Na de zwemwedstrijd bij Ceuta is er alle reden om nog eens te kijken naar de situatie op de Spaanse stranden. Hoe gaat het daar nu? Nooit eerder kwamen er zo veel illegale migranten op één dag naar Spanje, de regering is de regie helemaal kwijt. Afgelopen zaterdag 14 november bereikten 1580 migranten Tenerife. De lokale autoriteiten kunnen een zo grote groep onmogelijk een fatsoenlijke asielprocedure geven, dus zijn ze al op weg naar het Spaanse vasteland. Dankzij de open grenzen kunnen ze vervolgens in Europa gaan en staan waar ze willen.
Als het om migratie gaat, is er zichtbaar sprake van een waterbedeffect - en een dodelijke. Tot ongeveer 2016 was Turkije het belangrijkste doorvoerland. De EU sloot een migratiedeal met Erdogan, wat neerkwam op een zak geld in ruil voor orde. Dat is de kern van het verhaal: Europa kan zichzelf niet verdedigen en is afhankelijk van anderen, dan blijf je steeds de onderliggende partij. Migranten kozen destijds voor een tocht over zee naar Lesbos, of over land bij Edirne: daar ligt een stukje Turkije om historische redenen aan de verkeerde kant van de rivier.
Het is de enige manier om via Azië, met droge voeten, de Schengenzone te bereiken. Logisch dat de migratieproblemen zich daar concentreren. Griekenland vroeg de Europese broeders om hulp om orde op zaken te stellen maar kreeg nul op het rekest: zo ernstig is het gesteld met Europese solidariteit. Lees dit artikel voor de historische achtergrond.
Sindsdien gebruiken mensensmokkelaars andere routes, meer naar het westen gelegen. Op een gegeven moment kom je bij Spanje uit. Er zijn dan vijf opties. De organisatie Fronterasur houdt bij wat er gebeurt.
De twee makkelijkste routes zijn die naar de enclaves Ceuta en Melilla. Recentelijk zagen we dat tienduizenden mensen zwemmend het eerste gebied bereikten. Inmiddels is de bewaking daar opgeschroefd en is het aantal binnenkomsten naar zo goed als nul gedaald.
Vanaf de noordkant van Marokko is het mogelijk om per boot Spanje te bereiken, maar makkelijk is het niet. Een vierde optie is een tocht naar de Balearen, om vanaf daar het vasteland te bereiken. Deze migranten vertrekken vanaf de Algerijnse kust, hetgeen de route verkort. Door deze corridor zijn er naar alle waarschijnlijkheid dit jaar al meer dan duizend doden gevallen. De populairste optie is sinds een paar jaar echter Tenerife.
Daarbij vertrekken de migranten vanaf de kust van Mauretanië. Dat land heeft dik vijf miljoen inwoners op een grondgebied, bijna twee keer zoveel als dat van Frankrijk. Er is sprake van een sterke stedelijke concentratie: iedereen woont in de meest vruchtbare strook in het zuiden, of in de hoofdstad Nouakchott, in het midden van de kuststrook. De rest is letterlijk een woestijn, wat maakt dat mensensmokkelaars er vrij spel hebben.
Dit jaar zijn er 13.327 migranten via deze route op de Canarische eilanden aangekomen. Er is een sterk seizoenseffect: in de herfst is de zee het kalmst. Op dit moment is er politieke instabiliteit in Senegal, normaal gesproken een bron van rust in de regio. Dat zal ook aan het record van dit weekend hebben bijgedragen.
Eenmaal aangekomen op de eilanden kunnen ze asiel aanvragen: de regels van Spanje en de EU zijn van kracht. Wie erom vraagt, wordt opgenomen in een ‘Centro de Atención Temporal de Extranjeros’. Door de beperkte opvangcapaciteit worden grote groepen inderdaad naar het Spaanse vasteland gebracht en daarmee de hele Schengenzone. Bewoners van de eilanden maken en delen filmpjes van de overtocht.
De vraag die bij iedereen opkomt, is waarom Spanje dit laat gebeuren. Als soeverein land zou het zijn grenzen kunnen beschermen. De afstand tot het Afrikaanse vasteland is meer dan duizend kilometer, dus de mensensmokkelaars zie je letterlijk van mijlenver aankomen. De officiële route zou van Mauretanië via een aantal buurlanden en het Spaanse vasteland gaan, de migranten kiezen overduidelijk voor de illegale variant. Als een ontwikkeld land als Spanje dat echt niet zou willen, dan zou het land met wat meer ambitie een oogje in het zeil kunnen houden. Net als bij Turkije en Libië geldt: als Europa zijn eigen zaakjes niet regelt, moet het land dat het vertrekpunt vormt het maar doen. Maar niks is gratis.
Mauretanië is sinds 1958 onafhankelijk van Frankrijk. Naar Afrikaanse begrippen is het eigenlijk best rijk. Bij de start van de Arabische lente waren ook hier heftige protesten, in deze periode was er ook een militaire staatsgreep. In augustus 2019 wordt de huidige president Mohamed Ould Ghazouani ingezworen, na verkiezingen. Aan de ene kant is hij voormalig militair die zich links en rechts ook met staatsgrepen heeft beziggehouden, anderzijds pleit hij voor hervormingen en corruptiebestrijding. Hij is getrouwd met een arts, met wie hij drie kinderen heeft. Ghazouani hoeft zich niet als een ouderwetse ijzervreter te gedragen, irreguliere migratie is een werkelijke cashcow.
Omdat Europa zijn eigen grenzen niet bewaakt, hebben de landen van oorsprong belang bij een eeuwige migratiecrisis. Ze kunnen zich opwerpen als oplossing van het probleem, maar dat kost dan wel een beetje geld en over bepaalde interne onderwerpen moet je dan ook niet moeilijk doen. De voorganger van Ghazouani zat in 2014 met een steentje in zijn schoen, op moreel vlak een behoorlijke steen eigenlijk.
In Mauretanië is er eigenlijk nog steeds sprake van slavernij. Een mensenrechtenactivist genaamd Biram Dah Abeid (boven, rechts) besluit in 2008 een nieuw initiatief te starten om de praktijken te verbieden. In 2014 neemt zijn partij het op voor een meisje van 15 jaar dat door haar voormalig eigenaar seksueel is misbruikt. Ze riskeert de doodstraf, want ze heeft door het misbruik seks buiten het huwelijk gehad en dat mag niet in Mauretanië. Abeid dreigt vervolgens zelf de doodstraf te krijgen.
Mauretanië heeft een constructieve relatie met de EU. Brussel heeft een pakket opgesteld van een miljard euro aan giften, deels in ruil voor het recht om voor de kust te mogen vissen. In het Europees Parlement (EP) zijn met name de Europese Socialisten en Democraten (S&D) kritisch: ze stellen voor om Abeid een prijs te geven voor zijn werk, als steunbetuiging. In Brussel zijn de fracties samenwerkingsverbanden van fracties uit de nationale parlementen. Destijds zat PvdA bij S&D, door de fusie met GroenLinks tot PRO geldt dat ook voor die partij.
Van de ene op de andere dag verstomde de Europese kritiek tegen Mauretanië. Boze tongen beweren dat er smeergeld in het spel was. De eerdere president van Mauretanië, Mohamed Ould Abdel Aziz, is inmiddels veroordeeld voor corruptie. Hij heeft vijf jaar celstraf gekregen. Hij zal toch niet de S&D fractie hebben omgekocht?
Destijds waren twee personen van belang, in dit dossier: de Griekse vicefractievoorzitter Eva Kaili (boven), verantwoordelijk voor corruptiebestrijding. In 2022, in de context van het WK in Qatar, maakt ze een opmerkelijk statement in het EP. Er werd breed aangenomen dat Qatar het WK mocht organiseren dankzij omkoping en naar mensenrechten is het ook geen boegbeeld. Kaili deed het af als ‘discriminatie’.
Verder is Antonio Panzeri (onder) een naam om niet te vergeten. De Italiaanse europarlementariër is een collega van Kaili. Als lid van de commissie voor buitenlandse zaken namens S&D maakt hij zich druk om de rechten van LGBT-community. Dan heb je aan Mauretanië een zware kluif, want daar geldt de doodstraf voor alles wat afwijkt. Het lokale recht is dan ook gebaseerd op de sharia, het islamitisch recht. Sowieso was de zaak met het tienermeisje hierboven voor menigeen al genoeg om de financiële relatie met het land op te zeggen. Wie wil er nu betalen voor het touw waarmee onschuldige zedenslachtoffers worden opgehangen?

Panzeri is de man die er naar eigen zeggen toch voor zorgt dat niemand ‘iets lelijks’ vertelt over Mauretanië, een belangrijke partner met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking van de EU. Dat laatste betekent overigens dat je geld krijgt, geen vervelende positie. Een mens kan zich afvragen waarom politici, die zichzelf neerzetten als progressief, zo hun best doen voor zekere doelen. In december van 2022 blijkt wat de drijfveer is.
Kaili en Panzeri worden dan gearresteerd door de Belgische politie. Het blijkt dat ze in Brusselse appartementen samen een miljoen aan contant geld hebben liggen, gekregen van onder meer Qatar en Mauretanië. Kaili gaat in beroep en claimt zelfs onheus te zijn bejegend door de politie, elke politicus kan wel tonnen cash in huis hebben liggen. Panzeri gaf wel meteen toe, in ruil voor een lagere straf. Dat maakt het verhaal van Kaili vervolgens een beetje ongeloofwaardig.
Dit Mauretanië is nu verantwoordelijk voor de bewaking van de Europese buitengrenzen. Omdat grote delen van het land geen infrastructuur kennen, is de lokale politie afhankelijk van cavalerie te kameel. Die dieren kunnen beter tegen de droogte en de hitte dan paarden en zonder wegen heb je niks aan een auto. Als mensensmokkelaars hun migranten door een gebied van een miljoen vierkante kilometer verplaatsen, moeten ze dus uitkijken dat ze een van de 150 ‘meharisten’ te kameel niet tegen het lijf lopen. Hebben ze eenmaal het strand bereikt, dan legt Spanje de migranten geen strobreed in weg en zo vraag je als land om dodelijke oversteekpogingen.
De Europese binnengrenzen zijn verdwenen door het verdrag van Schengen, uit de jaren ‘80. De Koude Oorlog liep toen ten einde. Het was de bedoeling dat Europeanen vrij door elkaars landen kunnen reizen, bijvoorbeeld voor vakantie of werk. Destijds hadden de lidstaten van toen nog de EEG een gemobiliseerd leger en werden de grenzen in de context van de Koude Oorlog afdoende bewaakt. In het Schengenverdrag stond daarom ook dat de binnengrenzen meteen moesten verdwijnen, maar dat er op een gegeven moment wel ‘gesproken’ moest worden over bewaking van de gemeenschappelijke buitengrenzen.
Terwijl de Sovjet-Unie verdween, werd de grensbewaking aan de Europese binnengrenzen afgeschaft. De nationale legers verdwenen, net als de grensbewaking. Midden jaren ‘90 trad het Schengenverdrag in werking. Er was toen nog niets geregeld over gemeenschappelijke bewaking van de buitengrenzen en sindsdien loopt iedereen die het wil, zo het continent binnen. Het kunnen welwillende arbeidsmigranten, studenten of echte vluchtelingen zijn: maar ook criminelen op de vlucht voor de politie in eigen land. Wie zijn deuren opent uit goedheid en bij binnenkomst niemand controleert, is afhankelijk van de intenties van de ander. Dat gaat niet altijd even goed.
Sinds enkele jaren is er een duidelijke roep voor meer grip op migratie. Door de open binnengrenzen moet dat dit in Europees verband gebeuren. Nu is het Schengenverdrag in 1985 getekend, met de oproep om met controles aan de buitengrenzen aan de slag te gaan. De tekst heeft het over ‘gesprekken’ en ‘dialogen’, maar het is onduidelijk welke verantwoordelijkheid de partijen hebben. Die onduidelijkheid duurt voort tot de dag van vandaag, vandaar dat de Nederlandse grensbewaking wordt verzorgd door de kamelencavalerie van Mauretanië. Met de eerder genoemde geografische uitdagingen hoeft het niet te verbazen dat er dan wel eens een bootje met migranten door de mazen van het net glipt. De EU heeft wel voor de 400 kamelen betaald, als onderdeel van een groter hulppakket van 13 miljoen euro uit 2019.
Door migratie niet zelf te organiseren, is de EU dus steeds afhankelijk van landen van twijfelachtige stabiliteit. Toen de illegale migratie uit Libië afnam, verplaatste deze zich naar buurland Tunesië. In het kader van ‘Team Europe’ togen commissievoorzitter Von der Leyen en (toenmalig) regeringsleiders Rutte en Meloni naar de hoofdstad Tunis, om een paar honderd miljoen te doneren.
De president van Tunesië Saied liet het trio eerst op komen draven voor de belofte om geld te komen storten. Een maand later waren ze er weer, bij de daadwerkelijke overhandiging van het geld. Er volgde een koddige tweet: Team Europe is back.
Dat klinkt stoer, maar als je er langer over nadenkt zie je het probleem. Het is veel logischer dat de ontvanger van het geld op bezoek gaat bij de donor, helemaal als de ceremonie om onduidelijke redenen twee keer gehouden moet worden. Saied weet evenwel dat als hij de lokale migratiecrisis laat ontsporen, de politieke carrière van zijn drie gesprekspartners aan een zijden draadje hangt. Hij is duidelijk de bovenliggende partij, ook al krijgt hij geld van de anderen. Op deze manier creëert hij nog een extra stoer mediamoment voor intern Tunesisch gebruik. Zo maken open grenzen Europa enkel zwakker. Saied heeft overigens wel woord gehouden, de Tunesische politie let beter op mensensmokkelaars. De wet van het waterbed verklaart de plotselinge afhankelijkheid van de kameel en de situatie op de Canarische eilanden.
De Spaanse premier Pedro Sanchez heeft eerder dit jaar een grote groep illegale migranten gelegaliseerd. Mensensmokkelaars kunnen het goed gebruiken in hun marketing. Zorg dat je tenen het Spaanse strand bereiken, legaal of niet, na verloop van tijd krijg je via een generaal pardon toch wel het recht om te blijven. De anderhalf duizend mannen van zaterdag (het zijn bijna allemaal mannen) gaan vervolgens naar andere Europese landen, ze zijn niet voor een duikvakantie naar Tenerife gereisd.
Drie maanden na de overtocht van tienduizenden migranten naar Ceuta is de situatie daar blijvend verslechterd. Interessant genoeg waren de zelfbenoemde kwaliteitsmedia het erover eens: iedereen zou meteen vertrokken zijn. NRC was ter plaatse en schreef een artikel over de terugkeerders.
De krant schrijft onder meer:
‘Ruim 48 uur nadat bijna zestigduizend mensen de grens van Marokko naar Ceuta over zwommen, oogt het Spaanse stukje land aan de Noord-Afrikaanse kust alsof er niets gebeurd is…. Volgens de Spaanse autoriteiten zijn de meeste mensen die donderdag de grens overstaken weer vrijwillig teruggegaan – zij schatten het aantal op bijna vijftigduizend terugkeerders. Maar niet iedereen is daartoe bereid… Tientallen migranten hebben hun toevlucht gezocht tot grote rotsen vlak voor de zuidkust van Ceuta.’
De zwemmers kwamen, maar vertrokken ook meteen, over land. De politie kon dat makkelijker tellen dan het binnenkomen, omdat iedereen door een officiële grensovergang terugkeerde. Het ging om 88 duizend mensen. NRC kon dan nog ‘tientallen’ mensen op een rotsblok hebben gezien, dat is zo’n kleine groep dat je je er niet druk om hoeft te maken.
Ook politici van de regeringspartijen probeerden de gemoederen te bedaren, er was niks aan de hand. Nederland maakte er een intern conflictje van: Kamerleden die aannamen dat de migranten zouden blijven waren nu de kop van Jut.
In november blijkt dat optimisme onterecht. De autoriteiten zeggen inderdaad 88 duizend vertrekkers te hebben geteld, maar waarschijnlijk was de invasie groter dan eerder gedacht. Misschien kwamen er wel honderdduizend mensen naar Ceuta, geen ‘tienduizenden’. Dat verklaart waarom er nog steeds duizenden migranten in Ceuta op straat verblijven. Zo snel als de eerdere, geruststellende berichtgeving kwam, zo stil is het als blijkt dat de situatie erger is dan gedacht.
<iframe width=”1162” height=”654” src=”
title=”Outrage on social media over a video of migrants posing with a baby dolphin in Ceuta” frameborder=”0” allow=”accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share” referrerpolicy=”strict-origin-when-cross-origin” allowfullscreen></iframe>
Uit de groep mannen die op het strand verblijven, besloten enkelen zonder duidelijke reden een babydolfijn dood te meppen met een stok. De lokale Spanjaarden zijn niet zo blij met hun nieuwe buren, want hun oude leven is nu vergald. Het zorgt voor protesten en rellen, waar je in Nederlandse media eigenlijk niets over hoort. Iedereen was immers terug, waar hebben we het over.
De migranten die nu nog op het strand van Ceuta zitten, gaan niet weg. Dan waren ze wel eerder vertrokken. Vroeger of later vinden ze hun weg naar de Schengenzone, net als de groep die Tenerife zaterdag heeft weten te bereiken. Lidstaten van de EU hebben praktisch gezien geen grensbewaking en dat is de grootste bron van intern politiek ongenoegen. Daar gaat op korte termijn waarschijnlijk niets aan veranderen. De Spaanse premier Sanchez is niet vies van een beetje illegale migratie en een jaar na de verkiezingen is in Nederland de instroom ook niet gedaald. Er zit een weeffout in het Schengenverdrag, die voor iedereen sinds 1985 zichtbaar is. Gaat u dus niet uw adem inhouden totdat het nu wel netjes wordt geregeld. Maar het zou wel kunnen, als Europeanen de politieke moed kunnen opbrengen.
Mijn werk wordt gratis ter beschikking gesteld, maar het kan er niet zijn zonder een bijdrage van de lezer. Kies zelf een bedrag, afhankelijk van wat u het waard vindt, via de knop hieronder. Of ga naar BackMe. Anders bestelt u mijn boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book en een papieren boek.

















