De angst voor Palantir is een beetje vreemd (ineens)

Ten eerste: wat is Palantir? We hebben het over een Amerikaanse beursvennootschap, opgericht in 2003. De bekendste boegbeelden zijn Peter Thiel en Alex Karp. De naam ‘Palantir’ is een verwijzing naar de Hobbit van Tolkien. In de fictieve wereld van Lord of the Rings (met elfjes en dwergen, bedenk het maar) bestaat er een steen der wijzen waarmee zowel de goede als de slechte kant kan zien wat er aan de andere kant van de wereld gebeurt. Het huidige bedrijf wil een soortgelijke mogelijkheid bieden voor de eigen klanten, maar dan met gegevens. Die klanten zijn in de regel opsporingsdiensten en strijdkrachten maar het kunnen ook banken zijn, of bedrijven die voor hun dagelijkse operatie enorme hoeveelheden gegevens verwerken.

Palantir maakt een winst van ongeveer 1,5 miljard dollar per jaar. Geïnteresseerde beleggers kunnen het aandeel kopen, maar bezint eer ge begint: de koers is recentelijk onredelijk hard gestegen, dus je koopt nu op de top. Om mogelijk te maken wat Palantir doet, moeten gegevens gekoppeld worden. Dat betekent dat informatie uit de ene set gegevens over een bepaald individu, verrijkt kan worden met gegevens uit een ongerelateerde set gegevens. Bij elkaar ontstaan er dan compleet nieuwe inzichten, die de naam ‘Palantir’ rechtvaardigen. Een voorbeeld kan dit verduidelijken.

Nederland heeft een visie over digitale identiteit, waarbij een inlogmiddel toegang geeft tot een reeks andere systemen. De kabinetsvisie is op zijn minst geïnspireerd door de denkbeelden van het World Economic Forum (WEF), waar Palantir ook bij betrokken is. In de documentatie vinden we deze klok met alle aspecten van de digitale identiteit van elke burger.

Links zien we dat burgers digitaal met de overheid communiceren. Helemaal bovenaan blijkt dat burgers ook digitale technieken gebruiken om zorg te ontvangen. Dat zijn nu twee losstaande systemen. Een burger kan naar het gemeentehuis gaan en een rijbewijs of paspoort aanvragen waar een burgerservicenummer (BSN) op staat. Vervolgens gaat hij naar het ziekenhuis om zorg te krijgen. Daar identificeert hij zich met bijvoorbeeld een rijbewijs. De zorgverlener maakt een registratie van de ontmoeting.

Laten we aannemen dat hij vanwege pijn in de linkerknie een spierverslapper krijgt genaamd IdiAminol. De Amerikaanse fabrikant zou vervolgens graag van de zorgverlener willen weten hoe IdiAminol aanslaat. Het is gebruikelijk dat zorgverleners wordt gevraagd om mee te werken met dergelijk onderzoek. Het is goed mogelijk om dit te doen met respect voor privacy. De zorgverlener kan vertellen hoe IdiAminol aansloeg bij de patiënten, zonder te vertellen hoe ze heten.

De fabrikant stuurt daarom brieven naar zorgverleners in de regio met een verzoek om medewerking. Zorgverleners zullen eerst toestemming aan de patiënt vragen. De gegevens zijn immers het bezit van de patiënt, het gaat om data over hun lichaam. Dit is een analoog proces, ook al zijn de systemen van de zorgverlener en de lokale overheid digitaal. De kern is: ze staan los van elkaar, ze zijn niet gekoppeld. De systemen staan ook fysiek op afstand van elkaar, omdat het gemeentehuis en het ziekenhuis ook fysiek op afstand van elkaar staan.

Als er een digitaal paspoort komt, dan verdwijnt die scheiding. Met de informatie bij de gemeente kan een demografische doelgroep worden gedefinieerd, bijvoorbeeld mannen tussen de dertig en zestig. De gemeente kan een lijst produceren met hun persoonsgegevens, maar mag die niet delen met de fabrikant. Dat hoeft ook niet. Slimme software van Amerikaanse bedrijven kan de medische gegevens van de desbetreffende patiënten zelf uit het EPD halen, het sturen van brieven is niet meer nodig. Dat is goed voor het klimaat, want je hoeft geen bomen meer om te hakken, zullen de voorstanders denken.

Het nadeel is dat met de digitalisering - het verdwijnen van de noodzaak om papieren brieven en dossiers te versturen - het recht van de patiënt om deelname te weigeren, verdwijnt of wordt aangetast. Op dit moment moet de zorgverlener toestemming aan de patiënt vragen. In 2029 komt er in elk lid van de EU een ‘European Health Data Acces Body’ oftewel HDAB. Dit is onderdeel van de ‘European Health Data Space’ (EHDS). De EHDS is gebouwd op de visie dat medische data niet alleen handig zijn voor in de behandelkamer, maar dat er ook handel in zit. Dat heet secundair gebruik van data. De EHDS is een berg wetgeving waarmee wordt geregeld dat handelaren in medische data makkelijker bij de buit kunnen.

Deze wetgeving regelt de invoering van een HDAB per land. De HDAB van de lidstaat keurt na 2029 aanvragen van informatie goed of af. Burgers kunnen dan via een nieuwe app zien welke aanvragen rondom hun data er allemaal bestaan. Het recht om te weigeren is dan wel ingeperkt. Als er ‘zwaarwegende redenen’ zijn kan een HDAB tegen de zin van de patiënt in, externe toegang tot diens EPD forceren. Nu, in de wereld van de papieren formulieren, is dat niet mogelijk. Dus ja, handig, hip, die appjes, maar je eigendomsrecht staat erdoor ook onder druk. Nu wordt digitalisering al een stuk minder leuk.

Een voorbeeld van de koppeling tussen persoonlijke en medische data hebben we al gezien tijdens de Coronapandemie. De zorgverlener wist of je getest, genezen of gevaccineerd was. Elk van de drie was een reden om een groene vink te krijgen. Vervolgens ging je met de groene vink naar de discotheek en de uitsmijter liet je naar binnen, zonder te weten waarom je die groene vink had. Als je niet wil vertellen of je wel of niet ziek bent geweest bijvoorbeeld, dan kon je dat voor je houden. Er bestond uitwisseling van data tussen twee systemen. Dat is een voorbeeld van gekoppelde gegevens.

Veel mensen accepteerden die app, omdat ze aannamen dat er een medische reden achter zat. Dat is natuurlijk niet het geval. Ten eerste is het idee van een EHDS ouder dan de pandemie zelf. Daarom kan er geen causaal verband zijn, hoe hard het ook wordt geprobeerd. In oktober van 2019 bezoekt de Duitse bondskanselier Merkel een ‘digitale top’ waar ze haar enthousiasme uit over Project Gaia X. Dat is opgezet door de overheden van Duitsland en Frankrijk. Doel is om een Europees paspoort te bouwen. In de zomer van 2019 publiceerde de latere voorzitter van de Europese commissie Von der Leyen al haar visie van een ‘digital decade’ dat hierbij aansluit. Deze commissie trad op 1 december 2019 aan, voor de pandemie. Ook zonder virus hadden we deze discussie gehad.

Vervolgens kun je je afvragen of de QR-code voor mensen dan ook verdwijnt, als de pandemie eenmaal voorbij is. Dat is niet het geval. Eind 2026 komt de NL Wallet en die werkt via hetzelfde principe. De NL Wallet gaat veel verder dan DigiD, het is niet hetzelfde. Met DigiD communiceer je met je overheid. NL Wallet maakt het mogelijk om allemaal andere systemen te koppelen aan je persoonlijke gegevens, zoals het EPD. Als de QR-code echt enkel en alleen noodzakelijk was vanwege de pandemie, dan had er nu geen opvolger hoeven komen.

Inmiddels is er een rel over Palantir ontstaan. De mannen erachter zouden niet al te democratisch zijn en ze leveren ook diensten aan de Israëlische strijdkrachten. Of dat laatste een reden van zorg zou moeten zijn is hier even niet het probleem. Palantir is omstreden en overheden nemen afstand van de diensten, Frankrijk is de laatste.

Door geen zaken te doen met Palantir bescherm je Europa tegen de invloed van de Amerikaanse datagiganten en hun hongerige vingertjes, heet het. Maar klopt dat wel? Het idee van een Europees digitaal paspoort werd met open armen ontvangen door Palantir. Ze zijn deelnemer van het eerste uur aan Gaia X.

Palantir schrijft dat er allemaal mogelijkheden ontstaan door gegevens te koppelen. Het zal Europese instituten ook ‘sterker’ maken, maar tegenover wie? EHDS heeft de Europese commissie bijvoorbeeld het recht om zich te bemoeien in de verkoop van EPD’s van burgers. Die Europese commissie wordt sterker, maar ten koste van de burger. Wordt ‘Europa’ hier echt beter van? Wie is ‘Europa’ eigenlijk?

Het stopt hier niet. Er is een idee om hypotheken te verstrekken met data uit de energiemeter als onderpand. Zo is het mogelijk om vast te stellen dat een lening voor een warmtepomp verstandig is.

Burgers moeten dan met de data van hun slimme energiemeter naar de bank. Die gegevens zitten in het digitale paspoort, het WEF omschreef dit soort mogelijkheden al. De bank zal dan een lening verstrekken voor een warmtepomp met de gegevens als onderpand. Dan moeten de gegevens wel gekoppeld zijn aan een persoon. Die koppeling gebeurt met een digitaal paspoort. Dat digitale paspoort is dus niet hetzelfde als DigiD, het gaat erom dat allemaal persoonlijke gegevens aan de achterkant aan elkaar gekoppeld zijn. Deze methode is bedacht door Gaia X, Palantir dus. Voorstanders zullen zeggen dat deze werkwijze vrijwillig is. Maar de huidige Nederlandse regering wil de warmtepomp verplicht maken. Heb je geen spaargeld, dan moet je de NL Wallet wel installeren.

Met een koppeling van al je persoonlijke gegevens verdwijnt de persoonlijke levenssfeer. Er ontstaat een digital twin, wat betekent dat alles wat er maar te vinden is van een persoon op een plek ligt. De sponsoren van het WEF kunnen zo beter advertenties op social media verkopen, handel in medische data is mogelijk, door al je bewegingen en consumptie na te gaan kun je een belasting voor je CO2-uitstoot opgelegd krijgen, bedenk het maar. De Europese commissie heeft nu zelfs een accreditatie voor bedrijven die ‘data altruïsme’ promoten. Dat betekent dat je als burger moet worden aangespoord om al je gegevens digitaal af te staan voor ‘onderzoek’. Als je vraagtekens zet bij de wenselijkheid of de veiligheid van dergelijke systemen, dan noemt de overheid je dus een egoïst.

Palantir maakt ook militaire software. Door heel veel gegevens aan elkaar te koppelen, kun je drones zelfstandig laten doden. Het is een discussie die zich ethisch gezien op het randje afspeelt. Veel Amerikaanse programmeurs nemen dan ook afstand van dit project. In Europa heeft Palantir de overheden echter stevig in de zak, via allemaal maatregelen verplichten ze hun burgers om deel te nemen aan de experimenten en het gedachtengoed van Palantir. Als je DigiD gebruikt, worden straks al je gegevens aan elkaar gekoppeld. Wil je dat niet? Dan krijg je niet alleen geen lening voor de verplichte warmtepomp, DigiD is verplicht voor allerlei contact met de overheid als het bezwaar maken tegen een parkeerboete.

Vanwege de oorlog in Gaza is er meer aandacht voor Palantir. Als je je echt zorgen maakt om de invloed van het bedrijf, dan neem je ook afstand van het digitale paspoort. Wie een bedrijf onethisch vindt, slaat een modderfiguur door gewoon door te gaan met het afnemen van de producten. Straks ben je een digitale, transparante burger zonder rechten wiens data voor abjecte vormen van commercie en opsporing ingezet worden. De overheid kan nu Palantir de deur wijzen, als protest tegen Israël. Allemaal leuk en aardig, maar dan koopt Palantir je gegevens wel van een ander bedrijf. Het gaat om het principe van het digitale paspoort, zoals Palantir het graag voor zich ziet. Denk daar eens over na.

Ik sprak erover bij De Nieuwe Wereld. Nederland maakte trouwens kennis met Palantir dankzij mijn laatste boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie: Eventueel laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!