Voor Mark Rutte is geen leugentje te erg, want het werkt. We hebben het er hier eerder over gehad, misschien moeten we het vaker doen. In het emotionele tijdperk doen feiten er niet toe. Je laat het geluid horen waarvan marketeers zeggen dat je er de verkiezingen mee kan winnen en verhip, je zit in het pluche. Beloftes hoef je niet waar te maken, die waren er enkel om je bij je doel te brengen en daar zit je dan. Geen cent meer naar de Grieken, rommelige migratie oplossen, het woningtekort aanpakken: je meent het niet echt.
Terug naar de lente van 2013. De Russische president Vladimir Poetin komt naar Nederland, om de Hermitage in Amsterdam te bezoeken. Poetin wil graag de Zuidas omtoveren tot een witwasparadijs voor de eigen achterban van criminelen en oligarchen. Ook beschikt DSM over technologie die de Russische strijdkrachten nog van pas kan komen, of Mark die even wil delen? Natuurlijk. De foto hierboven is destijds gemaakt, wat gezellig.
Tegelijkertijd waren er duidelijke flirts tussen de EU en Oekraïne, wat ook voor de NAVO geldt. Er volgde een top in Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, waar de Europese leiders hun wens uitspreken om te starten met de opname van Oekraïne in de EU. Dat zou met een associatieverdrag moeten gebeuren waar de toenmalige Oekraïense regering geen handtekening onder wilde zetten. Het Europees parlement reageerde met een motie: die keuze ‘ondermijnt pogingen om Europa te integreren’. Akkoord, daar gaat het dus over.
Dat verdrag regelde toetreding van het land tot de Europese douaneunie. Het betekent dat politie en douane van de lidstaten van de EU en Oekraïne als een organisatie gaan opereren, een blok tegen de rest van de wereld. In een douaneunie zijn er geen onderlinge handelstarieven en daarom staan de grenzen open, voor goederen maar ook voor werknemers en andere migranten, of dierlijke producten die op een manier zijn gemaakt die in Nederland illegaal is. De leden stemmen externe tarieven centraal af en handhaven die ook. Dat betekent dat Oekraïne de bestaande overeenkomst met Rusland zou moeten opzeggen en een harde grens invoert. Kort en goed verschuift de grens van de EU en daarmee Nederland van de westkant van Oekraïne naar de oostkant. Oekraïne wordt de grens van heel Europa met Rusland en die moet bewapend worden. Wil je dit land, met een reeks problemen als corruptie, deze taak geven? Het leek een referendum waardig.
Oekraïne mocht alleen niks kosten, de grote ambities en woorden ten spijt. Daarom werd er wat kippengaas neergezet om Russische tanks tegen te houden, geen geintje. Ook refereerde de tekst meermaals aan het zogeheten acquis communautaire, de berg wetten die een land moet respecteren voordat het lid kan worden van de EU. Het associatieverdrag was overduidelijk een opstap naar lidmaatschap van de EU, waarvan de meeste landen ook lid zijn van de NAVO. Natuurlijk kan dat de relatie met Moskou op het spel zetten, daar moet je niet naïef over zijn. Wat mensen van Poetin vinden maakt in dat opzicht niet uit.
Tegelijkertijd besloot Rutte om Nederland afhankelijker te maken van Nord Stream, het project om grote hoeveelheden goedkoop Russisch gas naar Europa te krijgen. Om de afhankelijkheid van Nederland te vergroten werd de eigen gaswinning gestaakt. Tegelijkertijd bouwde Rutte de militaire slagkracht van Nederland dramatisch af. Zware wapens gingen de deur uit en soldaten konden niet meer oefenen. Duizenden militairen werden op staande voet ontslagen. In 2014 schoten de Russen - waarschijnlijk per ongeluk - MH17 uit de lucht en ISIS kwam op, met aanslagen met veel burgerdoden tot gevolg, ook in Europa. Nederland ging door met bezuinigen en trok daarbij op met Duitsland. De afspraak bestond om binnen de NAVO twee procent uit te geven aan het leger, Duitsland en Nederland gingen samen naar de 1,35 procent. Het verslechterde de relatie met de Amerikaanse president Donald Trump, terwijl er volgens ingewijden van de VVD een oorlog met Rusland zou komen. Het komt allemaal niet heel consistent over.
Dit gebeurde namelijk allemaal onder toeziend oog van Halbe Zijlstra, een VVD’er zonder relevant CV om minister van Buitenlandse Zaken te worden. Na een studie sociologie maakte hij een carrière in de HR. In die hoedanigheid hoorde hij de CEO van Shell eens ergens spreken. Jeroen van der Veer had meermaals contact met Poetin, op zich niet heel vreemd.
De man die eigenlijk minister had moeten worden in plaats van Zijlstra, had zichzelf onmogelijk gemaakt met, laten we zeggen, priapistisch gedrag. De NCTV waarschuwde Rutte: hij mag geen minister worden, want door het gedrag waardoor zijn bijnaam ‘Hand in je Broekje’ luidt, is hij chantabel. Rutte wilde hem een keurige exit gunnen. Hij zou een aandoening hebben waardoor hij op buitenlandse zaken wel Kamerlid kon zijn maar geen minister, bedacht de top van de VVD. Zo voorkom je een opvallende carrièreswitch waardoor journalisten vragen gaan stellen. Zijlstra bedacht vervolgens dat hij eigenlijk Van der Veer was en regelmatig met Poetin had gesproken. Dat gaf hem genoeg street credibility om minister te worden. Alles is bij elkaar gelogen, zo werkt politiek. Natuurlijk vertrouwen burgers het op een gegeven moment niet meer.
Het verhaal van Zijlstra is er in verschillende varianten: bij andere gelegenheden heb ik hem horen vertellen dat het contact met Poetin inniger was. Het maakt niet uit, want het is toch verzonnen. In je Broekje kon Kamerlid blijven zonder af te treden en Zijlstra weet wat er zich in het hoofd van Poetin afspeelt: toch de president van de grootste kernmacht op aarde. Het is een verhaal dat je tegen de weinig kritische kijker kunt ophangen.
Nederland maakt dan een aantal vreemde beslissingen. Volgens Zijlstra stond Poetin op het punt om de Baltische staten binnen te vallen, NAVO-gebied. We moeten klaar zijn voor een oorlog in Europa, heeft hij bij meerdere gelegenheden verteld. Intussen werkten de kabinetten van Rutte mee met het afbreken van het eigen leger en de energiewinning. Dat doe je niet als je echt denkt dat Poetin morgen op de stoep staat. Nu wisten de VVD-bewindslieden natuurlijk wat de werkelijke reden was waarom Zijlstra dat roeptoeterde: om een lelijk schandaal uit de pers te houden, niet omdat je echt met Poetin hebt gesproken en zijn oorlogszuchtige intenties kent. Het zou ook vreemd zijn, gedacht vanuit Poetin. Je gaat je toekomstige tegenstander toch niet op de hoogte brengen van je eigen militaire plannen?
De methode van Rutte heeft wel gewerkt en blijft werken. Het handboek om tegenwoordig succesvol politicus te zijn is kort en makkelijk te begrijpen, maar je moet wel over bepaalde ethische en morele grenzen heen stappen. Je pakt een bepaalde situatie en verzint daar een verhaal omheen. Door de verzinsels past je verhaal beter bij het verhaal dat marketeers zouden willen dat je vertelt, aangenomen dat het je doel is om verkiezingen te winnen. Het narratief is dus deels waar, daardoor kun je in je eigen leugen gaan geloven en politieke tegenstanders met gemeende passie bestrijden. Zelfs de grootste leugenaar kan ooit wroeging krijgen, daarom gebruik je deze noodrem. De huidige premier Jetten werkt ook zo, geen enkel respect voor de waarheid. Neem dit verhaal dat hij bij de vorige verkiezingen vertelde, uit een eerder artikel.
Jetten was wel op een school en heeft ook een transgender gesproken, maar die klaagde helemaal niet over ‘moeten vechten om jezelf te zijn’. De leerling in kwestie vertelde letterlijk het tegenovergestelde, maar die leerling bestond wel, dat is waar, net zoals Poetin bestaat en ook wel eens met iemand uit Nederland heeft gesproken. Door een echt persoon te pakken en je in te beelden dat jouw leugens uit haar of zijn mond zijn gekomen, ga je het zelf geloven. Het is alleen een beetje vervelend als de camera aanstaat, dan kan iedereen zien wat er echt is gezegd en gebeurd.
Nota bene; het waren de ouders van de klasgenoten van de specifieke leerling die bij me hebben geklaagd. Hun kinderen worden als discriminerende hooligans weggezet, terwijl daar geen bewijs van is - wel van het tegenovergestelde. Jetten deed een Rutte, om carrière te maken moet je over lijken willen gaan. Dit viel nog mee, gewoon wat minderjarige kinderen vals beschuldigen. Maar de techniek is helder.
Waar het hier om gaat, is dat de huidige kletsende klasse geen moreel besef heeft. Ze doen in hun eigen ogen niets verkeerd, omdat ze een leugen niet als iets zien dat onethisch is. Het is het verschil tussen immoreel en amoreel. Een zedendelinquent die een slachtoffer iets aandoet, kan later spijt krijgen, bijvoorbeeld tijdens een gevangenisstraf. Dan was er immoreel gedrag dat hopelijk gecorrigeerd kan worden. Amoreel gedrag echter ontstaat als mensen de sociale voelsprieten missen om te beseffen dat wat ze doen, niet kan. Het is niet zo dat ze bewust de norm overtreden: ze zien niet eens dat die er is. Het is dus niet immoreel maar amoreel, leeg van enige morele norm. Een wolf die een schaap verscheurt doet het ook maar vanwege de honger en niets anders, hij bedoelt het niet verkeerd: dat is amoreel.
Deze mensen zijn zeer gevaarlijk, want je kunt ze niet met redelijkheid bijsturen. Hun leugens zijn zo gebouwd en in elkaar gezet, dat je onmogelijk terug kunt keren op je schreden. Ze zullen Nederland liever in een kernoorlog laten afbranden dan dat ze toegeven dat ze ongelijk hebben. Bij het bezoek van Jetten aan de school zie je het gebeuren. Er was wel een specifieke minderjarige transgender met een boodschap. Door diens bestaan te erkennen maar wel woorden in de mond te leggen die zelfs compleet haaks staan op de werkelijkheid, heeft Jetten voor zichzelf een preferente werkelijkheid geschapen waarin hij zelf als morele winnaar uit de bus komt. Er wordt dus verwezen naar een bestaande situatie, het narratief is deels waar. Maar omdat de woorden zijn verdraaid, krijg je toch een compleet ander verhaal.
Bij Rutte en Zijlstra zag je dat ook. De laatste had gewild dat hij de CEO van Shell was. Van der Veer stuurde tijdens dit akkefietje nog een brief naar De Volkskrant. De woorden van Poetin waren helemaal niet zo agressief bedoeld als Zijlstra stelde. Ook moest wat Poetin zei, niet worden gezien als oorlogsdreiging: dat bijvoorbeeld Kazachstan ‘nice to have’ was, misschien ging Rusland dat land ook wel even annexeren. Dat is helemaal niet wat er is besproken - het zou ook raar zijn.
Net als bij de school in Leeuwarden was er wel een gesprek gevoerd met Poetin, dat klopt. Zijlstra heeft de persoon met wie Poetin een ontmoeting had in zijn eigen fantasie veranderd (hij was het in plaats van Van der Veer) én daarnaast is de inhoud van het gesprek ook veranderd. Het zijn dus twee leugens - eigenlijk drie, want er moest ook nog een bronstige VVD’er met een plausibel verhaal op een zijspoor worden gezet. Wat je verwacht,is dat het uitkomen van de ene leugen, de tweede automatisch onderuit haalt. Als Zijlstra een ontmoeting verzint, is alles wat er op die meeting is besproken, automatisch ook een verzinsel. Die redelijke gevolgtrekking ontbreekt tegenwoordig compleet. Dat is een rare ontwikkeling in Nederland.
Destijds had Nederland een regering met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Voor coalitiegenoten is het allemaal ook vervelend. De fractievoorzitters van de andere partijen zullen dan moeten kiezen: gaan ze Zijlstra laten vallen, of is het misschien toch een beetje waar en hoeft hij enkel sorry te zeggen? Op je strepen staan kan ervoor zorgen dat de coalitie valt en er nieuwe verkiezingen komen. Die kunnen slecht uitpakken. De andere partijen besloten daarom om Zijlstra de zachte behandeling te geven en hem daarom zelfs inhoudelijk een beetje gelijk te geven: had Poetin dit misschien niet toch zo gezegd? De Volkskrant schrijft:
‘Ook VVD-premier Rutte en coalitiegenoten Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA) en ChristenUnie-buitenlandwoordvoerder Joël Voordewind verklaarden publiekelijk, op aangeven van Zijlstra zelf, dat de minister de inhoud van Poetins woorden correct heeft weergegeven. Dit terwijl de Volkskrant weet dat Van der Veer de woorden van Poetin anders interpreteerde, en Zijlstra die dus heeft aangedikt tot geopolitiek dreigende taal.’
Zijlstra mag weer gewoon aanschuiven bij de praattafels. Hij trok recentelijk fel van leer tegen Forum voor Democratie, dat zou ‘Poetin verheerlijken’. Nu zou je als redactie of presentator van zo’n programma ook tegen Zijlstra kunnen zeggen dat hij het P-woord misschien niet meer moet bezigen, nooit meer, het wordt anders een beetje ongemakkelijk. Het geheugen van de gemiddelde Nederlandse journalist is niet heel sterk, Zijlstra is ondanks bewezen fantasie weer terug als sachverständige. Hij mag bij Nieuws van de Dag ook zijn irritatie over de acties van de partij op social media bekritiseren: daarbij ‘verdraaien ze de feiten’. Ja, dat moet je niet willen, politici die dat doen!
Bij zowel VVD als CDA en D66 is het idee blijven hangen dat een Russische invasie aanstaande is. Het verhaal is gebaseerd op een verzonnen ontmoeting waarbij de echte bron het ook nog eens ontkracht, maar in het emotionele tijdperk maakt dat niet meer uit. We worden bedreigd en dat is het moment om vrijheidsbeperkende maatregelen te accepteren. Zo staat er in de nieuwe Wet of Defensie Gereedheid (WODG) dat het leger data van burgers moet kunnen opslaan, die betrekking hebben op kenmerken die discriminerend zijn als je ze gebruikt. Denk daarbij aan seksuele en politieke voorkeur, maar ook etniciteit. Die data mag een overheid niet gebruiken, omdat je dan onderscheid maakt op een manier die grondwet als discriminerend typeert. Daarom mag je die data ook niet opslaan, of delen met bondgenoten die nog minder respect hebben voor de persoonlijke levenssfeer.
Dit verbod wordt wegens de aanstaande Russische invasie ingetrokken. Al levert het geen greintje extra veiligheid op, de Grondwet moet op de schop. De partijen die dit nu voorstellen, hebben zelf eerst in hun wijsheid besloten om het leger de vergetelheid in te bezuinigen, laten we dat niet vergeten. En iets wat je op het gebied van defensie in een dag kapot maakt, kan meer dan een decennium kosten om te herstellen. Op korte termijn is het praktisch gezien niet mogelijk om de bezuinigingen van de middenpartijen in een tempo te herstellen, waardoor Oekraïne er iets aan zou hebben. In andere landen is dat ook het geval, daar worden allemaal vervangende zware wapens besteld die rond 2030 en erna geleverd kunnen worden. Je moet het vandaag doen met het leger dat je nu hebt en dat is gisteren onklaar gemaakt. Morgen is een ander verhaal, maar dan is Poetin allang dood.
Misschien wil Poetin inderdaad de NAVO aanvallen, eigenlijk kan niemand in zijn hoofd kijken. De huidige cultuur van paniek, de partijen die ons willen waarschuwen voor de vuist van Poetin zijn echter heel stellig (nadat ze eerst leger en energiezekerheid beschadigen en Poetin een sterke hand met kaarten geven waar hij niet van had durven dromen). Die stelligheid begon met de verhalen van Zijlstra. En misschien heeft hij zelfs gelijk, je kunt niks uitsluiten. Wat we hier echter zien gebeuren is Haagse werkelijkheid en dat is een ander concept dan werkelijkheid in de wereld van een wetenschapper of politieagent: iets is waar of niet. Beroepspolitici hebben meerdere varianten van de werkelijkheid, iets kan waar zijn met gradaties. In die cultuur is liegen ook niet absoluut slecht, het is maar hoe je het ziet.
Voor de coalitiepartijen was het destijds niet opportuun om het kabinet te laten vallen. ChristenUnie wilde graag meeregeren en moest flink water bij de wijn doen. Natuurlijk heeft Zijlstra gelogen, maar als je daarom de regering laat vallen is de kans groot dat je de volgende keer niet meer mag aanschuiven. Aan de andere kant geeft Zijlstra wel toe dat hij de ontmoeting heeft verzonnen, je wil hem er alleen niet te hard op pakken. Het Haagse compromis met nieuwe vormen van waarheden is dan geboren. De andere partijen accepteren dat de woorden die Poetin uitsprak bij de ontmoeting met Zijlstra wel de agressieve lading kennen die de VVD’er ervaren zegt te hebben. Maar het klopt inderdaad dat de ontmoeting er nooit is geweest, dat was niet netjes van de minister. Deze redenering is intern compleet tegenstrijdig, maar zo hou je het gezellig. Uiteindelijk was ook dit niet houdbaar en gooide Rutte Zijlstra maar voor de bus.
In de situatie die volgt kun je mensen indelen die ‘voor’ of ‘tegen’ Poetin zijn. Een redelijk midden bestaat niet. Gegeven zijn CV en vrienden is het meteen duidelijk dat er aan het huidige Russische regime van Poetin allemaal risico’s kleven. Daar wees ik bij de bromance van Rutte en Poetin in 2013 al op. Het moet ook mogelijk zijn om te stellen dat je desondanks niet in redelijke paniek moet vervallen en je grondwet ten allen tijde moet respecteren. Dergelijke nuances zijn inmiddels niet meer mogelijk. Je bent bang, of je wordt door Poetin betaald.
Lang verhaal kort: misschien is de tijd aangebroken om weer normaal te doen. Het begon met de pandemie, in 2020. De samenleving splitste zich op in deugkneuzen en wappies, waarbij de eerste groep het uiteindelijk won. De pandemie ging letterlijk over in de oorlog in Oekraïne en daarbij ontstond een soortgelijk schisma. Daarbij draait het eigenlijk om de vraag, hoe gevaarlijk het regime van Poetin nu echt is. Het gevoel van oorlogsdreiging begon bij de rare actie van Rutte en zijn fantasierijke handlangers. Je zou willen dat pragmatisme terugkeert, eerlijkheid, keuzes maken op basis van echte feiten. Niet je mening in een TikTok-filmpje van dertig seconden proberen te vouwen, daarbij elke nuance de nek omdraaien.
De grootste paniekzaaiers van nu zouden best eens terug mogen blikken op hun eigen rare beleid van nog niet zo lang geleden. Wie zichzelf echter als de nieuwe Messias ziet die het land wel even beschermt tegen het monster uit het Oosten, als je haar of hem maar genoeg ongecontroleerde macht geeft, is daar natuurlijk niet toe bereid. Het zet de deur open voor totalitarisme, dat zagen we al bij het verzamelen van gegevens op een manier die in strijd is met de grondwet - maar vanwege ‘de oorlogsdreiging’ nu eenmaal moet. Vroeger, voor 2020, was Nederland leuker. Geen schisma’s, paniekerige narratieven en redeloze sensatiezucht die de burger voor onmogelijke dilemma’s zet. Zullen we weer teruggaan naar die tijd, van het redelijke, respectvolle debat bij een kopje thee en een mariakaakje? We deden een poging bij De Nieuwe Wereld, hieronder te zien.
Mijn werk wordt gratis ter beschikking gesteld, maar het kan er niet zijn zonder een bijdrage van de lezer. Kies zelf een bedrag, afhankelijk van wat u het waard vindt, via de knop hieronder. Of u bestelt mijn boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book en een papieren boek. Veel kijkplezier!
Ja, de MH17 kwam hem ook goed uit.