Met schimmige truc wordt Chat Control via de achterdeur ingevoerd

Tijd voor vakantie, die het niet gaat worden. Het is een vervelend politiek gebruik om het zomerreces te gebruiken voor heftige stappen, omdat niemand dan oplet. Ik ben dus fysiek wel een week weg, maar we blijven de ontwikkelingen elke dag in de gaten houden. De gekozen locatie is overigens Zuid-Frankrijk, waar we vroeger als gezin heen gingen: inmiddels is de rest van het gezelschap uitgedund tot moeder en zoon, zo werkt dat met de tand des tijds. In de regio van het riviertje de Verdon ligt de D952, waarvan men zegt dat het de mooiste weg is van het continent. Oordeel zelf maar. Laat uw waardering voor dit artikel blijken met de button, krijgt moeders elke dag een vers stokbrood.

Wat er op het menu in Brussel staat is Chat Control. Dat komt neer op het scannen van berichten van iedereen die een digitale chatdienst gebruikt die op de Europese markt voor digitale diensten wordt aangeboden, waar het om beelden van misbruik van kinderen gaat. Dat is een moeilijke manier om te zeggen dat de berichten van iedereen worden gescand. De Europese Commissie (EC) gaat niet over aangelegenheden van de lidstaat, zoals opsporing. Alleen als een wet de interne markt betreft, is het een probleem voor Brussel. Lidstaten van de EU hebben open binnengrenzen, daarom moeten sommige wetten wel centraal worden gemaakt. Denk aan gemeenschappelijke importtarieven op Amerikaanse sigaretten, verder gaat de lidstaat over alles.

De huidige voorzitter van de EC is de Duitse Ursula von der Leyen, al sinds december 2019. Ze heeft de vervelende neiging om allemaal onderwerpen waar de lidstaat over gaat, Europees te verklaren. Er komt dan Europese wetgeving die sterker is dan het recht van de lidstaat. Je haalt de discussie zo weg bij nationale parlementen, die gaan er gewoon niet meer over, ze zitten er voor spek en bonen bij. Bij importtarieven op Amerikaanse sigaretten (of wat dan ook) ligt dat misschien niet zo gevoelig, bij opsporing is het een ander verhaal. Als een bevolking een opsporingsmethode buitensporig vindt, dan is er geen enkele manier om invloed uit te oefenen op het wetgevend proces. In Den Haag heeft een parlementariër wetgevende bevoegdheid, geregeld via artikel 81 Grondwet. In Brussel is dat recht er niet.

De truc van Von der Leyen werkt als volgt. Sla elke discussie plat tot iets digitaals en commercieels, en er is een haakje gevonden om macht weg te halen bij nationale parlementen. Haar visiedocument ‘A Union that strives for more’ is in de zomer van 2019 gepubliceerd, voor de pandemie dus. Die pandemie bracht wel de kans om het budget voor haar plannen fors op te hogen, never waste a good crisis.

In dat document lezen we het plan van een ‘Digital Decade’, daar gaat het mis. Wat digitaal is, zou je als commercieel kunnen omschrijven - een reden om het onderwerp uit de nationale politiek te verplaatsen naar Brussel. Journalistiek is een mooi voorbeeld. Journalisten hebben bronnen, die soms vertellen over bepaalde strafbare feiten die ze hebben gepleegd. Het gebeurt regelmatig dat een bron een specifieke misstand bij een journalist wil melden, onder voorwaarde dat een ander onderwerp onaangeroerd blijft. Het is niet mogelijk om als journalist te werken, zonder zelf een vertrouwensrelatie met bronnen op te bouwen. Een agent van de politie moet elke overtreding onderzoeken, en kan deze afweging niet maken.

Opsporingsdiensten zouden het liefst het hele gesprek afluisteren, tegen de zin van de journalist en de bron in. Als dat risico bestaat, zal de bron helemaal niks meer zeggen. Het is evident dat journalisten dat niet willen. De EU heeft een wet aangenomen, die regelt dat de persoonlijke levenssfeer van de journalist mag worden geschonden, als hij een gesprek voert met een bron die iets vertelt over een mogelijk misdrijf waar meer dan drie jaar cel op staat. Het betekent praktisch dat de journalist mag worden afgeluisterd alsof hij of zij zelf een terrorist is. Dat afluisteren beschadigt de persoonlijke levenssfeer, omdat alles mag worden afgetapt: ook gesprekken met familieleden.

Opsporing is een nationale aangelegenheid en heeft niets met ‘de markt’ te maken. Prompt beschrijft de EC een journalist als een aanbieder van audiovisuele diensten op de interne markt. Deze site heeft ook best wat Vlaamse lezers, dat klopt. Journalisten afluisteren is nu geen ethische discussie meer voor het nationale parlement, maar een hamerstuk in het Europees parlement - waar geen recht van initiatief voor volksvertegenwoordigers bestaat. Daar gaat de persoonlijke levenssfeer van de journalist, gevat in een wet die ‘Media Freedom Act’ heet. Creatief gevonden is het wel. En oh ja, als journalist weet je dat dit afluisteren bestaat, dus bronnen hoeven zich geen zorgen te maken. Maar dit is de werkwijze: maak een onderwerp ‘digitaal’, lekker hip, en tante Ursula gaat er vervolgens over.

Bij Chat Control werkt dat ook zo. Chat Control gaat over de vraag of communicatie tussen twee Europese burgers via een op de markt aangeboden dienst kan worden opgebroken. De reden om dat te willen, is om aanbieders als whatsapp de mogelijkheid te geven om te scannen op beelden van misbruik van kinderen (CSAM). Er wordt in nieuwe communicatie gezocht naar een match met beelden die de nationale politie in de lidstaat al heeft verzameld, bij de arrestatie van pedofielen. Het is de aanbieder van de chatdienst op de interne markt die dat moet doen. Als er iets wordt gevonden, kan de nationale politie worden ingeschakeld.

Chat Control is om een paar redenen zeer controversieel. Als het om de veiligheid van kinderen gaat, dan zullen veel mensen vinden dat alles gerechtvaardigd is. Maar Chat Control bestempelt iedereen als verdachte. Een foto die in de familie-app wordt rondgestuurd na een dagje Efteling, wordt ook gecontroleerd. Europeanen sturen per dag miljarden berichten, dus ook als er slechts één op miljoen keer het alarm ten onrechte afgaat, heb je al een hoop meldingen waar de politie opvolging aan moet geven.

Gesprekken met rechercheurs leert dat ze hier niet op zitten te wachten. Je krijgt een bizar grote hoeveelheid data over onterechte meldingen, afkomstig van gesprekken waar verdenking niet op zijn plek is - zoals een willekeurige familiefoto. Agenten gespecialiseerd in zedenzaken klagen over de hoge werkdruk, ze zouden graag meer collega’s willen om achter dossiers over viezerikken aan te gaan die op de plank liggen, maar daar is geen geld voor. Agenten houden van specifieke, gerichte informatie, geen sleepnet over het internet. Overigens kunnen pedofielen ook met USB-sticks rondrijden en daadwerkelijk materiaal aan elkaar verkopen. Dat is veel waarschijnlijker dan dat iemand via whatsapp een winkel in CSAM opzet, wetende dat alles wordt gescand. Die fysieke USB-sticks vallen dan weer niet onder de wet over Chat Control.

Daarnaast wordt hier de deur opengezet voor een complete afschaffing van het briefgeheim. Als communicatie tussen twee personen wordt opengebroken op zoek naar specifiek CSAM, dan kun je dat middel ook voor iets anders gebruiken. Bij een hoorzitting in de Tweede Kamer noemden experts dat je ook kunt zoeken op ‘demonstratie’, bijvoorbeeld. De aanbieder van de dienst, zoals whatsapp, krijgt bij Chat Control een hash waar ze naar moeten zoeken. Een hash is een digitale versimpeling van bijvoorbeeld een foto. Alle foto’s die Nederlanders in apps naar elkaar sturen, kunnen ook in een hash worden omgezet. Een hash is een reeks cijfers en leestekens. Als de familiefoto bij de Efteling in de regen wordt gemaakt, is het zeventiende karakter in de hash bijvoorbeeld een ‘&’. Als het lekker weer was, geeft de hash een ‘#’. Deze technologie, uitgevoerd door AI, kan foto’s onderscheiden op basis van dit soort details.

Stel dat de aanbieder van de chatdienst wordt gevraagd om te zoeken naar een specifieke afbeelding van misbruik, die bij goed weer heeft plaatsgevonden. Het zeventiende teken is dan een ‘#’. Dit is een wat versimpelde weergave van de werkelijkheid, maar zo werkt het wel. Als de politie de aanbieder een lijst met verdacht materiaal geeft, dan hoeft die aanbieder niet persoonlijk naar weerzinwekkend materiaal te kijken: enkel een hash. De keerzijde daarvan is dat de aanbieder niet weet waar hij naar zoekt.

De overheid zou bijvoorbeeld een demonstratie willen verbieden. Het blijkt dat burgers een flyer in de vorm van een afbeelding met elkaar delen. Daar kun je ook een hash van maken. Vervolgens kun je whatsapp of Facebook dwingen om ook naar dat materiaal te zoeken, met een fanatisme alsof het om CSAM gaat. Een particuliere aanbieder zou dat wellicht willen weigeren. CSAM opsporen is iets anders dan ingrijpen in het demonstratierecht. Maar omdat je enkel een hash ziet, weet de aanbieder niet wat hij aan het doen is. Wie voorstander is van deze werkwijze, zou daarom moeten uitleggen hoe je honderd procent zeker weet dat er nooit naar een hash wordt gezocht van iets anders dan CSAM, bijvoorbeeld een flyer voor een demonstratie waar de politiek even geen zin in heeft.

Om Chat Control mogelijk te maken, is het noodzakelijk om encryptie open te breken. Aanbieders van chatdiensten krijgen de mogelijkheid om in communicatie te kijken, zonder te weten waar ze naar zoeken. Het is te vergelijken met een papieren brief, die wordt opengescheurd in de zoektocht naar CSAM. Alleen weet je voor het openscheuren niet of de verdachte schuldig is, zeker niet als je letterlijk alle communicatie van iedereen wil scannen. Het is het omdraaien van bewijslast, tegen iedereen die whatsapp of iets dergelijks gebruikt wordt een opsporingsmiddel ingesteld. Dat is het einde van het briefgeheim, dat wel in de Grondwet staat. Ook dat is de kracht van digitalisering.

De EC heeft er een gewoonte van gemaakt om heftig beleid te onderbouwen met een goedkeuring van burgers. Via peilingen door de Eurobarometer blijkt dan dat een meerderheid van de Europeanen het zou willen. Zoals wel vaker, deelt Von der Leyen een halve waarheid bij een omissie van een andere hele waarheid. Dan krijg je eigenlijk een leugen.

Zo wordt nu gesteld dat een meerderheid van de kinderen zelf vraagt om meer online veiligheid. Dat soort berichten krijg je dan, op het moment dat Chat Control tegen de zin van het Europees parlement en de Nederlandse regering wordt doorgedrukt met een truc. Dat gaat als volgt.

Er bestaat al Chat Control 1.0. Dat komt neer op het recht van aanbieders van de chatdiensten om vrijwillig te scannen. Daarvoor moet je afwijken van de ePrivacy-richtlijn, die stelt dat burgers recht hebben op versleutelde communicatie. Het Europees parlement stemde daarmee in, maar slechts tot dit voorjaar. Er wordt gewerkt aan een heftiger wet, Chat Control 2.0, waarbij het scannen naar CSAM (of wat dan ook) verplicht wordt gemaakt. Die wet loopt vertraging op, omdat de maatregelen zeer controversieel zijn. Chat Control 1.0 stopt dus, voordat Chat Control 2.0 is afgerond. Von der Leyen verzon een list.

Eerder dit jaar stemde een meerderheid in Brussel tegen Chat Control. Daarom wachtte Von der Leyen totdat het vakantie was, waardoor veel critici van de wet op de camping zaten. Ze bracht een noodwet in stemming, om Chat Control wel door te laten gaan. Omdat Chat Control 1.0 in maart is afgelopen, zou er immers sprake zijn van een acute crisis op dit vlak. Toch stemde een meerderheid het plan om door te gaan met Chat Control toen wel weg. Het is gewoon een controversieel middel.

Op 9 juli werd de stemming herhaald. Dan zou je zeggen dat dat zinloos is, als er eerst toch al een meerderheid in het Europees parlement tegen heeft gestemd. Alleen zijn er nu zo’n honderd parlementsleden van de 720 met vakantie. De vraag werd omgedraaid: we willen doorgaan met Chat Control, stem het maar weg. Van de 720 parlementsleden waren er 314 tegen deze aanpak en 276 voor. Dan zou je kunnen zeggen dat er een meerderheid van de stemmen tegen Chat Control is, daarom sneuvelde het idee eerder dit jaar ook al.

Von der Leyen stelt nu dat een meerderheid toch voor haar plannen is, alsof 276 meer is dan 314. Wat ze doet, is erop wijzen dat een meerderheid neerkomt op de helft plus een van de 720 zetels, 360 plus een dus. Die meerderheid tegen haar plannen is niet gehaald, er waren slechts 314 tegenstemmers. Wie nu op vakantie is, wordt tot de voorstemmers gerekend, omdat ze er niet waren om tegen te stemmen. Zo kennen we er nog een paar. Afwezig zijn, op de camping zitten, is natuurlijk iets anders dan actief voor stemmen. Door de vraag om te draaien verdween deze nuance en keerde Chat Control terug. Als de stemming een week eerder was gehouden en de ongeveer honderd afwezigen zouden er wel zijn geweest en net zo stemmen als de nu aanwezigen, dan zou er wel een afwijzende meerderheid van meer dan 360 tegenstemmen zijn geweest. Je wacht dus letterlijk met het opnieuw in stemming brengen van een reeds afgewezen wet tot het vakantie is en bombardeert de afwezigen tot voorstemmers.

Maar een meerderheid van de Europeanen zou dit toch willen? Het is maar hoe je de vraag stelt. Zo werkt dat in Brussel, het is al gezegd. Laten we kijken hoe het verdraaien van meningen praktisch in zijn werk gaat.

De EC heeft een kanaal op X met deze hashtag. Er worden video’s gedeeld, die stellen dat een grote meerderheid van de samenleving hierom vraagt. In Nederland steunt 78 procent het wetgevend voorstel, horen we. Kijk voor dat filmpje van een minuut naar deze aflevering van Current Ratio, op 37 minuten.

Deze cijfers komen uit een Eurobarometer, hier te vinden. Een overgrote meerderheid denkt dat CSAM een probleem is en vindt dat er actie moet worden ondernomen, het hoeft niet te verbazen. Maar betekent het ook dat ze voorstander zijn van het einde van hun eigen briefgeheim, dat iedereen verdachte wordt, ook als daar geen redelijke aanleiding voor is? Want dat is het effect van Chat Control. De vraag is alleen niet op die manier gesteld, daar ga je.

Het toepassen van Chat Control is een inbreuk op de privacy, dat moge duidelijk zijn. Toch zou een meerderheid dat accepteren, gegeven de ernst van het onderwerp. Die hoge acceptatie blijkt ook uit de Eurobarometer, maar kijk eens goed naar de vraagstelling.

Privacy mag naar een tweede plan worden geschoven, onder de voorwaarde dat er sprake is van ‘significant risk’. Als de politie een verdachte op het spoor is, dan bestaan er nu al mogelijkheden om in te breken op diens computer, wat inderdaad een schending van de privacy is. Het gaat dan nog wel om een verdachte. Blijkt het loos alarm te zijn, dan is het klaar. En gaat het om een echte bezitter van CSAM, ja, dan is de privacy niet langer het belangrijkst. Wat de EC er niet bij vermeldt, is dat Chat Control ook de privacy beschadigt als er geen ‘significant risk’ is: denk aan de foto’s die iedereen in de app met de familie naar elkaar stuurt, bijvoorbeeld oma. Je zou de vraag ook kunnen stellen of oma ook verdacht moet zijn, ook al is daar geen reden voor.

De Duitse politicus Patrick Breyer, die zelf slachtoffer is geweest van kindermisbruik, vindt deze wet te heftig. Hij liet via het Europees parlement uitzoeken of burgers inderdaad nog steeds zo enthousiast worden van de wet als ze snappen dat iedereen verdachte wordt, inclusief de bezorgde ouders zelf. Dit is de uitslag.

Van de Nederlandse ondervraagden is 72 procent tegen het scannen van alle berichten, in lijn met de andere Europese landen.

De EC komt nu steeds met kinderen op de proppen: die zouden zelf vragen om meer toezicht en controle. De ondertoon is dat oude mensen niet snappen hoe internet werkt en tegen deze moderne technieken zijn. Nu bevat de steekproef van Breyer ook een uitsplitsing naar leeftijdscohort. Denken Nederlandse pubers echt anders over dit onderwerp dan hun ouders en grootouders? Bij de steekproef van Breyer zijn geen pubers meegenomen, maar wel achttienjarigen. Als pubers hier compleet anders over denken (en surveillance zouden willen omarmen), dan zullen ze in hun opinie het dichtst in de buurt komen van die achttienjarigen. Hoe antwoorden die, in vergelijking met de 55-plussers?

Bijzonder. Voor zover de verschillen tussen jong en oud al significant zijn, valt vooral op dat de jongste generatie juist kritischer is op Chat Control dan de oudste. Slechts 16 procent van de jongeren is voorstander, tegen een Europees gemiddelde van 18 procent.

Natuurlijk wil een meerderheid van de samenleving dat oom agent de middelen heeft om viezerikken op te sporen. Als dat neerkomt op het afschaffen van het briefgeheim van iedereen - en iedereen zonder aanleiding tot verdachte bestempelen - dan is 72 procent tegen, dat zijn de cijfers. Chat Control zou in een functionerende democratie sneuvelen. Daarom wordt er gewacht tot het vakantie is en burgers niet opletten. U ziet het, het aanbreken van de zomervakantie betekent dat journalisten juist op hun hoede moeten zijn!

Merk tot slot op dat in het laatste wetsvoorstel staat dat het uniform iedereen tot verdachte bestempelen, vooral helpt om nalevingskosten voor de Amerikaanse tech-bro’s te doen dalen. Mark Zuckerberg was nog niet rijk genoeg. Deze wet is niet geschreven ‘voor de kinderen’, dan zou je hele andere dingen hebben gedaan. CSAM bestrijden vraagt om meer rechercheurs, voor wie deze vorm van opsporing bijzonder belastend is. Ze krijgen het materiaal zelf ook op het netvlies en het schijnt nogal weerzinwekkend te zijn. Chat Control is daar niet voor bedoeld, dat gaat over het afschaffen van het briefgeheim voor iedereen, laten we eerlijk zijn.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.