Een digitale euro is minstens een beetje de vervanger van cash (EenVandaag 2/3)

Het duurde even, want het was vakantie en dan zijn er ook nog persoonlijke beslommeringen waar we u niet mee lastigvallen. Die vertragen de boel wel, het lijkt alsof iedereen tegelijk ziek moet worden of erger. Het is maar gezegd. In elk geval: EenVandaag had deze zomer een item gemaakt over de digitale euro. Central Bank Digital Currency (CBDC) zou een toevoeging zijn aan het betaalverkeer, meer niet. Het is een vorm van geld ‘zonder winst’, CBDC is niet de vervanger van contant geld en bovendien is het helemaal niet programmeerbaar. Het eerste aspect (‘geld zonder winst’ bespraken we de vorige keer. U raadt het al, die stelling klopt niet helemaal - of helemaal niet. Programmeerbaarheid is voor de volgende keer. Voor nu: is CBDC de vervanger van contant geld?

Het korte antwoord is dat de ECB dit in officiële publicaties ontkent. Maar het is iets ingewikkelder, natuurlijk. CBDC is een vorm van geld die wordt uitgebracht boven op geld dat er al is: de pinpassen van de particuliere banken en het contante geld van de centrale banken. Door daar een derde vorm aan toe te voegen, wordt de bestaande balans natuurlijk omgegooid. Vergelijk CBDC met een enorm roofdier uit verre landen dat ergens anders wordt gedumpt, een tijger op de Veluwe bijvoorbeeld. Er staat dan nergens in de wet dat de al aanwezige wolf niet nog steeds af en toe een hert mag eten, maar reken maar dat de wereld van de wolf verandert. Lees voor u verder gaat het vorige artikel, als u dat niet al gedaan hebt.

De uitzending legt een causaal verband met het gedrag van de Amerikaanse president Trump. Specifiek wordt er gewezen op de lotgevallen van een Fransman die werkt voor het internationaal strafhof. Deze Nicolas Guillou is van Amerikaanse bancaire diensten afgesloten en ja, ook de pinpassen van Nederlanders en andere Europeanen maken gebruik van infrastructuur van Visa en Mastercard.

Voor een causale relatie is het nodig dat de oorzaak voor het gevolg ligt. Trump werd in 2016 verkozen, verloor vier jaar later van Joe Biden maar kwam in 2025 weer terug. De situatie met de aanklager speelt sinds november van dat jaar. De ECB kondigde echter veel eerder aan met een digitale euro te willen komen. Volgens Europees recht kan de ECB bepalen hoe geld er praktisch uit zal zien en de Europese Commissie (EC) maakt de wetten.

Europese wetsvoorstellen staan op de website van het Europees Parlement (EP), bij de zogeheten wettentreinen. Elk onderwerp waar wetten voor komen, krijgen een eigen trein. Als er iets gebeurt, dan wordt de deelpagina steeds ververst. Er is een handige functie om naar eerdere versies van de pagina te kijken. Het is vrij simpel vast te stellen dat de pagina is aangemaakt toen Biden president was.

De ECB bracht in oktober 2020 een ‘Report on a Digital Euro’ uit, vanaf nu ‘het rapport’. Daarin worden de beweegredenen uiteengezet. Een maand later zou Trump de Amerikaanse verkiezingen van Biden verliezen, het jaar erop werd de laatste geïnaugureerd. Dat betekent dat de ECB tot de laatste maand van Trump zijn termijn wacht met een voorstel dat een reactie is op diezelfde Trump. Dat klinkt niet aannemelijk.

In het rapport worden een aantal redenen genoemd om een digitale euro in te voeren. De Coronapandemie werd genoemd, want in theorie kun je met een digitale euro contactloos betalen. Een bijzonder argument, want dat kon al. De ECB noemt dat China alle bankbiljetten zelfs in een wasmachine heeft gedaan, zodat gevaarlijke vleermuisvirussen worden geëlimineerd. Enkele doctoren in de eigen omgeving moesten lachen om dit verband, zo werken virussen niet. Het laat zien dat de ECB in 2020 reageert op zeer recente gebeurtenissen, maar de vier jaren presidentschap onder Trump worden desalniettemin nergens aangehaald. Daar heeft het dus niets mee te maken. En als het de bedoeling is dat een digitale euro helpt tegen een virus omdat het een vorm van contactloos betalen is, anders dan betalen met contant geld, dan zeg je eigenlijk dat CDBC cash moet vervangen.

Het rapport noemt een aantal argumenten voor een digitale euro die voor veel sceptici niet al te indrukwekkend zullen zijn. Zo moet ‘Europa’ innoveren in een veranderend digitaal landschap, met een munt die in 2020 wordt aangekondigd maar pas een decennium later het levenslicht zal zien. Elk digitaal product met een dergelijke vertraging kan onmogelijk ‘innoverend’ zijn.

‘The digital euro should keep pace with state-of-the-art technology at all times in order to best address the needs of the market as regards, among other attributes, usability, convenience, speed, cost efficiency and programmability.’

Merk op dat pagina 10 van het rapport het inderdaad heeft over programmeerbaarheid, daar komen we later op terug.

Verder lezen we dat de digitale euro geen ‘opslag van waarde’ moet kunnen zijn. Dat zou betekenen dat het risico bestaat dat mensen grote sommen geld wegboeken bij het bestaande bankwezen. EenVandaag noemt terecht dat dat voorkomen zal worden met een limiet. In het huidige wetsvoorstel mag een burger maar drieduizend euro in CBDC bezitten. In een heel mensenleven is dat niet veel geld. De digitale euro wordt dus een vorm van geld waarmee niet gespaard kan worden, terwijl dat een kernfunctie van geld is. Zo weet je dat het flopt.. Verder wordt er nog voorgesteld dat landen buiten Europa het ook gaan gebruiken, denk aan de voormalige Franse koloniën.

Scenario vier noemt dat de ECB een digitale euro kan gebruiken om meer middelen voor monetair beleid te hebben. Dat betekent dat de centrale bank met de rente de economie stimuleert of afremt. Dat werkt als volgt.

Als de economie in een recessie zit, dan kan de ECB de rente verlagen. Lenen wordt dan goedkoper. Mensen zullen minder sparen en meer uitgeven, want de beloning voor sparen (rente) wordt kleiner. Investeren met geleend geld wordt goedkoper en als bedrijven dat vaker doen, daalt ook de werkloosheid. De lagere rente werkt dus tegen een gebrek aan economische activiteit en werkloosheid.

Het tegenovergestelde is ook waar. Als de economie te hard draait, consumeren mensen meer goederen en diensten dan er zijn. De prijzen lopen op, dat is inflatie. De ECB laat dan de rente stijgen. Mensen zullen meer sparen en bepaalde investeringen blijven voorlopig uit. De inflatie blijft binnen de perken maar het levert natuurlijk wel economische schade op. De centrale bank moet daarin een keuze maken en kan het eigenlijk nooit goed doen.

Als we de rente van de ECB (blauw) naast de inflatie in Nederland (oranje) zetten, dan blijkt dit economisch principe te bestaan. Rond 2003 en 2007 was er te veel inflatie (oranje). De ECB kan dit van een afstandje zien aankomen en grijpt van tevoren in met hogere rente. We zien dat de pieken in de inflatie (oranje) vergezeld worden van een blauwe, hogere rente. Dat is de remedie tegen inflatie. Deze cijfers komen van het CBS en DNB, dit is simpelweg de grafiek die je krijgt als je de lijnen naast elkaar zet.

Na de kredietcrisis is dit verschijnsel echter verdwenen. De economie trekt na 2011 weer aan en de inflatie keert ook weer terug, dat zien we vaker gebeuren. Je verwacht dan dat de ECB de rente ook weer een beetje verhoogt. Die wetmatigheid heet de regel van Taylor, naar een econoom wiens naam u zelf mag raden. Kort en goed moet de rente dalen om de economie te stimuleren maar daarmee riskeer je inflatie. Als die te hoog wordt, moet de rente omhoog en rem je de economie en de inflatie af.

Na de kredietcrisis die in 2007 of 2008 begon, kwam er een heftige recessie. Om die te bestrijden moet de ECB de rente inderdaad verlagen. Daarna zien we dat het beleid van de ECB verandert. Een hogere inflatie wordt niet langer vergezeld door een hogere rente, de blauwe bult is na 2011 afwezig! Dat komt omdat de ECB landen met te veel staatsschuld wil helpen met een lage rente. Het gaat dan om Griekenland en Italië, maar inmiddels ligt ook Frankrijk aan het infuus. Door de lage rente kunnen ze makkelijker geld lenen en hun te hoge schulden financieren. Alleen is in Europees verband afgesproken dat ze die hoge schulden helemaal niet mogen hebben. Europese instellingen helpen de overtreder dus, waarmee je slecht gedrag uitlokt. De keerzijde van die lage rente is natuurlijk hoge inflatie, denk aan de regel van Taylor. Wie meent dat boodschappen in een rap tempo duurder aan het worden zijn heeft dus gelijk. Dat is beleid.

In 2021 stijgt de inflatie door het scheppen van te veel geld tijdens de pandemie en de oorlogsdreiging. De ECB moet wel ingrijpen maar komt met een ingreep, een renteverhoging, die de inflatie zelf niet benadert. Ook komt de ingreep duidelijk veel later dan eerst, kijk maar naar de grafiek. Tot dat moment is de rente al tien jaar enkel aan het dalen, hij wordt zelfs negatief. Er is duidelijk een periode van tien jaar zonder enige renteverhoging, iets dat tot die tijd nooit is gebeurd. Als er tussen 2012 en 2022 een recessie uitbreekt en de ECB zou de rente snel willen verlagen, met een paar procentpunt, dan zou hij zelfs negatief worden. Kan dat wel? Bij negatieve rente krijg je ook negatieve spaarrente, een boete op het oppotten van geld. Sparen heeft dan geen enkele zin en mensen gaan uitgeven - dat is het ouderwetse idee van monetair beleid.

Economen hebben het in dit kader over het Zero-Lower-Bound probleem, ZLB. Lagere rente maakt inderdaad dat mensen meer gaan uitgeven en dat zwengelt de economie aan. Dat is de kern van monetair beleid van centrale banken: hoe hoog moet die rente zijn? Als hij te laag is en negatief wordt, dan kunnen mensen alleen wel ontsnappen van die negatieve rente. Dat doen ze door simpelweg te pinnen. Op contant geld zit geen negatieve rente. Vroeger zou je contant geld dat over is, naar de bank brengen om rente te verdienen. In een wereld met negatieve rente draait alles om en haal je het juist van de bank. De centrale bank kan mensen dan niet naar eigen inzicht sturen met negatieve rente. In het jargon zegt men dan dat de transmissie van monetair beleid in gevaar is gekomen.

De oplossing is simpel: schaf contant geld gewoon af en mensen zijn die vluchtroute kwijt. In het rapport van de ECB staat ook dat vooral financiële instellingen meer contant geld aanhouden als reactie op negatieve rente. Het gaat nog niet om hele grote bedragen, maar het effect is er wel. Mocht de rente een keer diep negatief worden, dan gaan mensen en bedrijven nog veel meer cash aanhouden en dat beschadigt de transmissie van monetair beleid.

Op 5 juli 2022 stuurde toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag een brief naar de Kamer. Die behandelde de gesprekken die werden gevoerd over de digitale euro. Specifiek werd er uitgelegd wat er duidelijk was met betrekking tot het ontwerp van de komende CBDC. In die brief lezen we:

Het waarborgen van de financiële stabiliteit doet men door te voorkomen dat burgers gaan sparen met CBDC, want dan halen ze geld weg bij de particuliere banken. Maar hoe zorg je er nou voor dat de digitale euro de transmissie van monetair beleid ten goede komt? Het rapport van de ECB heeft het antwoord.

Op pagina 12 zien we dat het ZLB-probleem kan worden opgelost met CBDC, enkel als contant geld verdwijnt. Als je wil voorkomen dat mensen voor negatieve rente vluchten naar contant geld, dan haal je de pinautomaat aan. Hier is geen woord Chinees aan.

Het rapport gaat verder. Het is niet de bedoeling dat burgers met de nieuwe vorm van geld gaan sparen, lazen we al. Op het einde het rapport vinden we daar meer technische achtergrond bij.

De voetnoten daarbij verwijzen naar een ander rapport van dezelfde ECB en speeches van de eigen bewindslieden. Het laatste rapport komt ook uit 2020 en gaat dieper in op de ontwerpkeuzes van digitaal geld.

Dit rapport verwijst naar een boek van de bekende econoom Kenneth Rogoff genaamd The Curse of Cash. Nu was dit een artikel over de vraag of CBDC een vervanging is van contant geld. Met zo een titel is dat geen vraag meer. De ECB schrijft evenwel:

Helder. De rente kan onder de nul zakken dankzij CBDC maar dan moet contant geld wel verdwijnen: immers, je wil niet dat mensen daar dan nog heen kunnen vluchten. Het boek van Rogoff noemt ook dat het uitschakelen van contant geld in het financiële systeem het voor veel criminelen onmogelijk maakt om nog te opereren.

Het Report on a Digital Euro noemt een aantal voordelen van CBDC. Contactloos betalen is veiliger, als je niet wil dat er gevaarlijke virussen vanuit het bankbiljet naar je overspringen. Digitaal geld maakt geldwagens overbodig en dat is goed voor het klimaat. Los van de vraag of dit overtuigt: deze argumenten gaan alleen op als je contant geld vervolgens uitfaseert ten faveure van een digitale euro.

Dat geldt ook voor de ZLB. Als CBDC de transmissie van monetair beleid moet verbeteren, dan kan het niet anders dan dat contant geld verdwijnt. De ECB verwijst naar het werk van de econoom Rogoff, die daarbij meende dat het criminele circuit drijft op anonieme betalingen. Wil je dat dat stopt, dan kun je CBDC invoeren maar moet cash tevens verdwijnen. We komen steeds bij hetzelfde punt uit.

Dan keren we ook nog even terug bij het vorige artikel. DNB schreef zelf dat je de balans van een centrale bank niet naar eigen inzicht zomaar korter of langer kan maken. Dat veranderen heeft ‘maatschappelijke gevolgen’.

Als je die kosten wil inperken, mag de balans niet te lang worden. Een digitale euro die de ECB uitgeeft, komt op de rechterkant van de balans. Daar tegenover staan bezittingen zoals obligaties. Daar wordt rente op betaald, dus de centrale bank verdient geld met het maken van geld. Zo werkt dat, interessant genoeg.

Als de centrale bank een CBDC uitgeeft bovenop het contante geld dat er al is, dan wordt de optelsom van de hoeveelheid CBDC en contant geld groter. Dat zorgt voor sociale kosten. De oplossing zit in het gelijk houden van de optelsom. Als je dan een digitale euro uitgeeft, kan dat alleen maar als er een contante euro verdwijnt. Nu is contant geld toch op zijn retour, dus een centrale bank zou die trend ook kunnen afwachten. Voor elke fysieke euro die er uit de roulatie wordt gehaald, komt er een digitale bij. Maar ook dan mag je spreken van vervanging. En dat precies met het beeld dat we eerder zagen, van ijsberen tot ZLB.

De officiële positie is dat CBDC geen vervanger is van cash. Wie over tien jaar een briefje van vijftig uit de pinautomaat in Amsterdam wil halen voor een broodje haring, zal vast ergens terecht kunnen. En de haringkar zal het ook accepteren. CBDC als vervanger of substituut voor cash betekent niet dat al die pinautomaten ineens, van de ene dag op de andere uit het straatbeeld verdwijnen. Het zal geleidelijk gaan. Als je tijdshorizon maar lang genoeg is, maakt dat voor de uitkomst alleen niets uit.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.