege de pandemie en historisch gezien is het ook heel raar om aan te nemen dat rentes niet veranderen. Maar wederom, er was paniek, we zouden allemaal doodgaan door het virus, dus ook deze aanname was acceptabel voor iedereen die niet voor wappie uitgemaakt wilde worden. Als je doet alsof rente niet bestaat, kost dit lenen elke Nederlander slechts twee tientjes per jaar. Ga je daar moeilijk over doen?
In het overzicht met uitgegeven leningen zien we dat de rente op de lange leningen eerder vier procent bedraagt, of zelfs nog meer. Het lenen mag doorgaan tot 2027, wat betekent dat de rente op schulden die voor die tijd aflopen, wordt betaald met nieuwe leningen waarvan ook niet duidelijk is hoe die afgelost gaan worden. Een uiterst riskante constructie. Als de EC de maximale leencapaciteit benut, is er eind volgend jaar een schuldpositie van 800 miljard bij een rentestand die vier procentpunt hoger is dan gedacht. Dat is een nadeel van 30 miljard per jaar in 2028 en daarna, door een stomme rekenfout gebaseerd op onredelijk positieve aannames. Dan hebben we het dus echt niet over twee tientjes de neus, was dat maar zo.
In het Coronafonds is geregeld dat Nederland 51 miljoen krijgt voor de IC, geld dat Nederlandse ziekenhuizen te laat zou bereiken: dat was opzet. Het deel van de Europese schuld waar Nederland garant voor staat, plus de rentetermijnen tot 2030, is gelijk aan 50 miljard, het duizendvoudige van wat ‘de zorghelden’ kregen waar het allemaal om te doen was. De samenleving accepteerde het.
Fico hint ernaar dat er nu iets soortgelijks gebeurt: een bange bevolking zal accepteren dat er weer geld geleend wordt om het leger sterker te maken. Net als bij de pandemie en de zorghelden zal slechts een fractie van het geleende geld daadwerkelijk bij de mensen aankomen waar het om gaat, nu militairen. Die verdienen nog steeds schandalig weinig. De gedachte leeft dat de bevolking er wel weer intrapt: Europa moet ‘sterker’ zijn, doe er een foto bij van een schattig kind en klaar is Kees. Wil je dan niet dat het kindje veilig is, helemaal als je weet dat honderden miljarden lenen dankzij Europese rekenkundige magie nog geen twee tientjes de Nederlander kost? Daarom.
Maar zijn de berichten over de toegenomen Russische dreiging dan onjuist? Daar lijkt het wel op. Het zomeroffensief van de Russen in Oekraïne is vastgelopen, dan is het niet logisch om nog een grondoorlog te starten tegen een militair bondgenootschap met de VS erin, die over het sterkste conventionele leger op aarde beschikken. Een land dat zo zwaar bewapend is, wil je geen excuus geven om te schieten.
Nu was ‘ze sekgen of ze NATO’, onze eigen Mark Rutte, op bezoek in Litouwen. En inderdaad, ga naar Polen en de Baltische staten en spreek met mensen op straat: Rusland heeft zijn buren eeuwenlang van de vrijheid berooft dus in die contreien is men vanzelfsprekend niet te beroerd om een sterke defensie tegen een mogelijke Russische aanval op te tuigen. Er worden ook wel degelijk pogingen gedaan om te hacken, van Russische kant, op een manier die lastig te rijmen valt met vreedzame intenties. Dat is in ieder geval wat gesprekken achter de schermen met mensen uit de inlichtingenwereld leert. Er is niks mis met alert zijn.
Zijn er echter recente inlichtingen die doen vermoeden dat de kans dat Rusland de NAVO gaat aanvallen, is toegenomen? Die vraag stellen kan er al voor zorgen dat mensen denken dat je door het Kremlin wordt betaald. Voor ondergetekende is dat vanzelfsprekend niet het geval. Het moet wel mogelijk zijn om dergelijke vragen te stellen. Bij een gezamenlijke persconferentie van Rutte en de premier van Litouwen, Mindaugas Sinkevičius, gebeurde er iets opmerkelijks.
Sinkevičius vertelde dat de uitgaven aan defensie van zijn land op vijf procent zitten, hij ‘zit bij de club’. Rutte kon het waarderen, blijkens de lichaamshouding en de welbekende grijns. Toen gebeurde er iets opmerkelijks, op veertien minuten in de videoregistratie. Een journalist wilde ook weten of er inderdaad sprake was van toegenomen dreiging. De Litouwse premier antwoordde dat hij het daar met Rutte over heeft gehad en dat er geen ‘bewijs’ is van toegenomen dreiging. Hij stelde ook dat het belangrijk is om ‘kalm te blijven, niet te overdrijven’. Rutte is daar minder van gediend en stamelt nog dat er ‘acties van de Russen zijn, zeker of waarschijnlijk’ en dat daar reacties op kunnen komen die ‘zichtbaar of onzichtbaar zijn’. De persconferentie is ook meteen afgelopen.
Litouwen heeft een leger van twaalfduizend man in drie brigades, waarvan er een gemobiliseerd moet worden in tijden van oorlog. Het land heeft een grotere landmacht met België, terwijl het met geen drie miljoen inwoners een vier keer zo kleine bevolking heeft. Net als de andere Baltische staten is er geen marine of luchtmacht van betekenis. Andere NAVO-landen leveren daarom per toerbeurt enkele toestellen om het luchtruim te bewaken. Op dit moment zijn er negen Italiaanse en Turkse straaljagers in de regio actief. Als Russische toestellen vanaf de zee het luchtruim van de Baltische staten dreigen te bereiken, dan worden ze door NAVO-toestellen opgewacht, zoals de Britse Eurofighter in juni 2014 hierboven.
Waakzaam zijn en een leger hebben dat op crises kan reageren, betekent niet dat NAVO-landen niet anders kunnen dan vervallen in redeloze hysterie. Zo ligt er nu een Wet op Defensie Gereedheid (WODG) bij de Raad van State. Daarin staan voorstellen om Nederlandse militairen realistischer te kunnen laten oefenen op eigen bodem. Daar is niks mis mee natuurlijk. Dezelfde wet maakt het mogelijk om gegevens van burgers op te slaan, waar de overheid alleen niks mee mag doen volgens het discriminatieverbod uit de grondwet. Zo mag de overheid niet opslaan wat de seksuele voorkeur of etnische afkomst is van een individu, omdat het discriminatieverbod regelt dat je toch niks met die gegevens mag doen - waarom zou je ze dan opslaan?
Het gevoel van toegenomen Russische dreiging, een gebrek aan daadwerkelijke inlichtingen ten spijt, maakt dat mensen accepteren dat het discriminatieverbod niet meer zo letterlijk genomen wordt. Zo beschadig je het democratisch gehalte van je eigen samenleving, zonder dat je er een gram veiligheid voor terugkrijgt. Los van hoe men over Poetin en de Russische dreiging denkt, is dat een enorme stap die eigenlijk meer discussie verdient. Een paniekerige sfeer draagt daar niet aan bij, net als tijdens de pandemie.
Daarnaast zorgen al die uitgaven voor maatschappelijke problemen. De rentes op staatsschulden zijn hard aan het stijgen, we zagen het al. Frankrijk leent nu tegen vijf procent. Trump wilde dat ook Frankrijk vijf procent van de economie aan defensie zou uitgeven, een ambitie die later werd teruggebracht. Het betekent dat Frankrijk tientallen miljarden extra moet uitgeven, terwijl het begrotingstekort al ongezond hoog is. De Franse regering zal pijnlijke bezuinigingen moeten doorvoeren, of de belastingen nog verder verhogen terwijl de economie nu al wordt afgeknepen door een veel te grote overheid. Als men aanneemt dat de Russische tanks volgende week al onder de Arc de Triomphe kunnen rollen, zijn dat terechte offers. Maar is dat risico echt wel zo reëel? In Nederland is het niet anders. Er moet structureel 19,3 miljard extra naar defensie. Dat uitgavenminimum is vastgesteld, hoe dat betaald wordt is dat niet. Het is een bron van een hoop politieke onrust.
Als kers op de taart van hysterie kunnen we afsluiten met Jan Paternotte van D66. De afgenomen acceptatie van homo’s in Nederland is volgens hem ook een complot van Poetin. Bewijs daarvoor is er niet, maar in emotionele tijden doen feiten en onderbouwingen er steeds minder toe. Het is een optie om wel alert te zijn maar niet te ‘overdrijven’, zoals de premier van Litouwen opmerkt. Hij kan het weten, zijn land grenst aan Rusland en is eeuwenlang onderdrukt door de grote buur. Misschien is het een idee om naar hem te luisteren?
Mijn werk wordt gratis ter beschikking gesteld, maar het kan er niet zijn zonder een bijdrage van de lezer. Kies zelf een bedrag, afhankelijk van wat u het waard vindt, via de knop hieronder. Of u bestelt mijn boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book en een papieren boek.