Het is zeker nodig om weer te klagen over Sigrid Kaag. En dan hebben we het niet over de mens Kaag, maar de puinhoop die ze achterliet bij haar vertrek als minister van Financiën. U weet het nog wel, tijdens de pandemie besloten ze om 800 miljard euro te lenen en het terugbetalen door te schuiven naar de volgende Europese budgetcyclus. Die duurt zeven jaar. Intussen namen ze allemaal de benen, de koene bewindslieden die ons zogenaamd langs het virus hebben geloodst:: Rutte ging naar Brussel, een ander naar Singapore, weer een ander besloot de woningmarkt ook maar te verzieken.
Kaag ging zich weer met het Midden-Oosten bezighouden en make no mistake: haar CV is indrukwekkend. Tenminste, als het over diplomatie gaat. Van financiën heeft ze echt geen Kaag gegeten en daar mogen we vanaf eind volgend jaar de rekening voor betalen. Kort en goed moet je een Arabist geen minister van Excel maken.
Bij mensen die te lang in een bestuurlijke bubbel zonder burgers hebben gezeten zie je het vaker. Ze zeggen dat ze kunnen relativeren, zelfspot hebben, maar hoe meet je zoiets eigenlijk? Er ontstaat dan een omgekeerde cognitieve dissonantie en je vertelt jezelf gewoon dat je heel goed bezig bent. Veel eenpitters hebben dat ook. Je levert broddelwerk af maar je denkt dat je op het kwaliteitsniveau van een Marokkaanse zwemles opereert. Er is niemand om je met de neus op de feiten te drukken, dus ga je jezelf van alles wijsmaken. Kaag doet dat ook.
Recentelijk gaf ze nog een interview aan NRC Handelsblad. Daarin had ze het over ‘ontmenselijking’ die ze heeft mogen ervaren. Laten we de doelpalen even helder neerzetten: niemand moet dat meemaken, wat ook geldt voor intimidaties waar ze mee te kampen heeft. Daar is geen enkele rechtvaardiging voor. Lever je gevecht met woorden en zodra je maar aan het fysieke denkt, ben je een troglodiet die dit land beter kwijt dan rijk is.
Toch moeten we het over de gatenKaag hebben, het een kan naast het ander bestaan. Een slechte minister van Financiën kan inderdaad onheus bejegend worden, maar dat maakt niet dat ze ze geen slechte minister is geweest. Ze is uitgenodigd voor Zomergasten en aan het voorstukje te zien wordt dat gezellig keuvelen en dat is niet terecht.
Nu kunt u zich misschien nog herinneren dat ze het departement ‘blakend’ van gezondheid had achtergelaten. Hoe kunnen die twee dingen naast elkaar bestaan, ze levert goed werk af en toch zitten er lijken in de kast? Dat komt doordat de meetmethode is veranderd. Wie strijdt met de weegschaal, kent het geintje. Je wilt afvallen maar het lukt niet. Zet de weegschaal dan op ponden en een dag daarna op kilo’s en je gewicht is gehalveerd. Kun je meteen weer aan het bier en de worstenbroodjes. Dan hou je jezelf inderdaad voor de gek en met geld en schuld kan dat ook.
Het leuke is dat menig zelfbenoemd kwaliteitskrant in 2023 met precies hetzelfde nieuws komt - over ‘de blakende gezondheid’. Nu houdt bijvoorbeeld het CBS bij wat het overheidssaldo is. Je wil liever niet dat dat te negatief is en verhip, in 2023, bij het vertrek van Kaag, zag het er goed uit. Daarna kwamen er weer witte heteromannen op die functie en u weet het, die maken alles kapot.
Wat er niet in de cijfers zit, is de schuld van het zogeheten Coronafonds. We moeten het toch over de pandemie hebben, sorry. Dat komt omdat er toen schulden waren aangegaan die niet in de boeken staan. Doe je dat wel, dan gaat het plaatje er heel anders uitzien. De Europese Commissie (EC) mocht 800 miljard euro lenen en daarvoor zelf nieuwe belastingen opleggen bij burgers, ook de Nederlandse. Er is dus overheidsschuld die burgers mogen aflossen. Dat is een ordinaire staatsschuld. Omdat Brussel de belasting mag innen bij burgers via een soort BTW, hoeft de regering van de lidstaat dat niet te doen. Afgesproken is dat de 800 miljard aan schuld daarom ook geen staatsschuld is die op lidstaat drukt. Alleen zijn het wel dezelfde burgers die mogen lappen. Door deze truc ontstond ook de mogelijkheid om de lening uit te smeren tot ver na de pandemie, wat een enorm rentenadeel van honderden miljarden of meer zal opleveren.
Het idee van een Coronafonds is in 2013 geboren, bij de eurotop van februari van dat jaar - wel onder een andere projectnaam natuurlijk. De EU zat in de nasleep van de kredietcrisis. Het was duidelijk dat de EU een zogeheten transferunie moest worden. Er was afgesproken dat er een euro zou komen zonder dat de rijke landen voor de zwakke broeders hoefden te betalen. De eurocrisis maakte duidelijk dat dat niet zo werkt, Nederland dient miljarden te betalen om de EU in leven te houden. In andere muntunies werkt dat ook zo, iedereen legt iets op tafel. Zo kun je het centrum versterken, dat dan kan voorkomen dat de boel door centrifugale krachten desintegreert. Een unie is zo sterk als de wil van de burgers om hem te redden, de boel bij elkaar te houden.
De Europese liberalen - daar horen D66 en VVD ook bij - waren daarom voorstander van Europese leningen. De EC zou geld moeten kunnen lenen en heeft dan de mogelijkheid om op te treden bij een volgende crisis. Inhoudelijk is er niks mis met deze redenering, ware het niet dat een meerderheid van de Nederlanders hier geen voorstander van is.
Destijds was de Belg Guy Verhofstadt de Europees politiek leider van het collectief. Ze verzonnen een list. D66 is altijd eerlijk geweest en legde desgevraagd steeds uit waarom ze voorstander waren van een Europees ministerie van financiën, met eigen middelen. De VVD trok dan de zuinige, eurosceptische kaart: wij zullen op de kleintjes letten. In werkelijkheid zijn D66 en VVD onderdeel van dezelfde partij, die zelfverklaard voorstander van Europese leningen is. In een regeerakkoord staat dan dat de EU ‘geen schuldenunie’ moet worden, maar achter de schermen is het al lang beklonken. Een Europese lening met Europese belastingen heet een eurobond, net zoals Nederland een staatsobligatie (bond in het Engels) kan uitschrijven.
De EC mag niet zomaar zelf geld lenen. Een lidstaat heeft een veto. Uit het regeerakkoord van 2017, daarmee kregen we de regering die met de pandemie zou moeten omgaan, mag je opmaken dat Rutte-X niet akkoord zou gaan met eurobonds. Dat heeft hij bij campagnes ook letterlijk zo gezegd.
Als er dus toch een voorstel van de EC komt om meer geld te lenen, dan kan dat enkel als die EC weet dat er van niemand een veto komt: anders heeft het geen zin. Uit de juridische documentatie van de eurobonds die desondanks toch kwamen, valt ondubbelzinnig op te maken dat Rutte bij de eurotop van februari 2013 allang zijn goedkeuring had gegeven. Hij heeft inderdaad iedereen voor de gek gehouden.
Er kwamen inderdaad eurobonds. Om het acceptabel voor burgers te maken, is dit het Coronafonds genoemd. Mensen dachten echt dat het geleende geld naar de ‘zorghelden’ zou gaan, die toen malle dansjes deden. Daarom gingen we ‘klappen’, denkende dat de hardwerkende verpleegkundigen meer waren dan een politieke schaamlap.
Affijn. In 2010 hebben we de eurocrisis, die met spuug, kauwgom en plakband wordt opgelost. De EC komt tot de conclusie dat de belastingen in Nederland omhoog moeten, zodat we de knoflooklanden kunnen stutten. Op een andere manier is de euro niet levensvatbaar. De Europese liberalen komen rond 2011 ook tot die conclusie. Rutte is lid van de club maar wil in Nederland de verkiezingen winnen met een zuinig geluid en belooft dingen waarvan hij weet dat hij ze niet kan waarmaken. In 2013 gaat hij akkoord met Europese leningen. De ‘eigen middelen’ uit die tekst zijn belastingen, bedoeld om de rente te dekken. Zo gaat dat met schuld.
In 2015 komt er een groot rapport van vijf Europese gezagsdragers over de toekomst van de euro. In 2017 stelt de EC de ‘Agenda van de Leiders’ op. Het is de bedoeling om in de volgende achttien maanden een politiek compromis te bereiken over Europese leningen. In dit jaar kreeg Nederland een nieuw kabinet onder Rutte, die beloofde te weigeren terwijl hij in Brussel goedkeuring gaf. Hoe praat je dit nu weer recht?
Nog een feit: de EU heeft een andere budgetcyclus dan de lidstaat. In Brussel duurt die zeven jaar, toen van 2014 tot 2020. In 2021 zou er een nieuwe begroting van kracht zijn. Als je in 2017 beseft dat er fors meer geld naar de EU moet, dan heb je tot de laatste dag van 2020 om het te regelen. Het is in de EU gebruikelijk om het onderwerp anderhalf jaar voor de nieuwe budgetcyclus afgehamerd te hebben. Als je in 2021 dus een ruimere Europese begroting wil hebben, dan moet er in de zomer van 2019 een compromis zijn bereikt over eurobonds.
Uit die documentatie uit 2017 blijkt dat eind 2019 een ‘European Safe Asset’ (linksonder) wordt aangekondigd. Dat is een mooier woord voor de eurobond. Dat is strijdig met het Nederlandse regeerakkoord, het is al gezegd. Eind 2019 gaat Rutte dus met een verhaal komen waarom hij draait ten opzichte van zijn belofte van 2017, iedereen die de EU volgt ziet de ellende van grote afstand aankomen. Maar hoe rechtvaardig je dat?
Dan komt de pandemie. In de zomer van 2020 is er weer een grote eurotop over de volgende begrotingscyclus. Er wordt afgesproken om het budget met 800 miljard te verhogen, vanwege het virus. Dat staat ook zo in de tekst.
Wie denkt dat dit geld naar de zorg zal gaan komt bedrogen uit. ‘Coronafonds’ klinkt gewoon acceptabel, als de ziekenhuizen dan vol liggen. In de tekst staat dat er in februari van 2020 al ‘vele maanden’ is gesproken over een compromis dat er toch al lag. Dat is ongeveer een half jaar, wat precies aansluit bij de eerder genoemde termijn van achttien maanden. Nota bene: MFF staat voor een multiannual financial framework, het budget van 2021 tot 2027. Dat heeft dus niets met vleermuizen, zorghelden en vaccins te maken.
Grote voorstanders van het afserveren van wappies mogen zich even te rade gaan. Als de noodmaatregelen nodig zijn vanwege een acute pandemie in 2020, waarom wacht je dan een jaar met geld lenen ‘voor de zorghelden’ en ga je daar tot 2027 mee door? Simpel, dit stond allemaal al in de steigers, al sinds 2013. De pandemie maakte het acceptabel. Wat gaat dit de Nederlander kosten?
Er komt een ‘Herstel- en Veerkracht Plan’ (HVP) voor Nederland. Daarin staat wat Nederland krijgt vanwege de pandemie. Vervelend: omdat het Coronafonds niks met de pandemie te maken heeft maar met het MFF van 2021 tot 2027, komt het geld ook veel te laat. De EC leent 800 miljard en geeft te laat 50 miljoen aan de IC in Nederland.
Nederland krijgt in totaal 4,7 miljard, Italië bijna 200 miljard. Het is dus een gift van Nederland aan Italië, die niets met een ‘virus’ te maken heeft. Anders waren de uitgaven direct in 2020 gedaan, niet jaren erna.
Uit de miljoenennota blijkt dat Nederland tot eind vorig jaar 30 miljard euro heeft geleend voor het RFF. Daarvan zal slechts 4,7 miljard ooit Nederland kunnen bereiken, de rest, 25 miljard, is een gift aan andere Europese landen. Nederland moet dat bedrag wel lenen. Het bedrag kan maximaal oplopen tot 40 miljard euro.
De EC houdt een overzicht bij van de leningen die worden uitgegeven vanwege de pandemie. Onthoud: de pandemie was in 2020 maar het huidige MFF loopt van 2021 tot 2027. Daarom werd er niets voor de zorg gedaan toen dat wel nodig was en nu de pandemie over is mag het lenen gewoon doorgaan. Uit het overzicht blijkt dat de rente op de schuld vier procent is. Leningen mogen maximaal dertig jaar doorlopen. Dat betekent dat er tot en met 2057 een onvoorziene kostenpost is van honderden miljarden, afhankelijk van hoe er wordt afgelost.
Destijds is afgesproken dat het lenen vanwege de pandemie plaatsvond van 2021 tot 2027 en dat het aflossen begint met het volgende MFF, dat start pas in 2028. Het is alsof je met een groep vrienden naar de kroeg gaat en besluit een barrekening te openen. Je kunt nu drinken en pas later betalen. Je zuipt je klem en gaat halverwege de avond weg, je vrienden achterlatend, terug naar Gaza of naar Brussel. In alle redelijkheid ligt er dan wel een schuld, die Kaag ook heeft achtergelaten: tot veertig miljard euro en naar alle waarschijnlijkheid veel meer, omdat de rente verkeerd is berekend.
Uit de stukken van de EC blijkt dat in 2020 wel is besloten dat er geleend mag worden onder het kopje van het Coronafonds, maar niet duidelijk was hoe het terugbetalen precies zou gaan. Er moest een klimaatheffing komen, belasting op plastic bekers en er was een idee voor een digitale heffing maar het is niet exact uitgewerkt. Vanaf 2028 moet er begonnen worden met het aflossen van een schuld van 800 miljard, door de EU, waar een niet ingecalculeerd rentenadeel van 30 miljard op zit - per jaar. Toen Kaag minister van Financiën was, ging ze akkoord met deze gang van zaken. Omdat ze vertrok voordat het aflossen zou beginnen of dat maar duidelijk was hoe dat in zijn werk zou moeten gaan, heeft ze Nederland letterlijk met de gebakken peren achtergelaten.
Als je een schuld aangaat, dan neem je op in de boeken op het moment dat hij bindend is: niet op het moment waarop je moet terugbetalen. Dat heet in het boekhouden het voorzichtigheidsbeginsel. Wie een hypotheek heeft van dertig jaar voor een bedrag van een half miljoen bij een dito huis, zal eerlijk moeten zijn: op dag één is het vermogen nul. Er is dan wel een huis van een half miljoen, maar ook een even hoge schuld. Als iemand in deze situatie zegt dat hij in guldens miljonair is, omdat er nu al een huis en de schuld pas over dertig jaar kan worden afgelost, dan zou je dat ook niet geloven. De schuld neem je dus op als hij ontstaat, niet als je moet terugbetalen.
In alle redelijkheid had Kaag deze schulden, met rente, ook in haar termijn in de boeken moeten opnemen. Dan was het begrotingstekort eerder negen procent geweest en was ze de slechtste naoorlogse minister van Financiën geweest. Maar er is een list gebruikt. Het is een beetje een ingewikkeld verhaal en de truc staat uitgelegd in een oud artikel op 925. Dat ging over de Portugese plofbankier. Wie dat was en wat hij deed maakt even niet uit. In het kort ging zijn bank door fraude kapot en hij parkeerde de verliezen bij de overheid. Die moest geld lenen om de boel te redden maar zag de staatsschuld niet stijgen, interessant genoeg. Het lijkt op wat onze regering tijdens de pandemie deed.
Een ding is duidelijk: als de Nederlandse overheid geld leent, bijvoorbeeld om mondkapjes te kopen, dan is dat een schuld en dat cijfer zit dan in de Nederlandse boekhouding. De staatsschuld gaat omhoog, want er is in dat jaar een begrotingstekort. Dat mag niet te hoog zijn, dus dat wordt snijden. De Nederlandse burgers mogen het terugbetalen.
De 50 miljoen euro voor de Nederlandse IC, te betalen in 2023, zat in een Europees HVP van 800 miljard groot, allemaal geleend geld. Dat is een factor 13.000. Het is alsof je griep hebt en een doosje paracetamol van een piek wil kopen maar je hebt geen geld. Je leent dan 13 duizend euro bij de bank en dat geld gaat naar hele andere dingen en iedereen vindt dat dan normaal omdat het crisis is. Je hebt dan wel een schuld van 13 duizend euro.
In de huidige situatie wordt die schuld echter niet opgeschreven. In 2011 hebben de Europese regeringsleiders besloten dat als de EC de schuld aangaat in plaats van de lidstaat, de schuld ook niet in de boeken komt van die lidstaat.
Daarom denken burgers in die lidstaat dat de schuld er ook niet is, dat hun minister van Financiën het goed heeft gedaan en ze geen belastingverhoging krijgen vanwege die schuld (die er niet op het oog niet is). Zo hou je jezelf voor de gek.
Europees bureau voor de statistiek Eurostat had destijds deze Portugese wiskundige in dienst, João Cadete de Matos. Hem werd gevraagd of Eurostat bij een volgende ronde Europese leningen door een Europees instituut, de staatsschuld van de lidstaten navenant zou ophogen, of niet. Als dat ophogen wel gebeurt, heeft Europees lenen geen zin: elk land pakt dan een deel van het bonnetje. In Brussel wilde men echter geld lenen zonder dat dat zichtbaar zou zijn in de boeken van de lidstaat: burgers zien dan geen schuld en gaan er makkelijker mee akkoord. Net als bij een barrekening geldt: de kater komt wel later. Het antwoord was als volgt.
Helder. Nieuwe Europese schuld gaat niet via de boekhouding van de lidstaat, als de schuld wordt aangegaan door een Europees instituut in plaats van de lidstaat. Vervolgens splitst dat instituut wel de burgers in die lidstaat de rekening in de maag dus eigenlijk schiet je er niks mee op. Alleen lijkt het zo tijdelijk dat er geen schuld is. Toch komt het terugbetalen er onherroepelijk aan, we mogen nog een kerst vieren zonder terugbetaling van het HPV - met een rente die veel hoger is dan gedacht - en dan is het gedaan. Dan zal blijken dat blaken betekent dat iets gezond lijkt, niet dat het zo is.
Kaag had als minister van Financiën destijds dwars kunnen liggen maar deed dat niet. Daarom is dit haar aan te rekenen. Het zou sjiek zijn als ze dat bij Zomergasten ook gingen vragen. Hoe moet deze schuld eigenlijk worden terugbetaald, los van wie hem in de boeken heeft staan? We gaan het zien.
Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.