Morgen geheime Europese stemming: Chat Control moet en zal komen

Een meerderheid van de Europese burgers en van de Europarlementariërs is helder: Chat Control moet er niet komen. Daarmee wordt bedoeld dat elk bericht dat alle burgers via berichtendiensten sturen, wordt gecontroleerd op beelden van kindermisbruik (CSAM). Ook als er geen redelijke verdenking is, wordt er een opsporingshandeling ingesteld: tegen letterlijk iedereen. Op dinsdag 29 september wordt er toch stiekem gesproken over een manier om Chat Control door te kunnen laten gaan. De Europese Commissie (EC) en de regeringsleiders hadden de meeting geheim willen houden, maar de agenda is per ongeluk uitgelekt.

Eerdere stemmingen mislukten, omdat Chat Control omstreden is. In het nieuwe wetsvoorstel gaat de EC nog een stapje verder. Er komt een ‘EU Centre’, een Europese instelling, die zelf ook in de berichten van burgers mag graven. Nu mag enkel de nationale politie dat doen, onder strikte voorwaarden. Die worden dus wat opgerekt, met een nieuw ‘EU Centre’.

Een groot bezwaar tegen Chat Control is dat het een manier is om het briefgeheim in de digitale wereld voor eens en voor altijd af te schaffen. Het gaat er niet om dat het zou kunnen, maar dat het vanaf de start per definitie zo is. Bij de discussie over CBDC zou je bijvoorbeeld nog kunnen zeggen dat programmeerbaarheid van het geld, wat de meeste mensen niet willen, niet direct is ingebouwd. Een kwalijk aspect zou zich dus wel later kunnen manifesteren, maar omdat er niet direct sprake van is, hoeft het niet fout af te lopen. Bij Chat Control is dat anders; de ingrijpende inperking van burgerrechten treedt direct op. Dat heeft te maken met de opzet van de wet.

De wet heeft betrekking op gebruikers van digitale diensten voor berichtenverkeer. Iedereen die weleens digitaal een bericht stuurt via een platform dat is gericht op winst maken (en dat is elk platform) valt eronder. Dat is letterlijk de complete bevolking, uitgezonderd de personen die sinds het midden van de jaren ‘90 letterlijk nooit een SMS, een whatsapp-bericht, of een bericht via de diensten van social media (zoals Facebook Messenger) hebben verstuurd. Die laatste groep stuurde voor de komst van het internet enkel papieren brieven en is daar sindsdien consequent mee doorgegaan. Kent u zo iemand? Daarom gaat deze wet over letterlijk iedereen.

De wet gaat niet over gerichte zoekacties naar pedofielen en hun netwerken. In die wereld kunnen verspreiders van beeldmateriaal een soort carrière maken. Iemand kan bijvoorbeeld stiekem foto’s maken van naakte kinderen op campings en die op een USB-stick zetten, om met anderen te ruilen. Gesprekken met zedenexperts leerden dat het zo werkt. Als je deze types en hun netwerken in kaart wil brengen en ontmantelen, dan zal iedereen zeggen: be my guest. Maar dat is niet de focus van de wet.

Bij elke wet moet de EU uitleggen waarom de lidstaat iets niet zelf mag regelen. Meestal gaat de lidstaat over ethische onderwerpen, zoals opsporing door de eigen politie. De EU gaat over de interne markt, zo kunnen EU-lidstaten geen verschillende importheffingen opleggen aan derde landen: een logisch gevolg van open binnengrenzen, die zou belastingontwijking heel simpel maken. Het Europees verdrag stelt dat de lidstaat altijd over het onderwerp gaat, tenzij het door dit soort logische gevolgtrekkingen niet anders kan. Dat heet een toets op subsidiariteit, de lagere overheid moet het oplossen tenzij het echt niet anders kan. Nu klinkt opsporing niet als iets dat te maken heeft met de interne markt. De EC heeft echter een kunstgreep uitgevoerd. In het wetsvoorstel lezen we:

‘Nationale eisen die aan dergelijke marktspelers worden opgelegd om online seksueel misbruik van kinderen aan te pakken, vergroten dan ook de versnippering van de digitale eengemaakte markt en brengen aanzienlijke nalevingskosten voor de aanbieders met zich mee, terwijl ze onvoldoende doeltreffend zijn vanwege het grensoverschrijdende karakter van de betrokken diensten. Alleen met maatregelen op EU-niveau kunnen belemmeringen voor de eengemaakte markt voor digitale diensten worden weggenomen, kan de rechtszekerheid voor aanbieders worden vergroot en kunnen de nalevingskosten worden beperkt.

Door een Europese wet te maken die voor elk land gelijk is, los van hoe men in de lidstaten over het onderwerp denkt, krijgen bedrijven als Facebook ‘beperkte nalevingskosten’. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling om te kijken hoe je zo veel mogelijk pedofielen vangt: de verkopers van het materiaal op genoemde USB-sticks blijven buiten schot, maar als oma via whatsapp een vakantiekiekje deelt met de bridgeclub is ze wel verdacht. Daarom verliest iedereen de persoonlijke levenssfeer.

Bij gesprekken hierover hoor je vaak dat mensen kindermisbruik zo erg vinden, dat het misschien toch doorgang moet vinden. Deze mensen doen er goed aan zich te realiseren dat de wet is gericht op meer winst voor big tech en niet het vangen van viezerikken. Omdat Chat Control openbaar is aangekondigd, zal er in die wereld niemand nog beelden via een gecontroleerd kanaal delen. Als je die viezerikken echt wil vangen, moet je de politie de ruimte bieden om meer collega’s aan te nemen. Dat gebeurt dan weer niet.

Dezelfde aanbieders zijn degenen die berichten van gebruikers - alle gebruikers - gaan scannen. Dat doen ze door bestaande beelden te vergelijken met de foto’s die mensen naar elkaar sturen. Aangezien het om miljarden berichten per dag gaat, kun je er donder op zeggen dat het alarm regelmatig ten onrechte zal afgaan.

De aanbieders krijgen de beelden niet zelf, ze krijgen die niet te zien. Ze krijgen van de politie in elk land een hash van de beelden waarop gezocht wordt. Een hash is een code met cijfers en letters die ontstaat door een algoritme op een foto los te laten. Afhankelijk van wat er op de foto te zien is, ontstaat er dan een code, de hash. Geen twee foto’s hebben dus dezelfde hash. Alle berichten die gebruikers van berichtendiensten sturen, worden ook gescand met de hash. Als er een match is, wordt de politie ingeschakeld.

Waarom zorgt Chat Control er nu voor dat er niet alleen op CSAM gezocht kan worden, maar op alles wat de zittende macht onwelgevallig is? De aanbieder weet enkel dat er een match is en heeft geen kennis over de inhoud waardoor de match er is. Om het te vergelijken met het controleren van papieren brieven: vroeger zou de overheid beelden naar het postbedrijf kunnen sturen van misbruik en medewerkers daarvan opdragen om elke brief te openen en te vergelijken met die bestaande beelden. Dat is praktisch niet te doen, ook omdat de werknemers er ziek van zouden worden. Ook is het logistiek niet uit te voeren. Door de rekenkracht van computers is het logistieke bezwaar verleden tijd.

In een wereld met enkel papieren post zouden de genoemde medewerkers alleen wel weten waarom ze al het briefverkeer controleren. Ze schenden dan het grondwettelijke bepaalde briefgeheim maar het is ze tenminste duidelijk waar ze naar op zoek zijn. Door hashing is er van dat laatste geen sprake meer. De overheid zou ook burgers kunnen opsporen die naar een demonstratie gaan, bijvoorbeeld. De flyer daarvan zou als CSAM aangemerkt kunnen worden. De aanbieders gaan ernaar op zoek en delen de persoonsgegevens met de politie, denkende dat ze hebben geholpen om pedofielen te bestrijden.

In dat kader mag dit interne politiedocument worden genoemd, opgesnord door Tom van Lamoen van de Libertaire Partij. Er wordt gevreesd dat mensen die gericht zijn op ‘regionale identiteit’ over kunnen gaan tot ‘extremisme/terrorisme’, omdat ze denken ‘in oorlog te (zullen) zijn’. Je herkent deze mensen omdat ze moestuinen aanleggen (?).

Het is een kleine stap om Chat Control uit te breiden van CSAM naar moestuinen en daarmee naar elke denkbare discussie. Chat Control is de digitale variant van het openscheuren van brieven, wat de politie vroeger soms deed als daar aanleiding voor was. Het argument dat het nu eenmaal moet omdat het om een heftige misstand gaat, namelijk misbruik van kwetsbare kinderen, gaat niet op. Als de brief ten onrechte is opengescheurd, is de inhoud blootgelegd. Dat is een aantasting van de persoonlijke levenssfeer. Bij Chat Control werkt dat ook zo. De wet maakt het mogelijk om in persoonlijke berichten te graven, waarbij het niet uitmaakt wat het uitgesproken doel is: helemaal niet als dat doel makkelijk opgerekt kan worden naar moestuinen bijvoorbeeld. Een opengebroken digitaal bericht betekent dat het briefgeheim is geschonden, net als bij een opengescheurde papieren brief.

Ook mag niet onvermeld blijven dat de overheid aantoonbaar niet in staat is om met grote hoeveelheden gevoelige gegevens om te gaan. In Italië is er een incident geweest rondom Revolut. Hackers kregen toegang tot een server van de Italiaanse politie en vroegen Revolut om persoonlijke gegevens van 680 mensen, zoals hun saldi, hun transacties en hun legitimatie. Revolut nam aan dat het een echt bericht van de politie was en stuurde de hackers de gegevens toe. Veel van deze mensen vrezen nu voor de gevolgen voor hun privéleven, zoals de kans dat ze ontvoerd gaan worden. Chat Control maakt het voor criminelen nog makkelijker om gegevens van gewone burgers te stelen.

Chat Control zal er waarschijnlijk komen, ook al zijn parlementen tegen. Bij een laatste stemming in het Europees parlement was een meerderheid tegen. De EC wachtte toen totdat het vakantie was en veel tegenstanders op de camping zaten. De politieke bondgenoten van voorzitter Von der Leyen waren wel gewaarschuwd: er zou op het allerlaatste moment alsnog een stemming komen. Ook toen kwam er geen meerderheid, door de grote hoeveelheid afwezigen. Die werden bij de voorstemmen opgeteld en zo kon de wet doorgang vinden zonder parlementaire meerderheid.

In dat vorige artikel is ook genoemd dat de EC schrijft dat een ruime meerderheid van de Europeanen voorstander is van de wet. Je komt enkel bij die meerderheid uit, als je mensen voorlegt dat het om een specifieke casus gaat en er daadwerkelijk een risico is.

Als je die nuance weglaat en mensen vraagt of ze het briefgeheim willen afschaffen, dan is een grotere meerderheid juist wel tegen. Europarlementariër Patrick Breyer, naar eigen zeggen zelf het slachtoffer geweest van misbruik als kind, liet een enquête uitvoeren onder iets meer dan tienduizend Europeanen. Een meerderheid van 72 procent was tegen, er was geen significant verschil tussen de leeftijdscohorten.

Ook mag nog vermeld worden dat politici en militairen zijn uitgesloten. Dat is toch opmerkelijk. Je kunt betogen dat bijvoorbeeld topmilitairen in een afgeschermde omgeving moeten kunnen communiceren, je wil niet dat hun berichten op de verkeerde plek belanden. Als er met Chat Control echter alleen naar bekende CSAM wordt gezocht, dan is er van dat risico geen sprake. Chat Control gaat dus over veel meer dan CSAM, eigenlijk moet briefgeheim in het digitale tijdperk verdwijnen. Met de kracht van AI en moderne computers is elke burger dan verdachte, bewijslast wordt omgedraaid, de aanname van onschuld is verleden tijd. De overheid ziet iedereen als crimineel, bewijs maar dat je het niet bent. Daar gaat dit over.

Chat Control neemt een prominente plek in in mijn laatste boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek.

Mijn werk wordt gratis ter beschikking gesteld, maar het kan er niet zijn zonder bijdrage van de lezer. Kies zelf een bedrag, afhankelijk van wat u het waard vindt, via de knop hieronder.