De energierekening gaat de komende tijd verder door het dak, hou daar gewoon rekening mee. Leuker kunnen we het niet maken, wel feitelijker. We gaan nog even door op het onderwerp van het vorige artikel, de energierekening. Veel lezers konden het zich niet voorstellen en er was ook verbazing in de Kamer. De gasprijzen zijn recentelijk hard gestegen, niet in de laatste plaats door de oorlog in Iran. Nederland heft ook zo ongeveer de hoogste energiebelasting van Europa. Omdat er belasting op belasting wordt geheven, verdient de overheid aan de ellende van burgers: door de energiecrisis komt er simpelweg meer belasting binnen.
Er gaan stemmen op om het tarief van de energiebelastingen dan maar een beetje te verlagen, om burgers te compenseren. Dat mag niet vanwege de Coronamaatregelen. Het klinkt gek, maar het is wel waar. In het Nederlandse Coronafonds, het Herstel en Veerkracht Plan (HPV) is geregeld dat Nederland alleen maar geld krijgt als de belastingen nu juist omhoog gaan. Mensen geloofden het niet, maar het staat er echt.
Deze maatregelen staan niet op zich. Het duurder maken van gas is onderdeel van een groter Europees plan, onderdeel van de ‘Green Deal’ van toenmalig eurocommissaris Frans Timmermans. Het HVP volgt de Green Deal dus. Dat is op zich ook niet vreemd. Bij het HVP is geregeld dat Nederland zich tot 2030 voor ongeveer 50 miljard euro in de schulden zou steken. Naast aflossing is er ook rente en daarmee is een grote rekenfout gemaakt - dat wordt een apart artikel. In ruil voor die staatsschuld krijgt Nederland een tiende van dat bedrag overgemaakt uit datzelfde fonds.
Negentig procent is dus een gift aan andere landen. Het is een staaltje Europese solidariteit: net als bij de kredietcrisis pakt dus het bonnetje op van andere landen. Destijds was je een ‘wappie’ als je vraagtekens zette bij beleid, alles moest maar kunnen. Daarom was deze opzet ook acceptabel. Waarom een Nederlandse gift nodig is vanwege een virus of de zorghelden is nooit uitgelegd, in de paniek accepteerde iedereen het maar. Het lenen gaat door tot en met 2027, dan is de huidige Europese budgetcyclus afgelopen en moet er een nieuwe regeling komen. De pandemie is over, iets met Russen dan maar?
In 2019 kwam er een nieuwe Europese Commissie (EC), onder leiding van de Duitse Ursula von der Leyen. In 2021 zou er een nieuwe budgetcyclus aanbreken. Het is gebruikelijk dat de EC in het jaar ervoor begint met het opstellen van een voorstel voor een Europese begroting. Lidstaten kunnen elk een veto trekken, dus de EC wil zeker weten dat dat niet gebeurt. Verder is het gebruikelijk dat een nieuwe commissie beoordeelt welke wetten en plannen ze meenemen van hun voorgangers, voor zover die nog niet door het parlement zijn geloodst. Je kunt je dus goed voorstellen dat 2019 een belangrijk jaar is in de Europese politiek.
In Europees juridisch jargon spreekt men van ‘wettentreinen’. Binnen een beleidsterrein, zoals de energietransitie of het digitale paspoort, stelt de EC een wetsvoorstel op. Als dat wordt aangenomen heet het dat de wet is ‘aangekomen op het perron’. Soms is er een aanpassing nodig, omdat er weerstand klinkt vanuit het Europees parlement (EP). Als de wet helemaal mislukt, is deze ‘ontspoord’.
Op deze site hebt u veel kunnen lezen over de digitale transitie, denk aan de digitale paspoorten en CBDC. Er is ook een groene transitie. In 2019 trad de nieuwe EC aan en werd er een nieuw budget voorbereid, maar de pandemie brak toen ook uit. Er kwam heel veel beleid dat werd toegeschreven aan de pandemie, maar daar in alle redelijkheid geen reactie op kon zijn. Zo is het idee van Europese leningen in 2017 voorgesteld onder de noemer ‘European Safe Asset’. Het was niet populair in de lidstaten die nettobetaler waren en zijn. Met de pandemie kwam het plan terug, als ‘Coronafonds’. Toen was het wel acceptabel, c’est le ton qui fait la musique.
De groene transitie is om onbekende redenen minder bekend dan de digitale. Daarom kon het gebeuren dat de Tweede Kamer praat over een lagere gasrekening via een fiscale compensatie, om er dan achter te komen dat dat door het Coronafonds helemaal niet mag. In de wettentrein voor de groene transitie van de vorige EC zitten alleen al 121 wetten. Deze zijn bij de start van de pandemie allemaal gepubliceerd. Het gaat om ongeveer honderdduizend pagina’s aan juridische haarkloverij, waar de meerderheid van de samenleving toen geen aandacht voor had: iedereen was druk met de pandemie. Zo kon het gebeuren dat er allemaal wetten zijn aangenomen waar zelfs leden van de Kamer zich niet van bewust zijn.
In alle redelijkheid konden al die wetten en afspraken geen reactie zijn op de pandemie. Er lagen al allemaal plannen, die in een virusjasje zijn gestoken. Het is politiek opportunisme: mensen dachten ze het ‘voor de zorghelden’ deden en accepteerden het wel, om er nu achter te komen wat ze eigenlijk hebben getekend. Laten de natuurherstelwet er eens bijpakken, die regelt dat tien procent van de boeren moet verdwijnen. Het screenshot hierboven is van de landingspagina. De rapporteur vanuit het EP is een Spaanse socialist, waarvan we ons mogen afvragen of een tiende procent van de Nederlanders ooit wel eens van zijn naam heeft gehoord. Tocht worden hier de wetten gemaakt die bepalen hoe de toekomst van de landbouw in Nederland vorm krijgt.
We lezen in de wet dat biodiversiteit goed is voor het milieu en de economie. Ongetwijfeld, laten we niet alles in twijfel trekken. Dan is er een zinnetje toegevoegd dat het allemaal aan COVID-19 koppelt. Om uit de ‘crisis’ te komen moeten we de natuur beter beschermen. Dat komt neer op het onteigenen van boeren, los van hoe je dat doet. Een en ander is nodig vanwege het ‘post-2020 raamwerk voor biodiversiteit’. Destijds leefden we in een dictatuur van witte jassen. ‘De wetenschap’ wist wat goed voor ons was, dus doe het maar gewoon. Laten we eens kijken waar die voetnoot 23 naar verwijst. Dat is deze website.
De conventie voor biodiversiteit is een initiatief van de VN om de natuur beter te beschermen. Een en ander vloeit voort uit de Rio Earth Summit van 1992. Het is lastig om met een grote groep landen tot bindende afspraken te komen. Daarom is een werkgroep bezig om een tekst op te stellen die voor iedereen acceptabel is. Elke paar jaar is er een nieuwe versie van het document. Destijds was de meest recente die van 29 februari 2020, daar was toen maanden of zelfs jaren aan gesleuteld.
Door de manier waarop de Europese natuurherstelwet is geformuleerd, met voetnoot 23 na het blauw gemarkeerde zinnetje, lijkt het alsof er inderdaad wetenschappers zijn die deze wet koppelen aan de pandemie. Met andere woorden: er is een pandemie, dus moeten we deze wet aannemen, want meer biodiversiteit helpt bij het herstellen van de COVID-19 crisis. De tekst van de werkgroep bevat echter geen enkele verwijzing naar de pandemie van dat moment: zoeken in het document geeft nul hits. Dit document is het resultaat van drie decennia juridisch getouwtrek. Door het aan de crisis van dat moment te koppelen, lijkt het net alsof slimme wetenschappers een oplossing hebben aangedragen. Dat is niet zo.
Elke Europese wet bevat voorbeelden van dat opportunisme. Er lag al een plan dat controversieel was, dus voeg je een zinnetje toe dat naar de pandemie verwijst. In paragraaf 2.2.5 zien we eenzelfde bijzin ingevoegd worden die bijna woord voor woord gelijk is aan die hierboven. Bij ruimtelijke ordening moet je rekening houden met het klimaat maar het helpt ook bij het herstel van COVID-19. Hier zit ook een voetnoot bij, die verwijst naar een andere wet. Die wet is alleen in 2001 al aangenomen, dus er kan onmogelijk een verband zijn met de pandemie van dat moment.
Dan zou men nog steeds voorstander van deze wet kunnen zijn, want wat is er mis met de natuur een beetje beschermen? De tekst regelt ook dat tien procent van de boeren moet verdwijnen. Kun je wederom voorstander van zijn, maar de overgrote meerderheid van de samenleving weet niet eens dat dit speelt!
Als simpelweg een op de tien Europese boeren moet verdwijnen, dan heeft dat enorme gevolgen voor de voedselvoorziening wereldwijd. Volgens Amerikaanse schattingen worden tientallen miljoenen arme mensen, vooral Afrikanen, opnieuw geconfronteerd met honger. Landen handelen namelijk met elkaar in voedsel en Europese boeren zijn de meest milieuvriendelijke en productieve van de wereld - en daar moet dan het mes in. De mate waarin dat voor honger zorgt, hangt af van in hoeverre de ‘Green Deal’ helemaal uitgerold gaat worden. Waar het hier om gaat is dat deze heftige wetten letterlijk in sneltreinvaart zijn aangenomen. Nu, achteraf, zien we pas wat de economische impact is, net als bij de energierekening.
Destijds mochten we niet naar buiten, dus er was tijd zat voor een eenzame journalist om door honderdduizenden pagina’s teksten in de wettentrein te ploegen. Voor wie meer wil weten over waarom de energierekening ontploft, mag dit pareltje ook niet ontbreken. Document 52021PC0563, wie krijgt daar geen nostalgische gevoelens bij?
We treffen onderstaande paragraaf aan. Hier wordt verwezen naar wat in de landelijke politiek de subsidie voor fossiele bedrijven is gaan heten. Grootverbruikers als tomatenkassen betalen minder energiebelasting, zodat ze concurrerend kunnen blijven. Dat lijkt op een gift, want wie wil er nu geen presentje? Alleen maken deze lagere belastingen de productie goedkoper, in dit geval tomaten. Als de belasting hier stijgt, wordt alles gewoon duurder en betaalt de consument alsnog meer. Die is altijd de klos!
Dit specifieke document is een aanpassing van de richtlijn voor energiebelasting die er al twee decennia is. De nieuwe wet is dus de oude wet, maar met nieuwe teksten die toegevoegd worden en andere die verdwijnen. De laatste worden doorgestreept. De aanpassingen zijn gedaan onder leiding van toenmalig eurocommissaris Frans Timmermans en de architect van de Green Deal, Diederik Samsom.
Uit de voorbeelden hierboven, met ‘incentives’ - ‘prikkels’ in het Nederlands blijkt waar het accent komt te liggen. Energie moet niet zo goedkoop mogelijk zijn, maar het belastingstelsel moet fiscale ‘prikkels’ bevatten om minder energie te gebruiken. In gewoon Nederlands is dat een hogere belasting op energie, zodat je zuiniger wordt. Daar kan een mens voorstander van zijn, maar het laat wel zien dat de EC juist wil dat de energierekening hoger wordt, niet lager. Daar heeft oma in haar wollen trui alleen wel last van, dat kan niet anders. Hogere belastingen werken direct door in de inflatie.
De aanpassing die deze wet voorstelt, laat duidelijk zien waar het accent ligt. In de oude regeling lazen we dat een lagere energiebelasting nodig kan zijn om bedrijven te helpen nog concurrerend te blijven, of omdat er ‘sociale’ overwegingen zijn. Die laatste zijn omlaag geschoven: het stelsel van energiebelastingen moet ‘prikkelen’ om minder CO2 uit te stoten. In de praktijk komt dat neer op hogere belastingen. Daarom regelt het Coronafonds dit ook: dat was nog een kans voor de EC om deze prioriteit te benadrukken.
In deze wet zit artikel 17. Dat regelt dat het mogelijk moet zijn om kwetsbare huishoudens te ontzien. In de wijziging hierboven zien we dat de oude tekst is doorgestreept, om plaats te maken voor een nieuwe. Nu laat de nieuwe in theorie ook nog toe dat arme gezinnen geholpen worden, de nadruk van de wet is alleen veranderd naar energiezuinigheid - zou je kunnen zeggen.
Artikel 17 uit de oude wet, in combinatie met de aanpassingen, zorgt wel voor een enorme versobering in de mogelijkheden die er zijn om arme gezinnen te helpen. Er is een minimumtarief aan belastingen op energie, waar tijdelijk van mag worden afgeweken. Enkel als een gezin minder dan zestig procent van het mediane inkomen verdient, is het nog legaal om het te helpen met een steun bij het betalen van de rekening.
Dat maakt dat een algemene verlaging van de gasrekening niet meer mogelijk is. Er zal per gezin gekeken moeten worden wat het inkomen is, wat een enorme administratieve rompslomp oplevert. Het is simpelweg de bedoeling dat iedereen een ‘prikkel’ krijgt om minder energie te gebruiken. Die prikkel maakt het leven voor arme gezinnen wel duurder, iets wat de EC op de koop toe neemt. Hierbij mag niet ontbreken dat ook zonder Brussel de belasting op energie hier hoog zou zijn. Het was een Haagse keuze om de burger op dit punt te pakken.
Burgers die pijn voelen, dat is evenwel de uitgesproken bedoeling. Samsom werd in 2022 geïnterviewd bij de Brusselse denktank Bruegel. Hij liet er geen twijfel over bestaan. Energie is ‘altijd te goedkoop’ geweest en die tijden liggen als het aan Samsom ligt achter ons.
Nu heeft het Armoedefonds onderzoek gedaan naar de effecten van dit beleid. Het blijkt dat energiearmoede ook een grote bron is van gezondheidsklachten. De verwarming uitzetten zorgt voor kou en schimmel en anders krijgen arme gezinnen wel stress van de hoge rekening. Je zou die gezinnen willen helpen, maar Europees recht maakt dat binnenkort onmogelijk. Mensen ‘voelen de prikkel’ van dit beleid maar het zorgt voor veel ellende, zelfs doden.
Uit een ander recent onderzoek van het RIVM blijkt dat mensen inderdaad overlijden door dit probleem. De onderzoekers concludeerden dat er in de periode van 2010 tot 2019 een duidelijk verband was tussen oversterfte en energiearmoede. In regio’s waar arme mensen wonen, is de energiebelasting natuurlijk net zo hoog. Een groter deel van het beschikbare inkomen zal daar opgaan aan energie en hogere energiebelasting laat daar extra diepe sporen na.
Het bleek dat er in de onderzochte periode niet minder dan 11.988 gevallen van oversterfte waren door kou. Je hoort vaak dat de opwarming van de aarde het dodelijkst is, maar er stierven in die periode 346 mensen door hitte. Gemiddeld gaat het dus om 1.200 mensen per jaar die sterven door energiearmoede.
Als de Green Deal inhoudt dat de energiebelastingen verder moeten stijgen, dan kun je ook meer doden verwachten. Het huidige kabinet overweegt de warmtepomp verplicht te stellen, maar dat is ook niet gratis. In ieder geval zijn de hoge belastingen op energie geen toeval maar opzettelijk beleid, energiecrisis of niet.
Timmermans zal als sociaaldemocraat natuurlijk niet letterlijk willen inzetten op meer oversterfte bij arme gezinnen. Bij bepaalde meer activistisch ingestelde groene medemensen zal die overweging wellicht anders uitvallen. De ellende met de Green Deal is in ieder geval hetzelfde als bij de digitale transitie. Een grote hoeveelheid wetten is in de haast van de pandemie uitgestrooid over de mensen, waardoor er nooit goed over de uitwerking is nagedacht. Misschien is het een idee dat alsnog te doen, waarom niet?
Mijn werk wordt gratis ter beschikking gesteld, maar het kan er niet zijn zonder een bijdrage van de lezer. Kies zelf een bedrag, afhankelijk van wat u het waard vindt, via de knop hieronder. Of u bestelt mijn boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book en een papieren boek.