‘Neem afscheid van star, dogmatisch denken over klimaat en schuld’

Hé Wellens, waar is dat nieuwe groene boek nou? Nog heel eventjes wachten, we zijn er bijna. Waar het over gaat? In december 2019 kregen we een nieuwe president van de Europese commissie, de welbekende Ursula von der Leyen. Ze wilde een ‘digital decade’ realiseren, met digitale paspoorten en wetten, noem maar op. De begroting zou bijna moeten verdubbelen naar twee biljoen euro, met leningen tussen 2021 en 2027. Nederland was tegen maar er kwam een pandemie dus de samenleving ging akkoord met het ‘Coronafonds’. Dit werd in 2017 voorgesteld als ‘European Safe Asset’ of ‘European Monetary Fund’ maar vooral Nederlanders en Duitsers zagen er niks in. De pandemie was het breekijzer voor een compleet digitale samenleving. We ‘klapten voor de zorghelden’ maar die kregen tijdens de pandemie helemaal geen geld uit dit fonds, bijvoorbeeld om de IC te versterken. Dat verhaal was een acceptabele schaamlap voor de weinig kritische Nederlander, toch een meerderheid. Over dit onderwerp schreef ik Democratie op de Helling in het Digitale Tijdperk.

Naast het ‘digital decade’ kwam er ook een ‘Green Deal’, daar moesten we het nu ook maar eens over gaan hebben. Onze eigen Frans Timmermans mocht ermee aan de slag. Halverwege zijn laatste termijn als eurocommissaris keerde hij terug naar Nederland om ‘een Kaag te doen’. Dan ben je letterlijk het duveltje uit het doosje, de spreekwoordelijke stripper (M/V) die tijdens de bruiloft uit de taart springt, om even premier te worden. Zelfbenoemde Messiassen leven altijd in de veronderstelling dat de samenleving hier ook echt op zit te wachten, anders gezegd: dat ze de verkiezingen ook echt gaan winnen. Ook op dit vlak deed Timmermans de Kaag, om daarna van het toneel te verdwijnen. Maar wat zou er met de ‘Green Deal’ gebeuren?

Een nieuwe Europese commissie kan een aantal prioriteiten benoemen. Voor die van 2019-2024 waren dat deze zes ‘treinen’, in het Europese jargon, met elk een perron vanaf waar treinladingen met nieuwe wetten werden gelanceerd. De commissie schrijft de wetten, het parlement neemt ze wel of niet aan. Een parlementariër in Brussel kan niet zelf wetten voorstellen, een groot verschil met Nederland. Zo krijgen we elke vijf jaar een nieuwe reeks ‘wettentreinen’, allemaal online te vinden. De vorige commissie had, zoals gezegd, een digitale trein, een groene trein en nog vier andere gegroepeerde bergen met wetsvoorstellen. Die zijn niet zo verstrekkend als de eerste twee.

Deze zes zijn duidelijk het uitvloeisel van de strategie die Von der Leyen in de zomer van 2019 lanceerde, de samenvatting staat hieronder. De timing is belangrijk, omdat bijna iedereen haar beleid koppelt aan de pandemie. Er was nu eenmaal een noodsituatie, dus er zat niks anders op dan stevig op te treden. Deze causale relatie kan niet bestaan, ook al noemden ze je een wappie als je er kritisch op was. De visie ‘A Union That Strives For More’ komt uit de zomer van 2019, pas in december 2019 werden er mensen in Wuhan ziek. Dat volgde een paar dagen na de installatie van de nieuwe Europese commissie op 1 december 2019, dat is natuurlijk puur toeval. Zo is in ieder geval de acceptatie van streng Coronabeleid geboren, al zijn heel veel ideeën natuurlijk ouder dan het virus. Dan is er ook geen causaal verband, want een oorzaak ligt altijd voor een gevolg: hoe hard mensen ook ‘wappie’ schreeuwen.

Het geld en de digitale strategie hebben we al besproken. Het ‘Digital Decade’ is als idee in de zomer van 2019 geboren, het Coronafonds in december 2017 - al heette het niet zo. Nadenken deden we niet want het was crisis.

Bij de ‘Green Deal’ is dat niet anders. Op 10 december 2019 presenteerden Von der Leyen en Timmermans hun antwoord op wat toen nog de epidemie heette: er was een Green Deal nodig. In Wuhan schrok een vleermuis immers van de omgevallen natuur door stikstof, waarna deze tegen een muur van het lab aldaar vloog om in de soep te belanden, waarna we allemaal ziek werden. Achteraf is het onvoorstelbaar hoe mensen zichzelf zo makkelijk gek laten krijgen.

Slimme marketing was het wel, al bevat de ‘Green Deal’ enkel verwijzingen naar het klimaat. Dat zou ook niet anders kunnen, het idee was pas in de zomer van 2019 geboren. In de kern is het een reeks wetten die al langer op de plank lagen in Brussel, maar het vaak niet haalden wegens de grote gevolgen voor de economie en de koopkracht van gewone mensen. Het duo bakte het geheel op, maakte ze nog wat ambitieuzer en gebruikte het momentum dat het virus bracht om de trein aan het rijden te krijgen. Net als bij de digitale en de financiële discussie ontbrak door de haast nu wel de redelijke discussie over nut, noodzaak en redelijkheid. Paniek doet gekke dingen met de mens.

U zou weleens een voorbeeld willen zien? Het is de bedoeling om de EU in 2050 compleet ‘klimaatneutraal’ te krijgen. Dat betekent dat alle verbrandingsmotoren zijn uitgefaseerd. In 2035 mogen er alleen maar elektrische auto’s worden verkocht, daarna gaan de laatste benzinemotoren vanzelf naar de schroothoop. Het Europees parlement schrijft dat er een ‘visie’ is, het moet allemaal vanzelf op zijn pootjes landen. Laten we twee aspecten noemen.

Het is de bedoeling dat iedereen op batterijen gaat rijden. Die zijn wel zwaar, dus voor vliegtuigen, schepen en ‘heavy-duty’ voertuigen moet er heil worden gezocht in alternatieve brandstoffen als waterstof. Dat zou toch echt een ‘goede oplossing’ moeten zijn! Alleen blijkt dat aanbieders als Shell afhaken, omdat de commerciële mogelijkheden zwaar zijn overschat.

Dit zie je vaak gebeuren in de Europese en landelijke politiek. We krijgen een ‘visie’ gepresenteerd die aan elkaar hangt van de optimistische aannames. Als je de verbrandingsmotor verbiedt, dan gooi je de oude schoenen weg voordat je nieuwe hebt. Nu die nieuwe er niet in het gehoopte tempo komen, schep je wel een enorm logistiek en daarmee maatschappelijk probleem. Daar had Timmermans dan even niet bij stilgestaan in zijn dadendrang. Hij schrijft dat er in 2031 om de tweehonderd kilometer een laadstation voor waterstof moet zijn. Dat gaat niet gebeuren. En nu? Dat weet niemand.

Vervolgens kun je je afvragen of er genoeg laadpalen op tijd klaar zijn voor dit project. De Europese politiek neemt daarin een ‘positie’ in, het moet gewoon zo zijn. Heel mooi, een positie innemen, maar kan het praktisch gezien wel? Dat wordt dus de kern van het nieuwe boek, deze groene visie blinkt uit in optimisme en niet in realisme. Zo is in Utrecht het stroomnet op slot gezet omdat het net de vraag niet aankan. Ook als een gezin wil verduurzamen, is het vanaf 1 juli 2026 niet meer mogelijk om een aansluiting aan te vragen. Sterker nog, er worden gewoon geen nieuwe woningen meer aangesloten, huizencrisis of niet. En dan zitten we nog maar aan het begin van de ‘Green Deal’!

De visie van Timmermans vindt zijn rechtvaardiging in de conclusies van het internationale klimaatpanel van de VN, het IPCC. Nu wil het toeval dat het IPCC een nieuwe reeks scenario’s heeft gepresenteerd. In de oude visie lezen we dat het IPCC werkt met de gegevens uit de nationale bijdragen (NDC’s) die landen bij de klimaattop van Parijs in 2015 hebben gepresenteerd. Destijds zou Nederland als lid van de EU meewerken met het terugdringen van de CO2-uitstoot, een doel dat tot complete ‘klimaatneutraliteit’ in 2050 is aangescherpt. Dat is de Nederlandse NDC. China besloot destijds dat het in 2030 met een visie zou komen, ze zien het dan wel: dat is een minder ambitieuze NDC.

Zo loop je het risico dat Westerse landen als Nederland afscheid nemen van hun industrie, waarna die gewoon naar China verhuist. Het verzwakt Nederland in economisch en geopolitiek opzicht maar daar hebben we het dan niet over. ‘Klimaat’ maakt mensen op zich al bang en de pandemie gaf de kans voor Timmermans om zijn extreem ambitieuze beleid over de mensen uit te strooien; zonder politiek weerwoord, want wie toen kritisch was, op wat dan ook, kreeg het predikaat ‘wappie’.

In de visie van het IPCC zou de daling van de uitstoot als gevolg van de genoemde NDC’s niet in de buurt komen van wat nodig was om de totale gevolgen van klimaatverandering (sinds de industriële revolutie) niet boven de twee graden celsius uit te laten komen. Met andere woorden, de maatregelen hebben effect maar niet genoeg dus we komen eerder uit bij een wereld die vijf graden warmer zal worden. Dat is koren op de molen van Timmermans.

Nu is er een nieuw rapport, met nieuwe scenario’s. Die zijn een stuk minder eng. Bij een scenario voor de toekomst zien we eerst een lijn met een geschatte temperatuur die dan uitwaaiert. Het roze scenario zit een beetje in het midden. Dat uitwaaieren is begrijpelijk, omdat je met meer onzekerheid te maken krijgt naarmate je uitspraken doet over een jaar dat verder in de toekomst ligt. Inmiddels is de gedachte dat klimaatverandering afremt en de oudere, meest extreme doemscenario’s niet meer zo realistisch zijn.

Interessant, want deze scenario’s hebben grote politieke gevolgen gehad in vooral de EU: niet in China, want daar stoken ze lekker door. Zo zal de geïnteresseerde lezer zich nog de Urgenda-zaak kunnen herinneren, waarbij de rechter stelde dat het collectief Urgenda een zaak tegen de staat kon voeren over het klimaatbeleid; immers, ‘de wetenschap’ is het erover eens dat we zonder actie naar een wereld gaan die misschien wel vijf graden warmer wordt. De rechter gaat het niet zelf narekenen, ‘beschikt niet over de kennis’, maar baseert zich dan op deze scenario’s.

Politiek beleid en ook juridische afspraken zijn altijd gebaseerd op afwegingen. Klimaatbeleid maakt het leven een beetje duurder, maar als je niets doet staat het land morgen onder water. Als het acceptabel is om uit te gaan van de meest extreme scenario’s, dan ontstaat het risico dat de gevolgen voor de koopkracht van doorsnee burgers niet worden meegenomen. En die gevolgen zijn er, laten we eerlijk zijn.

Zo is er het pamflet van Rutger Bregman, ‘Het Water Komt’. Als we niks doen, moeten onze ‘kinderen en kleinkinderen’ afscheid nemen van steden. Het water stijgt met drie meter in 2100 en in 2200 met nog eens acht meter. Ga dan niet lopen ‘zeiken’ over een zonnepaneeltje op je dak. Dit is een overdrijving met een factor tien van de extremere scenario’s, die daarna worden aangepast. Bregman komt er vervolgens niet op terug.

Klimaatbeleid gaat uit van een soort Europese schuld. ‘We’ moeten iets doen, hier en nu, zoals zonnepanelen plaatsen. Alleen komen die zonnepanelen uit China, waar ze in fabrieken worden gemaakt die op kolen draaien. Dat mag niet meer in de EU. Ze worden aangevoerd met zeeschepen die de smerigste stookolie gebruiken die er maar is, maar de uitstoot van Nederland laat dat allemaal niet zien. Dergelijk beleid helpt het milieu niet, integendeel. Je zou hier een goede, rustige discussie over willen voeren maar die kans is verkeken. De ‘Green Deal’ gebruikte het momentum van de pandemie en werd sneller over Europese samenlevingen uitgestort dan wenselijk te noemen is.

Er komt nu wel tegengas, zo is men het er in Brussel wel over eens dat de genoemde datum van 2035 niet realistisch is. Alleen is de schade wel blijvend, want heel veel bedrijven, zoals autobouwers, hebben investeringen uitgesteld. Het bood China de kans om de internationale verkoop van elektrische auto’s enorm te laten toenemen. Zo verliezen Europese landen wel een sector van groot strategisch belang. Zijn we nu beter af?

De huidige energiecrisis (weer crisis) zou een bron van hernieuwd strategisch inzicht kunnen zijn. De ‘Green Deal’ staat al op de tocht en veel Europese landen denken na over het weer in gebruik nemen van gesloten kerncentrales of het opschalen van de gaswinning. Het dogmatische denken in termen van ‘schuld’ en ‘iets moeten doen voor het klimaat’ zonder na te denken economische en geopolitieke gevolgen is op zijn retour. Hopelijk is het op tijd.

Ik sprak erover met Bart Brands van Goldrepublic. Niet over de scenario’s, want de video is ruim een week geleden al opgenomen, maar dat mag de pret niet drukken. Nog even doorwerken en het boek over de groene, natte droom van Timmermans die een nachtmerrie begint te worden is af. Democratie op de helling is er wel, koopt u het boek hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hierboven. Veel kijkplezier!