Komt tante Ursula inderdaad uw spaargeld roven?

Ja en nee. Leuk he, korte antwoorden? Dan volgt nu de nuance. Voor de mensen die nog zijn gebleven, de ophef van de week betreft een speech van de voorzitter van de Europese Commissie (EC) bij de Franse ondernemersclub Rencontre des Entrepreneurs de France. Dus we zeggen er meteen bij: het is maar een speech, maar achter die speech zitten ook concrete beleidsvoorstellen.

Makkelijk is het niet, als kind van het Germaanse taalgebied, de speech in het Frans houden. Ze doet het wel. Vindt u het toch niet om aan te horen, of heeft u een IQ van meer dan 135 waardoor dit te traag gaat? Weet dan dat er een Engelse vertaling is. Volgens menigeen is dit een poging om spaargeld te onteigenen: dat zou ‘lui’ zijn en niet werken om investeringen in Europese projecten voor het klimaat en defensie te ondersteunen. Dat is het idee achter ‘The Savings and Investment Union’ (SIU). Door Europese regels te versoepelen, zou een vermogend persoon in het ene land makkelijker kunnen investeren in een startup in een ander land.

In haar speech noemt ze zes thema’s die van belang zijn. De eerste is oneerlijke concurrentie door China, al noemt ze het uit diplomatieke wijsheid niet zo. De tweede uitdaging, en daar begint het, is de vraag hoe ‘onze economieën’ gefinancierd moeten worden. Dat is een bijzondere vraag, want lidstaten van de EU omarmen het principe van een vrije markt. Europeanen kunnen vrij handelen, maar de staat laat burgers en bedrijven waar mogelijk met rust en de EU heeft helemaal een beperkte rol.

Volgens Europees recht moet de EU en daarmee de EC enkel handel faciliteren en verder niets. Het ‘financieren van economieën’ is toch echt iets dat mensen zelf moeten doen. De derde uitdaging die ze noemt is net zo tastbaar als de eerste: de Europese interne markt kent nog steeds allemaal hobbels. Dan volgen er nog drie ‘uitdagingen’, die ook met AI te maken hebben - het is allemaal waar. Lang verhaal kort: de pijn rondom het roven spaargeld zit in het tweede aspect, hoe gaan we het betalen?

In de EU kennen we de no bailout clause. Dat betekent dat landen met elkaar handelen, goede vrienden zijn, zelfs hetzelfde geld hebben, maar dat niemand garant hoeft te staan voor de schulden van anderen. Dat is vastgelegd in artikel 125 van het verdrag van Maastricht. Frankrijk heeft bijvoorbeeld een veel hogere staatsschuld van Nederland, het is problematisch aan het worden. De twee landen hebben samen de euro. Moeten Nederlanders nu meer belasting betalen om Franse gaten te dichten? De tekst is er duidelijk over, dat mag niet. Ook Europese instellingen mogen niet zomaar zelf geld lenen en de rekening in Nederland parkeren. Dat is fijn voor de Nederlandse belastingbetaler, maar het betekent dat allerlei Europese politieke vergezichten niet haalbaar zijn: er is simpelweg geen geld, tenzij de polder bereid is de knip te trekken. Gebeurt niet vaak.

Een SIU kan een manier zijn om beleggen en handelen tussen Europese burgers te vergemakkelijken: niet om dat geld af te pakken. Dat laatste zou volgens Europees recht ook niet mogen. Toch zijn mensen bang dat dit op het confisqueren van spaargeld neerkomt. Het staat er niet letterlijk, maar wel een beetje.

De SIU is een verzamelnaam voor een reeks maatregelen in financiële zin. Recentelijk was ik door mijn maatje Ancilla van BlackBox uitgenodigd om het over dit onderwerp te hebben. Bij dat gesprek zit een begeleidend artikel. Hieronder staat het voor de SIU relevante deel van het gesprek.

In dat gesprek wordt een kleine discussie over de SIU aangehaald met Europarlementariër Bart Groothuis (VVD). Deze staat hieronder.

Het antwoord van Groothuis volgt de letter van de Europese wet: handel en ook de handel in beleggingen faciliteren is iets anders dan belegd of gespaard kapitaal afpakken. Als Europese instellingen niet zelf geld mogen lenen, dan kan een plan als de SIU ook niet stiekem een achterdeur zijn om toch Nederlanders aan te slaan met Europese belastingen. Zoals Groothuis zegt: het gaat niet over overheidsfinanciën. Toch?

Als we naar de speech van Von der Leyen luisteren, dan zien we dat het idee van het faciliteren van handel wel degelijk soepel overgaat in hogere belastingen. Er wordt gezegd dat Europeanen tien biljoen (dat is tien keer duizend miljard, keer nog eens duizend) euro aan spaargeld hebben. Dat is ‘lui’, het doet niks. Waarom willen Europeanen hun spaargeld niet investeren in defensie? Simpel, dat is een uitgave, geen investering. Ze gaat er ook van uit dat spaargeld inderdaad niks doet. Dat klopt niet, spaargeld wordt via banken uitgeleend aan bedrijven die wel degelijk investeren en mensen aannemen.

In het kader van de SIU moet er ook worden gesproken over securitiseren. Dat is een moeilijk woord, maar het komt er in het kort op neer dat je een hoop oude beleggingen bij elkaar in een doos gooit en vervolgens de hele doos verkoopt als nieuw beleggingsproduct. Lehman Brothers is er groot mee geworden maar ging er ook aan ten onder. ‘Securitiseren’ betekent dat je een verhandelbaar beleggingsproduct maakt (‘security’) van iets dat dat in beginsel niet is. Het gevaar van securitiseren is dat je mensen iets laat kopen wat ze niet begrijpen. Zo kunnen Nederlandse hypotheekbanken nog steeds hypotheken securitiseren. Dat betekent dat de leningen van duizenden mensen bij elkaar in enkele beleggingsproducten stoppen, die ze verkopen aan financiële instellingen die onmogelijk kunnen weten wie er bij die hypotheken horen. Daarom kunnen ze ook het risico niet inschatten en dat was een grote oorzaak van de kredietcrisis.

Dan kunt u nog steeds denken: interessant, maar waarom komt een SIU dan neer op het roven van spaargeld van argeloze Europeanen? Of, netter gezegd, die handel in beleggingen betekent toch niet dat de overheid meer belasting gaat heffen, via spaartegoeden? Daar lijkt het wel op. Merk op dat de discussie met Groothuis plaatsvond op 16 februari van dit jaar. Daarin noemde ik al dat de SIU ook over het versoepelen van de regels voor securitiseren ging. Die vorm van financieren is door de kredietcrisis in onbruik geraakt, u raadt het al. Een half jaar later komt tante Ursula inderdaad met dit plan. Had ik dan een glazen bol die Groothuis niet heeft?

In de discussie ziet u een link naar een Europees wetsvoorstel over dit onderwerp. Dit komt uit 2025. De tekst heeft de volgende aanhef.

De tekst verwijst naar rapporten van Enrico Letta en Mario Draghi, waarin ze voorstellen om securitisatie in te zetten voor de ‘financiële behoeften van EU prioriteiten’ maar ook de SIU. Dan lijkt het er wél op dat je dit doet om Europese instellingen meer te laten lenen. En niet vergeten: als die instellingen dat doen, meer lenen, moeten ze belasting heffen bij burgers om rente en aflossing te verzorgen. Dat is in strijd met het genoemde artikel 125. De woorden uit het wetsvoorstel laten juist geen duidelijke scheiding zien tussen het faciliteren van handel en het innen van belasting, zoals Groothuis stelde. Deze tekst was toen al voorhanden.

Merk overigens op dat de EC zich bij het schrijven van het wetsvoorstel zich geïnspireerd zag door twee Italiaanse politici onder wiens bewind de Italiaanse overheidsschuld verder ontspoorde. Dan mag je je best afvragen wat nu de zin en onzin is van de hele SIU. Laten we het rapport van Draghi er eens bij pakken, omdat we zo veel van het controleren van de bronvermelding houden.

Het rapport is een oproep om de EU slagvaardiger te maken in een toch niet zo vriendelijke wereld. Daar is een hoop voor te zeggen. Nu is het de vraag hoe de plannen van Draghi, zoals honderden miljarden investeren in de ‘groene transitie’, gefinancierd gaan worden. Daarover lezen we het volgende.

Draghi noemt dat Europeanen die geld willen ophalen het liefst naar de bank om de hoek lopen, terwijl een Amerikaanse startup in het hele dollargebied investeringen voor een startup kan aantrekken. Dat argument zagen we eerder. De SIU zou daarbij kunnen helpen, in theorie zonder dat de belastingen omhoog gaan of spaargeld wordt geconfisqueerd.

Echter, als we doorlezen, krijgen we een heel ander verhaal. De EU krijgt te weinig geld binnen om bedrijven staatssteun te geven voor de benodigde investeringen in de ‘groene en digitale transitie’. Ook noemt Draghi dat het Coronafonds moet worden terugbetaald. Dat maakte het mogelijk om 800 miljard te lenen tussen 2021 en 2027. Vanaf 2028 mag de EC daarom geen geld meer lenen via dit middel. Sterker nog, schulden moeten worden afgelost. Dat verkleint de ruimte om vanuit Europese instellingen uitgaven te doen. Er staat een oproep voor meer ‘eigen middelen’ in de tekst, wat simpelweg neerkomt op nieuwe belastingen. Het ene onderwerp loopt naadloos over in het andere. Een SIU maakt beleggen in andere Europese lidstaten makkelijker, wat allemaal kan zonder belasting en andere overheidsbemoeienis. De wetteksten zijn alleen een stuk ambitieuzer dan dat.

Het Coronafonds noemt men in Brussel NextGenEU. Draghi schrijft dat ‘naar dat model’ een nieuwe ronde van schuldbewijzen moet worden uitgegeven. Het is de EU die die schuld moet uitgeven, overheden in plaats van bedrijven. Het staat er letterlijk. Dit gaat over meer dan enkel beleggen. Een en ander moet via een ‘Common Safe Asset’ gaan.

Een Common Safe Asset is een belegging waarbij je van elk Europees land een stuk staatsschuld pakt. Die stop je in een doos en die doos verkoop je door, zodat je een nieuwe belegging hebt gemaakt. Dat is inderdaad het securitiseren van schulden. Het voordeel daarvan is dat je een ‘diepere’ markt krijgt, wat betekent dat je meer beleggers kunt aantrekken die hun geld achterlaten voor je mooie plannen. Het nadeel is wel dat je meerdere beleggingen in een doos stopt, waardoor beleggers onderdelen uit die doos kopen die ze anders links zouden hebben laten liggen. Je maakt een nieuwe belegging uit een staatsobligatie van Luxemburg en Griekenland, bijvoorbeeld. De kans op wanbetaling is bij het tweede land veel groter dan bij het eerste, daarom is de rente ook anders. Bij een securitisatie zoals een Common Safe Asset verdwijnt dat risico uit het zicht, omdat je alles op hoop veegt.

Draghi noemt letterlijk dat deze vorm van werken bedoeld is om meer uitgaven mogelijk te maken met schuld. Je kunt voorstander zijn van die projecten, maar dan gaat de staatsschuld wel omhoog. Hoe ga je dat terugbetalen? Burgers zullen dan meer belasting moeten betalen. De SIU maakt securitisaties mogelijk die er eerst niet waren, zoals een Common Safe Asset. Daarbij veeg je bestaande staatsschulden op een hoop teneinde nog meer geld uit te geven. Het staat allemaal letterlijk in het wetsvoorstel. Een SIU maakt de weg vrij voor meer staatsschuld. Als in dat kader wordt geroepen dat het spaargeld van burgers ‘lui’ is, dan mag je je afvragen of dat niet het startschot is van een soort belasting. Zo gek is die gedachte niet.

Had je dit jaren geleden kunnen zien aankomen? Ja. Lees anders dit artikel, over hoe fantastisch Rutte, Hoekstra en Kaag de financiën hebben achtergelaten voordat ze baantjes elders namen. De staatsschuld ging door het Coronafonds met meer dan veertig miljard euro omhoog. Alleen hoeven die bedragen pas na 2028 te worden terugbetaald. Voor die tijd namen ze de benen. Dat je niet vertelt hoe een schuld wordt terugbetaald, betekent niet dat die schuld er niet is.

In dat artikel wordt de herkomst van het Coronafonds toegelicht. In 2015 is er het zogeheten rapport van de vijf presidenten, over de toekomst van de euro. Als je een Europese eenheidsmunt wil, moeten er ook Europese belastingen zijn, kort door de bocht. Merk op dat Obama toen nog president van de VS was, het heeft allemaal niks met Trump te maken: wat je ook van hem vindt. In 2017 maakt de EC deze roadmap, met een ‘capital markets union’ en ‘European Safe Assets’ die ingevoerd moeten zijn voor 2025. Dat is ook waarom de discussie over Europese leningen nu speelt, niet vanwege een vleermuisvirus of een boze oranje man.

De euro heeft geld nodig om te overleven en een Europese schuld is inderdaad een manier om geld op te halen. Inmiddels horen we steeds vaker de dringende oproep om geld te lenen voor defensie via dit soort leningen, door de oorlog in Oekraïne. Ook dat causale verband is er niet. De ideeën op dit vlak zijn tussen 2015 en 2017 geboren, relatief rustige jaren.

De SIU gaat dus over het bouwen van nieuwe beleggingen zodat de staatsschulden omhoog kunnen. Ook wordt het inderdaad makkkelijker om in een startup in een ander Europees land te investeren, het is allebei waar. Merk op dat Von der Leyen het ook over beter toezicht op banken heeft. Die drie argumenten worden in een adem genoemd. Wat betekent dat laatste? Het zou kunnen dat Europese landen toezichtstaken laten rouleren, dan wordt een Franse bank straks gecontroleerd door een Fin of andersom. Zo voorkom je vriendjespolitiek en corruptie rondom bancair toezicht op lokaal niveau. Dat is helemaal geen slecht idee, aangenomen dat je dan niet wederom stiekem de deur openzet voor gemeenschappelijke schulden die er helemaal niet mogen zijn.

Nu mocht ik hier zeven jaar geleden een prettig en respectvol gesprek over hebben met Rabo-econoom Wim Boonstra. Het toezicht op banken vanuit de EU is volgens het genoemde principe vormgegeven, hij vertelt er met enthousiasme over. Terecht ook. In dezelfde documentatie zag je toen echter al dat de mogelijkheid voor Europese schulden ook wordt genoemd. Dat is in strijd met Europees recht en het regeerakkoord van destijds, de overgrote meerderheid van de Nederlanders wil het ook niet.

Samengevat is de SIU onderdeel van de Europese Capital Markets Union. De SIU moet het makkelijker maken om in een leuke startup in een ander Europees land te beleggen. Dat versterkt de economie, zonder dat overheden belasting gaan heffen of geld op andere manieren zich toe eigenen. Het zou kunnen. In dezelfde documentatie staan verder nog eens goede dingen over beter toezicht op banken. Wie doorleest, ziet echter ook dat de EC nieuwe schuldbewijzen wil uitgeven, schuld die burgers tegen hun zin moeten terugbetalen. Nu wordt het minder leuk. Die schulden kun je securitiseren, nieuwe schulden maken met oude. Dan ga je echt een brug over. De regels rondom het securitiseren van staatsschulden moeten worden versoepeld en in een adem noemt de EC dat mensen verkeerd beleggen en sparen.

Dan is het niet zo’n vreemde gedachte dat Europese instellingen naar manieren zoeken om spaargeld van burgers om te toveren tot een nieuwe bron van inkomsten. Helemaal niet als je je realiseert dat het vorige programma dat in 2019 is aangekondigd en van 2021 tot en met 2027 loopt (het ‘Coronafonds’) inmiddels bijna is afgelopen. In de speech van Von der Leyen zitten er maar twee regels tussen de opmerkingen over securitiseren en de constatering dat er in 2028 een nieuwe budgetcyclus aanbreekt - ze heeft dus gewoon geld nodig.

De volgende keer kijken we beter wat er precies in de tekst staat, hoe kun je spaargeld eigenlijk in beslag nemen?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.