Focus op nieuwe eurobiljetten leidt af van waar het echt om gaat

‘Het is maandag, je hebt nog steeds kans om je inzichten te delen’. Hier is een democraat aan het woord, zou je bijna denken. Europeanen en specifiek Ieren (Er is een top in Ierland) wordt gevraagd om hun zegje te doen over de vraag hoe de nieuwe eurobiljetten eruit gaan zien. Na 25 jaar wil de ECB het geld wat meer laten leven. Wie nu naar een biljet kijkt, ziet wat nietszeggende dingen, zoals bruggen die nergens heen gaan. Dat moet anders!

Wie de ECB volgt (er zijn mensen die dat doen) is recentelijk letterlijk doodgegooid met exact deze oproep. Ja, de euro wordt digitaal, maar contant geld blijft. Daarom moet ook u meedenken over nieuwe eurobiljetten, die ‘duurzamer en veerkrachtiger’ moeten zijn dan de biljetten van nu. Voor grappenmakers is het feest. Elke dag verschijnen er nieuwe berichten met dezelfde oproep: laat je stem horen want die telt. Europeanen in landen die de euro gebruiken, konden tot maandag 21 september reageren op voorgestelde designs, in de categorie ‘vogels en rivieren’, om de ‘schoonheid van de Europese natuur te vieren’, maar er is een categorie cultuur met oog voor ‘diversiteit’.

De ECB benadrukt steeds dat de nieuwe eurobiljetten een bewijs zijn dat contant geld niet verdwijnt. Waarom zou je anders nieuwe biljetten maken? Nu vertegenwoordigen de productiekosten van een biljet een fractie van de waarde van bijvoorbeeld een biljet van vijftig euro, het is geen geld volledig gedekt door een reserve in bijvoorbeeld goud. In een later stadium kan de ECB zonder veel kosten alsnog afstand nemen van cash, al zal dat niet ineens gebeuren. Op de biljetten die straks vernietigd worden staan dan mooie, kleurrijke Europese vogels die nu nog niet te zien zijn.

Kort en goed is een digitale euro toch wel een beetje de vervanger van contant geld. Een centrale bank kan immers niet oneindig veel geld uitgeven. Dat tast de waarde aan en zorgt voor andere, gerelateerde ‘maatschappelijke kosten’. Nu hebben we op dit moment als burgers al de beschikking over contant geld van de ECB en pinpassen van banken. Als daar een extra vorm van geld naast wordt gezet, zal dat de bestaande verhoudingen natuurlijk veranderen. Lees daarvoor het vorige artikel. Het gebruik van cash loopt uit zichzelf al terug. De ECB zou de hoeveelheid geld gelijk kunnen houden, door voor een uit roulatie genomen eurobiljet een gelijke hoeveelheid digitale euro’s uit te geven. Dan is CBDC geen vervanger van cash, enkel een substituut. Is dat niet eigenlijk hetzelfde?

Dat burgers zo vaak en zo expliciet wordt gevraagd om mee te denken over de nieuwe eurobiljetten geeft een vals gevoel van zeggenschap. Dat is helemaal zo, als we ons realiseren dat de ECB inderdaad ook een digitale euro wil uitgeven. De ECB opereert daarbij samen met de Europese Commissie (EC), samen schrijven ze het wetsvoorstel. Door het Europese karakter van de euro (het is niet van een enkele lidstaat) is dat op zich ook niet zo heel gek.

Nu hebben EC en ECB ook een openbare enquête gehouden over de digitale euro. Dat hoeft ook niet te verbazen, als we kijken naar het fanatisme waarmee de ECB burgers probeert mee te laten praten over toekomstige bankbiljetten. Bij het vragen van input van burgers gaat het voor het beoordelen van het democratisch gehalte natuurlijk niet om de vraag of er om uw mening wordt gevraagd, maar wat er met die mening gebeurt. Ingestuurde brieven kun je ook in de fik steken, of ongelezen aan de hongerige papierversnipperaar voederen. In het digitale tijdperk is het nog makkelijker. Maandenlang wijs je burgers dan op de mogelijkheid om een reactie te sturen, die je vervolgens niet leest. Je kunt dan tegen jezelf zeggen dat je 99 procent van de tijd democratisch bezig bent.

Een dergelijke raadpleging heet in de EU een ‘have your say’. Als we in het internetarchief zoeken naar de have your say over de digitale euro, zien we iets bijzonders. Alle ingezonden berichten waren afwijzend, er was letterlijk geen reactie te vinden van een burger die positief was over een digitale euro.

Links in het overzicht staat het tijdspad van het wetsvoorstel. De ‘call for evidence’, deze consultatie dus, zou van 5 april 2022 tot 14 juni 2022 lopen. In die periode is ‘feedback open’. Een volgende stap is de ‘adoptie’ door de commissie, lezen we. Dat betekent dat de EC een wetsvoorstel zal schrijven om naar het Europees parlement te sturen. Als het daar wordt aangenomen, is de digitale euro een feit.

Nu is deze pagina aangepast tijdens de periode waarin burgers feedback konden geven - en dat ook deden, unaniem negatief. Ongeveer halverwege de genoemde periode is aan de website toegevoegd dat er een tijdspad zou zijn voor ‘commission adoption’. Dat betekent dat de helft van de reacties is ingestuurd nadat toch al was besloten dat het project doorgang zou vinden. Anders gezegd: al die reacties zijn ingestuurd voor Jan met de korte achternaam. Dat is het probleem met burgers om hun mening te vragen: het is enkel een symbool van een gezonde democratie als er ook iets gebeurt met die meningen. Dat is niet het geval.

Over dit onderwerp circuleert trouwens ook een document van de ECB, de ‘Eurosystem report on the public consultation on a digital euro’, waarin de Europese burger om een mening werd gevraagd. De vraagstelling leek een beetje sturend. Zo kon men aangeven welke aspecten belangrijk zijn, bijvoorbeeld lage kosten, veiligheid of privacy. Als je mensen vraagt of ze vinden dat de digitale euro veilig moet zijn in het gebruik, dan is iedereen voor. Daarna bevat het rapport allemaal interessante diagrammen, waarin ze bijvoorbeeld de verschillen in meningen tussen landen laten zien. Dat is iets anders dan mensen vragen of ze het eigenlijk wel willen. Als je die vraag stelt, dan is honderd procent tegen. Daar moeten we het dan vooral niet over hebben.

Bij de nieuwe Europese ‘Kinderwet’ zien we dat ook. Er wordt met jongeren gesproken over voorstellen van de EC, heet het. Als je in een enquête echter de open vraag of die maatregelen wel nodig zijn, dan is driekwart tegen, ook jongeren. Vervolgens gaat een project door en is het mogelijk om te rommelen in de marge. Dat laatste geeft dan het gevoel van inspraak. Net als bij de digitale euro is het geen mogelijkheid om iets misschien niet te doen.

Al deze digitale toepassingen vallen onder de paraplu van het Europees digitaal paspoort. Daarmee kun je inloggen maar ook medische data delen, je CBDC-rekening beheren, laten zien hou oud je bent, noem maar op. Het was de bedoeling om deze in het derde kwartaal van dit jaar klaar te hebben, maar veel landen redden dat niet, zoals Cyprus. Daarom is het nu de bedoeling om de app bij de start van 2027 aan burgers te presenteren.

Voorstanders van een Europees digitaal paspoort noemen dat dit soort initiatieven de Europeaan minder maken van de Amerikanen. De app zal exclusief te downloaden zijn bij twee Amerikaanse eigenaren van appstores, namelijk Google en Apple. De visie van gedeelde data is afkomstig van het Amerikaanse bedrijf Palantir. Het Amerikaanse bedrijf Microsoft is nu hofleverancier van cloud-diensten voor het Rijk, het gaat daarbij om gegevens van burgers.

Terwijl we dit schrijven, is koningin Máxima in New York om een evenement van de Digital Public Goods Alliance bij te wonen. Hun streven is vijftig landen in vijf jaar een digitaal paspoort te geven. De Tweede Kamer is tegen maar ook dat maakt niet uit: de regering besloot een Kamermotie over het onderwerp te negeren maar het project wel met achttien maanden uit te stellen.

Dat geeft het gevoel dat er iets wordt gedaan met de zorgen van Kamerleden. Die vertraging zou er om logistieke redenen waarschijnlijk toch wel zijn, omdat niet elk Europees land even ver is. De Kamerbrief ademt uit dat er iets is gedaan met de afwijzende stemming, het project krijgt vertraging. Strikt genomen is dat dus niet waar en bovendien bleek het geen optie zijn om het hele project even te laten voor wat het was. Dat is dus macht in de marge.

Zo is het ook met die nieuwe eurobiljetten. Het idee bestaat dat burgers ook echt invloed kunnen uitoefenen. Miljoenen Europeanen bezochten de pagina van de ECB en ‘deden mee’. Als het om de toekomst van geld gaat, maakt het niet uit of er op een briefje van tien een portret van Goethe prijkt, of een tekening van een grauwe veensputer op Ameland. Wat van belang is, is wat er gebeurt met digitale munten en paspoorten. Daar mag de burger nu eens niet over meepraten, dus kregen ze dit bot toegeworpen.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.