Panische angst voor Russen geeft gigantische verspilling

Het klinkt als een heel moeilijk onderwerp, maar met het juiste voorbeeld wordt het heel makkelijk. Wacht maar af. Alle NAVO-landen moeten vijf procent aan defensie uitgeven, is de afspraak. ‘Daddy’ Donald Trump kwam die boodschap vorig jaar even afleveren met de voor hem zo kenmerkende tactvolle communicatie. Dat kan helemaal niet op korte termijn, dus werd het acceptabel om er 3,5 procent van te maken. Het verschil mag naar zaken die niet direct met het leger te maken hebben maar het land wel ‘sterker’ maken.

Zo gaat Italië na decennia van steggelen een brug naar Sicilië aanleggen. Dat is een controversieel idee, omdat er in dat gebied regelmatig aardbevingen zijn. Ook om andere geografische redenen is het project regelmatig uitgesteld of afgesteld, na een redelijk debat. Vanwege de diepte van de straat en de afstand zal Italië enorme wijzigingen aan de kustlijn moeten aanbrengen, op het vasteland en het eiland. Lokale bewoners willen het daarom niet. De kosten zullen de pan uit rijzen en Italië zit al met een rampzalig begrotingstekort.

Maar vanwege de Russische dreiging moet de hangbrug van drie kilometer lang er toch komen. Italiaanse tanklegers die anders vast op het eiland zitten kunnen straks makkelijker oprukken vanaf Sicilië als de troepen van Poetin Rome bedreigen. Is dat echt het idee? Merk in deze op dat er dus twee vormen van verspilling zijn. Bij een crisis is het idee dat de knip wordt getrokken, denk ook aan de achthonderd miljard euro van het Coronafonds. Daarvan is een honderddertigste deel van een procent (!) uiteindelijk jaren te laat bij de zorg in Nederland aangekomen. Inmiddels blijkt dat er op grote schaal fraude is gepleegd met het geld ‘voor de zorghelden’. In Brussel is nu ook paniek omdat destijds niemand heeft bedacht hoe dat geld zou worden terugbetaald. Daarom, bezint eer ge begint, ook al speelt deze of gene crisis.

Bij zo’n paniekmoment gaat er dus geld naar het vermeende doel en naar hele andere dingen, dat is de tweedeling. Bij de pandemie is bedacht dat er 23,5 miljard euro naar ‘inclusie’ in Italië moest gaan. Tevens ging er 50,66 miljoen naar de versterking van de intensive care in Nederland. Daarvoor stijgt de staatsschuld hier in 2027 met bijna vijftig miljard, wat niet heel doelmatig aandoet. Destijds was kritiek op dit beleid genoeg om als ‘wappie’ afgeserveerd te worden. Waarvan akte.

De zorgen zijn dus tweeledig. In de paniek trekken we de knip en gaat een deel ook echt naar het doel, zoals de intensive care tijdens de pandemie of naar soldaten nu, vanwege de hogere NAVO-norm. Een ander deel, zoals Italiaanse inclusie (?) heeft niets met het probleem te maken maar er is geld, dus we doen het maar. De brug over de Straat van Messina valt nu in die categorie. Vandaag kijken we niet naar die extra kosten, zoals de brug, maar enkel naar de manier waarop te haastig uitgegeven geld aan het doel zelf ook problematisch kan zijn.

Om hoeveel geld gaat het eigenlijk? Vorig jaar kon u op mijn site dit artikel lezen, met inderdaad wat krankzinnige cijfers. De NAVO geeft elk jaar een overzicht van de kosten voor defensie die de leden maken. Die zitten in handige Excel-sheets, links ernaar vindt u in het vorige artikel. De NAVO telt alle uitgaven op die met het leger te maken, zijnde salarissen van personeel, uitgaven aan materieel en de kosten voor militaire installaties zoals vliegvelden. De NAVO rekent op kasbasis. Dat lijkt een leuk boekhoudkundig detail maar het heeft wat gevolgen, dat zal blijken.

Tot 2025 was de afspraak dat elk land twee procent zou uitgeven aan defensie. Nederland heeft dat cijfer al jaren niet gehaald en dat komt door de bezuinigingen van de huidige NAVO-baas Mark Rutte. Het is mogelijk dat een land moeite ervaart om kosten op te laten lopen als de economie groeit. In 2014 liet Nederland de eurocrisis achter zich en nam het nationaal inkomen toe. Als je een bepaald percentage van de economie aan defensie moet uitgeven, dan groeit die verplichting automatisch mee.

De reden dat Nederland de norm niet haalde en er ook jarenlang niet in de buurt kwam, heeft niets met een groeiende economie te maken. De kabinetten van Rutte besloten om het leger doelbewust met onredelijke bezuinigingen te treffen. Denk aan het ineens wegdoen van alle tanks en militairen niet de kans geven om realistisch te oefenen, met bijvoorbeeld echte kogels. Ze moesten maar ‘pang pang’ roepen, iets wat ze bij D66 toen grappig vonden. We zien namelijk duidelijk dat het bedrag in absolute zin, uitgeven aan defensie, in 2014 daalde van 10,3 naar 8,7 miljard euro. En 2014 was het jaar van de invasie van De Krim, MH17 en ISIS. Dezelfde grappenmakers schreeuwen nu moord en brand. Geloofwaardig?

We zouden bovenstaande tabel wat kunnen opleuken met eigen rekenkundig knutselwerk. De daling van de Nederlandse uitgaven 2014, als percentage van de economie, heeft twee oorzaken. De uitgaven dalen op zich al, bij een stijgende economie. Om te kijken wat het betekent om het nieuwe doel te halen, kunnen we de bovenstaande tabel verrijken met de stand van de economie in 2025 en kijken welk bedrag er ontbreekt om bij inmiddels vijf procent van de economie te komen. Dat is het geld dat er dan op zeer korte termijn extra naar het leger moet.

Laten we Nederland als voorbeeld nemen, want ons nationaal inkomen is (afgerond) duizend miljard euro groot. Daarvan twee procent nemen komt neer op twintig miljard per jaar, het rekent makkelijk. Uiteindelijk moet er vijf procent naar defensie. Vijf procent van duizend miljard is vijftig miljard euro en geen twintig miljard per jaar. Het verschil bedraagt dertig miljard euro. Bij de huidige cijfers is dat wat extra uitgegeven moet worden. Dat is de aanvulling in de kolom helemaal rechts.

In 2024 geven NAVO-landen samen afgerond 1,5 biljoen aan oorlog uit, dat is 1,5 miljard keer duizend. De ‘zorghelden’ moeten het met minder doen. Twee derde van dat bedrag komt voor rekening van de VS. Bijna niemand houdt zich aan de afspraak, dus je kon op je klompen aanvoelen dat het een keer ellende zou geven. Om van twee procent naar vijf procent te gaan, maken we dit sommetje voor elk land. Opgeteld komen we dan uit op 1.212,9 miljard euro extra. Dat zijn dus geen miljarden waar we mee rekenen, maar duizenden miljarden - biljoenen dus, wen er maar aan: 1,2 biljoen per jaar afgerond.

Als we dat optellen bij de 1,5 biljoen die de NAVO nu al uitgeeft, kom je uit op 2,7 biljoen aan uitgaven voor defensie per jaar. Dat is meer dan de hele economie van Rusland. Anders gezegd: om het machtigste militaire bondgenootschap uit de geschiedenis van de mensheid te beschermen tegen Rusland, moeten de uitgaven aan defensie niet ongeveer zo groot zijn als de uitgaven van de tegenstander, maar van de hele economie van de tegenstander. Als dat punt bereikt is, zijn NAVO-landen samen goed voor driekwart van de uitgaven wereldwijd. Zijn we dan wel veilig?

Merk trouwens op dat de andere grote militaire machten op aarde vaak ook bondgenoten zijn van de VS maar om evidente redenen niet in de NAVO zitten. Zuid-Korea, Japan, Australië etc zullen niet op korte termijn een koloniale veroveringsoorlog in Albanië beginnen. De enige mogelijke tegenstanders staan op een enorme achterstand van de VS. De groene taartpunt is Oekraïne, dat dankzij steun in de top twintig staat van uitgevers. Ze kunnen in hun eentje Rusland tegenhouden. Dan mag je je misschien afvragen of die hele blauwe zee aan uitgaven echt wel nodig zijn, als we ons realiseren dat bijna alle NAVO-landen sinds de pandemie met rampzalige begrotingstekorten zitten. Er is niks mis met het op orde hebben van defensie, maar misschien is dit een kwestie van doorschieten.

In die 2,7 biljoen aan uitgaven zitten de huidige uitgaven aan defensie van 1,2 miljard van alle NAVO-landen opgeteld bij een norm van twee procent en de extra uitgaven aan zowel het leger als aanverwante zaken (denk aan die brug) om bij vijf procent te komen. Dat is iets meer dan een verdubbeling, terwijl de sprong van twee naar vijf ruim meer dan een verdubbeling is. Deze discrepantie is het gevolg van het feit dat sommige landen nu al ruim boven de twee procent zitten. In absolute zin gaat het dan vooral om de VS, die toch al op 967 miljard dollar per jaar zitten. Polen is de kampioen van de NAVO en zit al bijna op vijf procent, dus voor dat land is een verdubbeling van de uitgaven niet nodig - als je dat doel echt wil halen. Polen laat ook zien waarom het doel niet haalbaar is, ook als we enkel naar de militaire uitgaven kijken.

Polen zit al op 35 miljard dollar aan uitgaven per jaar, het groene lijntje in de tabel. Dat is meer dan een verdubbeling in zeer korte tijd. Het kan dus wel! Of niet? Polen kocht 116 tanks van het type M1A1 van het Amerikaanse korps mariniers (USMC). Daar kwam een order bij van 250 stuks van een moderne variant van hetzelfde wapen. Daarnaast zat Polen al in het proces van het ontvangen van honderden Zuid-Koreaanse tanks van het type K2. Polen heeft straks het sterkste landleger van Europa met duizend tanks. Als elk NAVO-land dit geintje nadoet zijn we er. Maar kan dat ook?

Vorig jaar mocht de wereld kennismaken met Trump zijn ‘mooie, grote wet’. Die komt neer op een versterking van de Amerikaanse strijdkrachten, met geld dat geleend moet worden. Dat bewaren we even voor een ander artikel. De wet ademt uit dat de VS meer bezig zijn met een conflict met China dan met Rusland. Het USMC krijgt nieuwe spullen, die meer passen bij de oude rol: oorlog voeren op stranden en kuststreken, misschien in de buurt van Taiwan? Een zware tank als de M1A1 past niet in dat beeld, dat is meer iets voor de landmacht van de VS. Deze hervorming is al jaren gaande en betekent dat het USMC meer vaartuigen krijgt, ook kleine onbemande systemen, en afstand neemt van de M1A1-tank. Polen mocht ze voor een vriendelijke prijs kopen.

Dat bedrag komt meteen bij de Poolse uitgaven in de boeken, wat dus laaghangend fruit is. Zuid-Korea heeft zelf 260 K2-tanks (hierboven), gemaakt door het Koreaanse bedrijf Hyundai Rotem. Er worden er waarschijnlijk nog 150 bijbesteld. Tegelijkertijd moeten de Poolse orders worden ingevuld. Het Poolse moderniseringsprogramma had een doorlooptijd van bijna tien jaar en begin 2026 heeft het land 180 van deze systemen. Er is een nieuwe order onderweg om het totaal voor het einde van het decennium op 296 te krijgen.

Om ervoor te zorgen dat Polen in 2030 duizend tanks heeft is het nodig dat er toevallig een voorraadje Amerikaanse systemen overtollig is en Hyundai Rotem tegelijkertijd overuren draait. Als elk ander NAVO-land een soortgelijk doel ventileert, dan valt niet in te zien hoe defensiebedrijven al die orders op korte termijn in gaan vullen. Dat heeft in geopolitiek en boekhoudkundig opzicht vervelende gevolgen.

Op 18 mei 2025 was er een grote demonstratie in Amsterdam tegen Israël, het zogeheten rode lijn-protest. We zagen daar onze huidige premier Rob Jetten ook in actie. Het gaat even niet om wat we van de oorlog in Gaza vinden, laat dat even. Jetten wil dat Nederland een Palestijnse staat erkent, los van hoe Israël dat ziet. Met enig enthousiasme keerde hij zich bij de laatste verkiezingen om electorale redenen tegen Netanyahu.

Tegelijkertijd realiseert de defensietop van Nederland dat ons land raketwerpers nodig heeft, een Multiple Launch Rocket System (MLRS). Dat is een voertuig met of zonder rupsbanden dat over een grote afstand geleide raketten kan afvuren. Zo’n systeem is veel nauwkeuriger dan een ouderwets kanon, want een raket kan onderweg de richting bijstellen. Het is mobiel, omdat elk stilstaand voertuig bij de huidige stand van de techniek het niet lang overleeft in een oorlog. U raadt het al, goedkoop is het niet. Nederland had deze systemen wel maar die zijn roekeloos wegbezuinigd. Nu moeten die ineens weer met gezwinde spoed worden gekocht, want er is paniek.

In de haast koos Nederland voor het Israëlische Pulse-systeem, vorig jaar werd het op de Afsluitdijk getest. Israël gebruikt het ook voor de eigen oorlogen, waar inmiddels premier Rob Jetten geen fan van is. Het wapen is ook ingezet bij de recente etnische zuivering van de Armenen in Azerbeidzjan, dat land is een zeer belangrijke bondgenoot van Netanyahu. In Nederland gaan er stemmen op om geen wapens meer te leveren aan Israël, ook als die voor zelfverdediging zijn bedoeld. Denk daarbij aan de actie van PvdA’er Kati Piri. Nogmaals, het gaat niet om een mening in dit debat, maar de vervelende positie van onze premier in deze. Hij steunt de harde lijn van de toenmalige PvdA in deze.

Maar Nederland is voor de levering van de bijbehorende raketten in een toekomstig conflict compleet afhankelijk van Netanyahu. Dan kun je je voorstellen dat dat een keer gaat wringen, dat leveranties uit Israël tegengehouden worden. Nederland had ook een leverancier dichter bij huis kunnen kiezen, of besluiten het systeem zelf te bouwen. Op technologisch vlak is Nederland heus geen kneus. Maar we waren in paniek, dus er moest en zou een oplossing komen die direct voorhanden was en het mocht ook niet te veel kosten. Dan maak je jezelf afhankelijk van Netanyahu.

Nu de kosten. De nog verse regering heeft een budgettaire tabel geproduceerd bij het regeerakkoord, zo gaan die dingen. Daarin zien we per beleidsgebied wat de keuzes zijn, uitgedrukt in miljoenen. Een plus in de tabel betekent dat er meer geld naar dat onderwerp gaat, even los van hoe we het betalen. Een positief cijfer is dus saldoverslechterend.

Nederland moet inderdaad structureel naar extra uitgaven toe ter grootte van 19,3 miljard euro per jaar. Dat is in lijn met de schatting uit de tabel met NAVO-cijfers hierboven. Tijdens de verkiezingscampagne stelde CDA-leider Henri Bontenbal nog dat de begroting wel in evenwicht moest blijven. Daartoe stelde hij een ‘vrijheidsbijdrage’ voor. Die komt neer op 1,7 miljard per jaar voor bedrijven en het dubbele voor burgers, teneinde die bijna twintig miljard aan uitgaven per jaar te dekken. Inderdaad, dat is niet in evenwicht. Waar gaat er dan gesneden worden?

In de zorg, het eigen risico en de duur van de WW. Het geld moet inderdaad ergens vandaan komen, maar dit was niet als zodanig gecommuniceerd bij de verkiezingen. Dit kabinet heeft ook grote ambities voor het bouwen van nieuwe woningen en een ‘energietransitie’, maar dat gaat hem niet worden. Om Nederland in 2040 op wind op zee te laten draaien wordt er dit jaar zeven miljoen extra uitgegeven. Die tien nieuwe steden moeten door investeerders worden neergezet. Als dank krijgen ze een overdrachtsbelasting die van acht naar zeven procent gaat. Zodoende draagt de overheid structureel 84 miljoen euro bij. Is dat genoeg voor een miljoen nieuwe huizen in 2030 die ook nog eens geen fossiele energie nodig hebben?

Nu komen we bij een vervelend boekhoudkundig verschijnsel, in het begin las u iets over boekhouden op kasbasis. Het lijkt een droge discussie te zijn, zeker nu Nederland zich opmaakt voor een heuse Russische invasie. Maar deze manier van het organiseren van de overheidsfinanciën is vragen om problemen, net als met die Israëlische MLRS’s. Het gaat hier om de optelsom van wat er gebeurt bij het kopje oorlog, het eerste, en de sociale zekerheid. Samengevat gaat Nederland zekere bezuinigingen invoeren om onzekere uitgaven te financieren. Als je het zo aanpakt, vraag je om verspilling, ondoelmatigheid en zelfs aanbestedingsfraude.

Die uitgaven voor defensie kunnen niet zo nauwkeurig worden ingeschat, dat is het grote probleem in deze. Onder normale omstandigheden kijk je naar wat nodig is, wat dat voor de boekhouding betekent en hoe je kosten gaat opvangen binnen een begroting. Door de huidige paniekstemming is die werkwijze maar losgelaten. Als we over enkele jaren ontdekken dat er redeloos met geld is gesmeten, dan zien we nu al wat de oorzaak is. Tekenend voor deze visie is de bewoording van CDA’er Derk Boswijk, inmiddels staatssecretaris van Defensie. Toen Pieter Omtzigt zijn zorgen uitte over een soortgelijk financieel probleem op Europees niveau, werd hem verteld dat hij niet ‘de boekhouder’ moest lopen uithangen.

Omtzigt heeft natuurlijk gelijk. Als je een bedrag op tafel smijt om uit te geven, dan vraag je om problemen. En het moge duidelijk zijn dat we geen onbekende zijn van elkaar, we delen deze zorgen als ‘boekhouders’. Wie bij welke politieke partij hoort is weer compleet irrelevant. Maar wie de discussie zo afdoet als Boswijk, begrijpt niet hoe een nationale begroting werkt. Om dat uit te leggen volgt nu een simpel voorbeeld, dat was in het begin beloofd.

Stel dat u een ondernemer bent die een grote investering wil doen, net als een overheid die ineens een grote hoeveelheid wapensystemen wil kopen. Hoe zie je dat terug in de boekhouding? Dat lijkt dan een saaie discussie te zijn als een oorlog aanstaande zou zijn, maar realiseert u zich wel dat de gevolgen voor de burger direct zichtbaar zijn. De uitkeringen waar al premie voor is betaald worden direct versoberd, dus de verzekering wordt tijdens de looptijd uitgekleed. Het eigen risico gaat omhoog, net als belastingen voor burgers en bedrijven. De laatste groep gaat die hogere kosten gewoon bij de consument neerleggen, dus krijg je de kosten alsnog in de maag gesplitst. Het gaat hier niet om weinig geld maar 19,3 miljard euro per jaar, structureel.

Een ondernemer die een grote aanschaf doet, neemt de kosten pas op als het actief is geleverd. Stel dat u een ondernemer bent in de taxibranche. Voor bruiloften en zakelijke gelegenheden heeft u een limousine-service, lange auto’s waar een speciaal rijbewijs voor nodig is. Leuk weetje: Hyundai schijnt ze ook te hebben, bleek toevallig bij het zoeken naar een plaatje.

U bent met afstand de duurste service ter wereld, maar dan krijgt de klant wel een unieke ervaring. Laten we aannemen dat het een goed bedrijfsmodel is, er zal genoeg omzet te halen zijn. Een nieuwe auto kost een miljoen euro en het duurt drie jaar voor hij na bestelling geleverd is. Zodra er u een verhuurt is de rekening voor de klant niet mals, maar dan is er de ervaring er wel naar. U besluit er tien te bestellen met alle denkbare luxe, zonder aanbetaling, met een financiering van de bank. Na drie jaar zullen ze per boot uit Zuid-Korea geleverd worden. Wat neemt u op het moment van het aangaan van de verplichting op in de boeken, in de jaarrekening? Het antwoord luidt, grappig genoeg, helemaal niets.

Bedrijven hebben namelijk te maken met twee soorten uitgaven. En het dedain van Boswijk (hierboven) ten spijt, is dit wel degelijk belangrijk. Zijn bezuinigingen en belastingverhogingen gaan namelijk meteen in, terwijl je nog op de spullen moet wachten. Bedrijven kunnen uitgaven activeren, zoals dat heet. Dan krijg je een kapitaalformatie. Zodra de spullen worden geleverd, zet je ze op de balans als bezit, een vast actief. Dan ontstaat ook de lening bij de bank. Als er zonder krediet is gekocht, zal er dan meteen betaald moeten worden, hopen dat de ondernemer liquide is; tien van deze wagens kosten samen tien miljoen euro.

Op een actief mag je afschrijven. Laten we aannemen dat een wagen vijf jaar meegaat, we hebben het kennelijk over heftig en intensief gebruik. Dan schrijf je dus elk jaar een vijfde van de aanschafwaarde van elke auto af. Dat zijn je kosten. Belangrijk detail: die kosten ontstaan dus pas als de wagens geleverd zijn. Als je hoopt dat ze in 2029 voorrijden maar door gepruts van de fabrikant komen ze pas in 2030, heb je in 2029 geen afschrijving. Dan hoef je in 2029 dus ook geen kosten op te nemen. Onze regering doet dat wel alvast, kosten opnemen en burgers laten bloeden voor onzekere uitgaven.

Stel dat de auto’s inderdaad pas in 2030 worden geleverd. De fabrikant biedt zijn excuses aan voor de vertraging, u accepteert het. In 2030 gaan de wagens de straat op en mag u afschrijven. Die kosten kunt u ook in de boeken opnemen en van de belasting aftrekken. Tot dat moment hoeft u interessant genoeg geen kosten in de boeken op te nemen, terwijl u een verplichting heeft van tien miljoen euro in glimmende limousines!

In theorie kunt u het jaar 2030 afwachten. Zodra de wagens zijn geleverd, verandert u misschien van gedachten. U verkoopt ze meteen door aan een andere ondernemer, u gaat toch maar eerder met pensioen. Er staat dan nul euro op de teller. Een nieuwe koper betaalt redelijkerwijs de nieuwprijs. In elk geval kun je pas kosten in de boeken opnemen (waar je dan ook dekking voor moet vinden) als de bijbehorende spullen zijn geleverd. Bij Defensie werkt dat ook zo.

Nederland zou een tankvliegtuig kunnen bestellen dat in 2030 geleverd moet worden. De omstandigheden blijken dan anders te zijn, dus ons land verkoopt hem meteen voor dezelfde prijs door aan Australië, dat hem dan toevallig nodig heeft. Dan heb je niks gewonnen en verloren. Kosten ontstaan als je met die limousine gaat rijden, of met dat vliegtuig gaat vliegen. Zodoende vermindert de waarde immers. Dat is het principe van een kapitaalformatie. De kostenteller gaat pas lopen als de spullen zijn geleverd, je kunt niet afschrijven op spullen die je niet hebt kunnen gebruiken omdat ze niet geleverd zijn. Ziet u, zo simpel is het, hoe eng de tanks van Poetin wel of niet zijn.

Naast een kapitaalformatie kunnen ondernemers ook direct uitgeven. Dan koop je spullen die niet meteen opgaan, maar je hebt geen zin om een heel precies register met afschrijvingen bij te houden. Bij goedkope spullen is dat ondoelmatig. Bedrijven doen dat met kantoorartikelen. Je koopt voor duizend euro genoeg pennen voor een paar jaar en neemt de kosten meteen op in de boeken. Als Jos van de administratie er een mee naar huis neemt en daar kwijtraakt, is dat een kostenpost voor het bedrijf. Dat allemaal bijhouden is zoveel werk, dat je geen zin hebt om bij te houden welke afschrijvingen er zijn. Zelfs Jos erop aanspreken is een verspilling van tijd. Daarom neem je de kosten direct op in de boeken en ben je klaar. Dit noemen we boekhouden op kasbasis, je schrijft kosten meteen op zodra je een bonnetje ziet. Lekker simpel, maar zo ga je niet met hele dure spullen om natuurlijk.

Hoe moeten overheden boekhouden? Boswijk vindt het geen discussie waard, maar daar gaat hij de mist in - met tientallen miljarden aan belastinggeld, houd dat in het achterhoofd. Europese overheden gebruiken de boekhoudmethode ESA2010, het European System of Accounts. Sinds september 2014 is dit handboek van Eurostat verplicht voor lidstaten van de EU.

Er zitten een aantal wijzigingen in ten opzichte van de vorige versie, ESA95. De manier waarop het leger moet boekhouden is ook gewijzigd. In de oude variant was het de bedoeling dat uitgaven voor defensie op kasbasis werden geregistreerd. De NAVO rekent ook zo.

Stel dat het Nederlandse leger in het jaar 2000 voor een bedrag van een miljard aan salarissen betaalt, voor hetzelfde bedrag nieuwe tanks koopt en voor ook een miljard aan bommen en granaten verschiet. We zien drie miljard aan bonnetjes, dus er is voor drie miljard uitgegeven. Dat cijfer deel je door de omvang van de economie en je weet of je de NAVO-norm van twee procent wel of niet hebt gehaald.

Helemaal redelijk is dat niet. Die salarissen en munitie zijn out-of-pocket kosten, weg is weg. Maar die nieuwe tanks ter waarde van een miljard zou je een dag na aanschaf meteen kunnen doorverkopen. Stel dat België in hetzelfde jaar ook drie miljard uitgeeft: een miljard aan salarissen, er worden geen nieuwe tanks gekocht maar er mag wel twee in plaats van een miljard worden gebruikt aan munitie bij trainingen.

Beide landen hebben volgens ESA95 drie miljard uitgegeven. Volgens ESA95 is er geen verschil tussen Nederland en België. Maar Nederland heeft aan het einde van het jaar een partijtje tanks die België niet heeft. Dat is gewoon een bezit, dat je eventueel ook zou kunnen verkopen. In het nieuwe handboek ESA2010 stelt Eurostat dan ook dat landen onderscheid moeten maken tussen uitgaven en kapitaalformaties. Bij de ondernemer waren de pennen een simpele uitgave maar zijn de limousines een kapitaalformatie waar je op afschrijft - pas als je de spullen geleverd hebt gekregen, dat kan niet anders. Bij Defensie is de gebruikte munitie een simpele jaarlijkse kostenpost, terwijl het aangeschafte materiaal een kapitaalformatie is: dat geldt ook voor het persoonlijke vuurwapen van de militair.

De desbetreffende wijziging kunt u vinden bij bepaling 3.129b in ESA2010, die dient ter vervanging van 3.70e uit ESA95. Het lijkt een droge discussie te zijn, terwijl onze militairen op de grens wachten tot het olifantenleger van Poetin de bergen oversteekt. Maar het heeft verstrekkende gevolgen.

Bij defensiecontracten is het normaal dat er vertraging optreedt. Neem de F35 waar de Nederlandse luchtmacht mee vliegt. De Amerikaanse luchtmacht, marine en korps mariniers gebruiken elk een eigen variant waardoor de situatie daar natuurlijk wel complexer is dan voor Nederland. De B-variant voor het USMC (onder) moet verticaal kunnen landen en dat leverde een reeks technologische hoofdbrekens op. De pandemie hielp ook niet, dat kun je ook niemand kwalijk nemen. Al met al is er een vertraging opgelopen van ongeveer tien jaar. Kan gebeuren, wie het sneller kan, mag een briefje naar Boswijk sturen.

Bij een kapitaalformatie neem je ook de kosten later op in de boeken. Het zou kunnen zijn dat een latere regering reageert op een nieuw dreigingsbeeld en orders afschaalt. Ook is het goed mogelijk dat de leverancier wanprestatie levert. Als je op je centen zit, sleep je hem voor de rechter. In al die gevallen is het raadzaam om niet te betalen wat je voorheen voor ogen had, ook al had je jezelf een uitgavendoel gesteld omdat je bang was voor de toorn van Donald ‘daddy’ Trump.

In de VS speelt op dit moment een rechtszaak tegen personeel van Austal, dat meerdere schepen en diensten levert aan de Amerikaanse marine. In 2005 werd het contract voor de USS Independence toegekend, een corvet dat ondanks het geringe tonnage voor een lage prijs een indrukwekkende reeks missies moest kunnen uitvoeren. In plaats van 200 miljoen dollar bleek het schip meer dan het dubbele te kosten. In 2021 is het uit de vaart genomen omdat het een totale teleurstelling bleek. De romp scheurde, specifieke modules werkten zoals beloofd en de onderhoudskosten explodeerden.

Inmiddels loopt er een gerechtelijk onderzoek naar het management, want kennelijk heeft Austal de boeken gekookt. Het laat maar zien dat de defensiesector niet het ethisch gehalte kent van een gereformeerd zangkoor. Nu lijken veel politici daar wel van uit te gaan.

De Britten zitten met het Ajax infanteriegevechtsvoertuig (IFV) in de maag. Om de kosten te drukken moest hetzelfde onderstel van bouwer General Dynamics voor meerdere rollen ingezet kunnen worden. Op 3 september 2014 besloot het VK er zeshonderd te kopen voor een bedrag van 3,5 miljard pond. Leveringen zouden in 2017 kunnen beginnen, zodat oudere voertuigen in 2020 vervangen konden worden.

Inmiddels blijkt dat de IFV niet aan de verwachtingen voldoet, om het zacht uit te drukken. Als het kreng al aan de praat te krijgen is, blijkt dat hij vooral slachtoffers maakt onder de eigen militairen. Door een ontwerpfout lopen militairen in het IFV gehoorschade op, in het ergste geval. In ieder geval trilt het apparaat harder dan een Russische tank, waardoor Britse militairen spontaan moeten braken. De prijs per eenheid is twee keer zo hoog als gedacht, maar er is geen alternatief voorhanden. Het is voor die arme Britse soldaten niet te hopen dat ze snel oorlog moeten voeren.

Als een regering zich eenmaal heeft gecommitteerd aan een uitgavendoel (en niet voor de meest doelmatige optie kiest), zet het zichzelf in een zwakke onderhandelingspositie ten opzichte van de leverancier. Onder alle omstandigheden is dat iets om over na te denken. Het is niet mogelijk om realistisch in te schatten wat Nederland in bijvoorbeeld 2030 zal uitgeven aan defensie. Een reeks landen duikt ineens op dezelfde productielijnen, die de vraag simpelweg niet aankunnen. Denk daarbij aan het voorbeeld van de Koreaanse tanks in Poolse dienst. De verkopers bij Hyundai Rotem zullen graag nog tien van die orders krijgen, maar verwacht dan niet dat alles op tijd geleverd kan worden. Dat geldt ook voor schepen, vliegtuigen, bedenk het maar.

Door dan maar snel iets van de plank te kopen, loop je in de val waar Jetten zich nu uit probeert te worstelen. Voor een essentieel onderdeel, namelijk raketartillerie, is Nederland afhankelijk van de Israëlische premier Netanyahu die hij zo verafschuwt. Haastige spoed is dus zelden goed.

Militair materiaal zorgt pas voor kosten als het geleverd is. Om in te schatten wat er in 2030 uitgegeven zal worden, moet je precies weten welk materiaal dan geleverd kan worden. Als iedereen op hetzelfde moment dezelfde aankopen wil doen, is het goed mogelijk dat je met jarenlange vertraging te maken krijgt. Intussen kan het dreigingsbeeld compleet veranderen, blijkt misschien dat er een heel ander probleem ontstaat. Flexibel reageren is dan niet meer mogelijk want er moet en er zal nu eenmaal 19,3 miljard euro uitgegeven moeten worden. Mocht een fabrikant wanprestatie leveren of simpelweg niet zo snel kunnen leveren, dan is de Boswijk-oplossing simpel: geef ze geld dat je toch al hebt, dankzij sociale bezuinigingen en hoop op een goede afloop. Is dat slim?

In Europees verband is voorgesteld om een faciliteit in te stellen die vanaf 2028 precies zeven jaar loopt. Dat is specifiek de maatregel waar Omtzigt kritiek op had. In Brussel speelt natuurlijk hetzelfde probleem. Voorzitter van de Europese commissie Ursula von der Leyen kijkt naar de huidige ontwikkelingen en wil zelf een groter budget. Door Europese regels zou die begroting van 2028 tot en met 2034 lopen, zo werkt het Europese budget. Ze wil nu alvast 150 miljard euro lenen om precies binnen die periode uit te geven. Dat kan dus helemaal niet, want je weet niet wanneer je het materieel geleverd krijgt.

Het zou beter zijn om elk jaar een begroting op te stellen en dan te kijken welke kosten er precies op de komende paar jaar neer zullen slaan. Als systemen te duur blijken, kan er ook van aanschaf worden afgezien. Het geld voor de herbewapening gaat grote sociale wonden slaan, dus is maatwerk noodzakelijk. Door Nederland vast te binden aan een specifiek uitgavenpatroon, geen bovengrens maar ondergrens voor wat er aan geld moet worden uitgegeven, vraag je om grote problemen.

De meest zekere uitgave die ook het meest bij zou dragen aan de Nederlandse economie, is het verbeteren van de salarissen van militairen. Voor hun werk dat om forse offers vraagt worden ze bepaald niet ruimhartig gecompenseerd. Hun hogere loon geven ze ook grotendeels in de eigen economie uit. Omdat je precies weet wie er op de loonlijst staat, kunnen de uitgaven ook veel beter ingeschat worden. Het personeelstekort is het grootste probleem voor Defensie. Als je meer geld wil of moet uitgeven, dan zou dat ook daar heen kunnen gaan.

Net als bij de zorghelden tijdens de pandemie moet er een enorm bedrag worden uitgegeven, dat overal heen mag behalve om de mensen om wie het gaat. Zullen we hier nog eens over nadenken? Een extra maatschappelijk of politiek debat zou geen kwaad kunnen. Die paar dagen vertraging betekenen niet dat onze kinderen dan al Russisch spreken, zo groot is de dreiging ook weer niet.

Ik sprak er vorige zomer over met meerdere gasten bij Powned, in een marathonuitzending met Marianne Zwagerman. Die heb ik hier nog niet gedeeld, misschien moet u hem toch nog maar eens kijken.

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!