‘Het is maandag, je hebt nog steeds kans om je inzichten te delen’. Hier is een democraat aan het woord, zou je bijna denken. Europeanen en specifiek Ieren (Er is een top in Ierland) wordt gevraagd om hun zegje te doen over de vraag hoe de nieuwe eurobiljetten eruit gaan zien. Na 25 jaar wil de ECB het geld wat meer laten leven. Wie nu naar een biljet kijkt, ziet wat nietszeggende dingen, zoals bruggen die nergens heen gaan. Dat moet anders!

Wie de ECB volgt (er zijn mensen die dat doen) is recentelijk letterlijk doodgegooid met exact deze oproep. Ja, de euro wordt digitaal, maar contant geld blijft. Daarom moet ook u meedenken over nieuwe eurobiljetten, die ‘duurzamer en veerkrachtiger’ moeten zijn dan de biljetten van nu. Voor grappenmakers is het feest. Elke dag verschijnen er nieuwe berichten met dezelfde oproep: laat je stem horen want die telt. Europeanen in landen die de euro gebruiken, konden tot maandag 21 september reageren op voorgestelde designs, in de categorie ‘vogels en rivieren’, om de ‘schoonheid van de Europese natuur te vieren’, maar er is een categorie cultuur met oog voor ‘diversiteit’.

De ECB benadrukt steeds dat de nieuwe eurobiljetten een bewijs zijn dat contant geld niet verdwijnt. Waarom zou je anders nieuwe biljetten maken? Nu vertegenwoordigen de productiekosten van een biljet een fractie van de waarde van bijvoorbeeld een biljet van vijftig euro, het is geen geld volledig gedekt door een reserve in bijvoorbeeld goud. In een later stadium kan de ECB zonder veel kosten alsnog afstand nemen van cash, al zal dat niet ineens gebeuren. Op de biljetten die straks vernietigd worden staan dan mooie, kleurrijke Europese vogels die nu nog niet te zien zijn.

Kort en goed is een digitale euro toch wel een beetje de vervanger van contant geld. Een centrale bank kan immers niet oneindig veel geld uitgeven. Dat tast de waarde aan en zorgt voor andere, gerelateerde ‘maatschappelijke kosten’. Nu hebben we op dit moment als burgers al de beschikking over contant geld van de ECB en pinpassen van banken. Als daar een extra vorm van geld naast wordt gezet, zal dat de bestaande verhoudingen natuurlijk veranderen. Lees daarvoor het vorige artikel. Het gebruik van cash loopt uit zichzelf al terug. De ECB zou de hoeveelheid geld gelijk kunnen houden, door voor een uit roulatie genomen eurobiljet een gelijke hoeveelheid digitale euro’s uit te geven. Dan is CBDC geen vervanger van cash, enkel een substituut. Is dat niet eigenlijk hetzelfde?

Dat burgers zo vaak en zo expliciet wordt gevraagd om mee te denken over de nieuwe eurobiljetten geeft een vals gevoel van zeggenschap. Dat is helemaal zo, als we ons realiseren dat de ECB inderdaad ook een digitale euro wil uitgeven. De ECB opereert daarbij samen met de Europese Commissie (EC), samen schrijven ze het wetsvoorstel. Door het Europese karakter van de euro (het is niet van een enkele lidstaat) is dat op zich ook niet zo heel gek.

Nu hebben EC en ECB ook een openbare enquête gehouden over de digitale euro. Dat hoeft ook niet te verbazen, als we kijken naar het fanatisme waarmee de ECB burgers probeert mee te laten praten over toekomstige bankbiljetten. Bij het vragen van input van burgers gaat het voor het beoordelen van het democratisch gehalte natuurlijk niet om de vraag of er om uw mening wordt gevraagd, maar wat er met die mening gebeurt. Ingestuurde brieven kun je ook in de fik steken, of ongelezen aan de hongerige papierversnipperaar voederen. In het digitale tijdperk is het nog makkelijker. Maandenlang wijs je burgers dan op de mogelijkheid om een reactie te sturen, die je vervolgens niet leest. Je kunt dan tegen jezelf zeggen dat je 99 procent van de tijd democratisch bezig bent.

Een dergelijke raadpleging heet in de EU een ‘have your say’. Als we in het internetarchief zoeken naar de have your say over de digitale euro, zien we iets bijzonders. Alle ingezonden berichten waren afwijzend, er was letterlijk geen reactie te vinden van een burger die positief was over een digitale euro.

Links in het overzicht staat het tijdspad van het wetsvoorstel. De ‘call for evidence’, deze consultatie dus, zou van 5 april 2022 tot 14 juni 2022 lopen. In die periode is ‘feedback open’. Een volgende stap is de ‘adoptie’ door de commissie, lezen we. Dat betekent dat de EC een wetsvoorstel zal schrijven om naar het Europees parlement te sturen. Als het daar wordt aangenomen, is de digitale euro een feit.

Nu is deze pagina aangepast tijdens de periode waarin burgers feedback konden geven - en dat ook deden, unaniem negatief. Ongeveer halverwege de genoemde periode is aan de website toegevoegd dat er een tijdspad zou zijn voor ‘commission adoption’. Dat betekent dat de helft van de reacties is ingestuurd nadat toch al was besloten dat het project doorgang zou vinden. Anders gezegd: al die reacties zijn ingestuurd voor Jan met de korte achternaam. Dat is het probleem met burgers om hun mening te vragen: het is enkel een symbool van een gezonde democratie als er ook iets gebeurt met die meningen. Dat is niet het geval.

Over dit onderwerp circuleert trouwens ook een document van de ECB, de ‘Eurosystem report on the public consultation on a digital euro’, waarin de Europese burger om een mening werd gevraagd. De vraagstelling leek een beetje sturend. Zo kon men aangeven welke aspecten belangrijk zijn, bijvoorbeeld lage kosten, veiligheid of privacy. Als je mensen vraagt of ze vinden dat de digitale euro veilig moet zijn in het gebruik, dan is iedereen voor. Daarna bevat het rapport allemaal interessante diagrammen, waarin ze bijvoorbeeld de verschillen in meningen tussen landen laten zien. Dat is iets anders dan mensen vragen of ze het eigenlijk wel willen. Als je die vraag stelt, dan is honderd procent tegen. Daar moeten we het dan vooral niet over hebben.

Bij de nieuwe Europese ‘Kinderwet’ zien we dat ook. Er wordt met jongeren gesproken over voorstellen van de EC, heet het. Als je in een enquête echter de open vraag of die maatregelen wel nodig zijn, dan is driekwart tegen, ook jongeren. Vervolgens gaat een project door en is het mogelijk om te rommelen in de marge. Dat laatste geeft dan het gevoel van inspraak. Net als bij de digitale euro is het geen mogelijkheid om iets misschien niet te doen.

Al deze digitale toepassingen vallen onder de paraplu van het Europees digitaal paspoort. Daarmee kun je inloggen maar ook medische data delen, je CBDC-rekening beheren, laten zien hou oud je bent, noem maar op. Het was de bedoeling om deze in het derde kwartaal van dit jaar klaar te hebben, maar veel landen redden dat niet, zoals Cyprus. Daarom is het nu de bedoeling om de app bij de start van 2027 aan burgers te presenteren.

Voorstanders van een Europees digitaal paspoort noemen dat dit soort initiatieven de Europeaan minder maken van de Amerikanen. De app zal exclusief te downloaden zijn bij twee Amerikaanse eigenaren van appstores, namelijk Google en Apple. De visie van gedeelde data is afkomstig van het Amerikaanse bedrijf Palantir. Het Amerikaanse bedrijf Microsoft is nu hofleverancier van cloud-diensten voor het Rijk, het gaat daarbij om gegevens van burgers.

Terwijl we dit schrijven, is koningin Máxima in New York om een evenement van de Digital Public Goods Alliance bij te wonen. Hun streven is vijftig landen in vijf jaar een digitaal paspoort te geven. De Tweede Kamer is tegen maar ook dat maakt niet uit: de regering besloot een Kamermotie over het onderwerp te negeren maar het project wel met achttien maanden uit te stellen.

Dat geeft het gevoel dat er iets wordt gedaan met de zorgen van Kamerleden. Die vertraging zou er om logistieke redenen waarschijnlijk toch wel zijn, omdat niet elk Europees land even ver is. De Kamerbrief ademt uit dat er iets is gedaan met de afwijzende stemming, het project krijgt vertraging. Strikt genomen is dat dus niet waar en bovendien bleek het geen optie zijn om het hele project even te laten voor wat het was. Dat is dus macht in de marge.

Zo is het ook met die nieuwe eurobiljetten. Het idee bestaat dat burgers ook echt invloed kunnen uitoefenen. Miljoenen Europeanen bezochten de pagina van de ECB en ‘deden mee’. Als het om de toekomst van geld gaat, maakt het niet uit of er op een briefje van tien een portret van Goethe prijkt, of een tekening van een grauwe veensputer op Ameland. Wat van belang is, is wat er gebeurt met digitale munten en paspoorten. Daar mag de burger nu eens niet over meepraten, dus kregen ze dit bot toegeworpen.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Gaan we dit weekend dan echt de Russische landmacht op bezoek krijgen? Een barrage van persberichten en andere boodschappen van Europese leiders doet vermoeden van wel. De premier van Slowakije werd er letterlijk ziek van.

Ik ondersteun dit werk met een gift

Het zijn slechts woorden, maar toch. Robert Fico is de premier van Slowakije en staat op het punt naar een meeting in Oekraïne te vertrekken. Vanuit een nieuw gebouwd ziekenhuis in zijn land liet hij deze speech opnemen. Nu zal niet iedereen even goed hebben opgelet bij de lessen Slowaaks op de middelbare school, dus gelukkig is er een vertaling.

Op zijn Twitter-kanaal is dezelfde speech geplaatst met vertaling. Fico is letterlijk bang voor een escalatie in de oorlog met Rusland. Hij is er duidelijk over, die wil hij niet.

Fico noemt een aantal punten waarop zijn land recentelijk vooruitgang heeft geboekt. Sinds het einde van het communisme zijn de economische omstandigheden aanzienlijk verbeterd. Oorlog maakt volgens hem alles anders. Dan ga je niet een nieuwe energiecentrale neerzetten, maar moet je duizenden mensen mobiliseren om te vechten. Als je geld uitgeeft aan tanks, kun je geen ziekenhuizen bouwen. Fico noemt ook dat er een nieuwe Europese budgetcyclus begint, het volgende meerjarig financieel kader start in 2028. Dan is het altijd zoeken naar urgentie.

De speech met ondertiteling is niet te embedden. Kijk de speech met ondertiteling daarom hier, en kom dan terug voor de rest van het artikel. Of niet, gaat u lekker een tray Aldi-bier in één keer wegtikken, dat kan ook, maar zo blijft een mens in het ongewisse. Dus kom na het bekijken van de speech met ondertiteling maar weer terug.

De Franse president Macron laat ook van zich horen. Zijn hele kanaal is een barrage van woorden van dezelfde strekking geworden. De oorlog, de crisis, wij hebben hem niet gekozen maar we laten ons niet uit elkaar drijven.

Deze beelden komen uit een speech van een half uur, die u zonder ondertiteling, in het Frans, hier kunt kijken. Niemand gaat op deze link klikken (dat kan ik tellen zonder te weten wie klikt) maar dan is het allemaal wel volledig.

Macron sprak kort daarvoor over de ‘degradatie’ van de veiligheidssituatie van Frankrijk met leden van het parlement. Die reageerden met vragen over de gedegradeerde koopkracht, want net als hier gaan de prijzen aan de Franse pomp door het dak. Kon de president daar misschien kort naar kijken, terwijl hij met de blote handen een nieuwe Maginotlinie aan het graven is? Nee, dat kon niet, de oorlog is de topprioriteit.

Fico zou naar de top gaan van een nieuw initiatief van de Oekraïense president Zelensky genaamd ‘The Carpathian Eight’. Dat is een nieuw samenwerkingsverband van de acht landen die grenzen aan, wel, de Karpaten. Dat zijn, van links naar rechts, Tsjechië, Oostenrijk, Slowakije, Hongarije, Polen, Servië en Roemenië. De scherpe lezer zal hebben opgemerkt dat dit zeven landen zijn. De EU neemt ook deel en is de achtste partij. Op het allerlaatste moment heeft Fico laten weten dat hij niet aanwezig zal zijn bij de top in de oblast Ivano-Frankivsk, hij stuurt een vervanger.

De Poolse premier Tusk is er ook. De beeldspraak zegt genoeg. De GROM is een Pools legeronderdeel, goed te vergelijken met het Nederlandse Korps Commandotroepen. Die jongens neem je niet mee om Oekraïne te verslaan in het lokale schaakkampioenschap. Je leest in Slowaakse media dat men vermoedt dat Fico eigenlijk helemaal geen zin heeft en niet heel erg ziek is.

Robert Fico won de verkiezingen in zijn land in 2023 met 23 procent van de stemmen. Het is lastig om hem en zijn partij genaamd Smer in een hoekje te duwen. Wie artikelen over hem leest, krijgt dezelfde riedel: hij is populistisch, tegen het Coronabeleid en daarmee pro-Russisch: eigenlijk een ‘blad van de stam van Orban’. In Nederland wordt een te milde houding jegens Poetin geassocieerd met ‘extreem-rechts’, maar het partijprogramma van Smer is te links voor dat etiket. Dat maakt inmiddels niet meer uit.

Het huidige Slowakije ontstond in 1993. Het toenmalige Tsjecho-Slowakije splitste zich op in de huidige twee republieken. Beide landen werden lid van de EU en de NAVO. Slowakije kreeg de euro, Tsjechië niet. Slowakije heeft ruim vijf miljoen inwoners op een grondgebied dat iets groter is dan het Nederlandse. De hoofdstad is Bratislava, een typisch Midden-Europese stad met historische kern en een zeer gastvrije bevolking. Een bezoekje waard.

Toch wordt het land onder Fico als een probleem binnen de EU gezien. De premier ligt op twee belangrijke punten dwars. Slowakije wil geen migranten via de EU opnemen, wat we de afspraak is. De EU probeert illegale migratie aan de buitengrenzen gemeenschappelijk tegen te houden, waarbij legale migranten proportioneel over de lidstaten worden verdeeld. Slowakije neemt deze mensen simpelweg niet op en wijst illegale migranten die toch het grondgebied bereiken resoluut uit. Asiel aanvragen kan wel, maar via een spoedprocedure waarbij de migrant de uitspraak buiten het land afwacht. Die wet heet ‘Zákon o medzinárodnej ochrane’, weet u dat ook weer. Het maakt Fico populair in eigen land, maar niet in Brussel.

De gemiddelde Europese krant is ronduit negatief over Fico. Je hoort woorden als ‘anti-EU retoriek’, ‘de oren laten hangen naar Poetin’ en allerlei andere varianten. Fico heeft in 2025 inderdaad gedreigd om het achttiende pakket sancties tegen Rusland te blokkeren met een veto.

De reden daarvoor is logisch: dat pakket betekent een compleet en definitief afscheid van Russische fossiele brandstoffen in 2028. Nu heeft Slowakije een gascontract met Gazprom tot 2034 en door historische omstandigheden is het land compleet afhankelijk van Russisch gas. Nederland saboteerde wel de eigen energievoorziening en verving die door de import van veel duurder Amerikaans gas. Dat komt per schip aan. Slowakije is een bergland en heeft die optie niet. Fico ging in 2025 uiteindelijk akkoord met een volgend sanctiepakket, in ruil voor meer Europese steun op energiegebied.

De VVD is alhier ook nooit te beroerd om een duit in het zakje te doen. Minister van Defensie Yesilgoz mocht bij Café Kockelmann komen vertellen over de laatste aanvallen op Nederland en Europa. Een Deense helikopter is beschoten door de Russen, elke week wordt er in Nederland een aanslag verijdeld en vergeet de aanval op Leipzich ook niet. Het hele fragment staat hier. Clingendael doet er vandaag nog een schepje bovenop: vanwege de oorlogsdreiging moeten Nederlanders niet voor drie maar acht dagen eten in huis hebben.

Het blijft altijd koddig om te zien hoe de VVD oorlogstaal uitslaat. Het was deze partij die besloot de landmacht functioneel weg te bezuinigen, iets wat je niet zomaar ongedaan maakt. In 2013 kwam Poetin nog naar Nederland en dronk hij een wijntje met Rutte. De banden waren goed en de premier nodigde de complete Russische maffia uit op de Zuidas. Bij die club zat ook Rostec, dat de wapens maakt die nu tegen Oekraïne worden gebruikt. Na 2013 ging het snel bergafwaarts met de betrekkingen.

Halbe Zijlstra maakte furore met de claim dat hij en Poetin een vriendschappelijke relatie onderhielden. De laatste zou de latere minister van Buitenlandse Zaken persoonlijk op de hoogte hebben gebracht van zijn invasieplannen, tijdens een retraite in zijn buitenhuis (‘datsja’) in Rusland. Het bleek een leugen, natuurlijk. De VVD zat met een zedenschandaal in de maag. De gedoodverfde minister van Buitenlandse Zaken die het eigenlijk had moeten worden, had zich vergrepen aan zijn persoonlijk medewerkster.

De NCTV meldde Rutte dat hij daarom chantabel zou zijn en geen minister kon worden. Rutte schoof op het allerlaatste moment Zijlstra naar voren, maar die had helemaal geen dossier op dat vlak. Daarom verzonnen ze een leugen die aansloeg bij het publiek. Zo was de mythe van de vriendschap tussen Poetin en Zijlstra geboren, net als het idee dat de VVD over ‘geheime informatie’ beschikt over de intenties van de Russische president. De relatie met Rusland was toch rap aan het verslechteren, dus deze leugen zou een lange houdbaarheid hebben. Rutte had het goed gezien. Lees daarover dit artikel.

Het recente paniekgevoel is gestoeld op de droneaanval in Leipzig. Een Russische drone met explosieven probeerde een vliegtuig aan te vallen. Een oplettende buschauffeur op het vliegveld wist de drone met zijn blote handen te vangen. Het bleek een Russisch wapen. Daarna volgde er een maand stilte, waarna de meeste Europese leiders identieke berichten de wereld inslingerden.

NATO-chef Rutte mag dan niet achterblijven:

Net als de meeste Europese regeringsleiders.

Het vervelende aan dit nieuws is dat de gebruikte hobbydrone te koop is in elke gespecialiseerde winkel, een willekeurige fanaat die houdt van snelle drones kan hem zo kopen. Het is daarom niet vast te stellen dat het om een Russische wapen gaat. Er zijn ook nooit soortgelijke Russische aanslagen op Europese bodem wel gelukt. Het kan net zo goed een grappenmaker zijn die met een drone over de luchthaven wilde vliegen, kijken of het kan. Interessant genoeg beveiligen vliegvelden zich hier niet tegen, terwijl de dreiging van dergelijke ‘hybride’ aanvallen wel als een vaststaand feit wordt neergezet.

Dezelfde VVD die meende uit de mond van Poetin te hebben gehoord dat hij de NAVO wilde aanvallen, besloot om in de jaren erna het leger verder te beschadigen met redeloze bezuinigen. De zware wapens gingen naar Finland. Net als Polen heeft dat land geen beste ervaringen met Rusland naast de deur, dus neemt het voorbereidingen. Nederland onder Rutte deed exact het tegenovergestelde, maar wil wel vooraan staan als het om oorlog gaat. Daar zit natuurlijk iets tegenstrijdigs in.

Omdat het moeilijk is om een land in zeer korte tijd klaar te stomen voor oorlog, blijft het bij symbolische maatregelen die enkel de eigen bevolking treffen. Die bevolking verliest dan bijvoorbeeld het discriminatieverbod, maar wordt daardoor niet beter beschermd tegen eender welke externe dreiging. Daarvoor zou je nieuw materieel moeten inkopen en dat duurt jaren of decennia. Tegen die tijd is Poetin allang dood. Wie nu niet voorbereid is op deze oorlog, wordt dat niet heel snel alsnog, binnen de context van deze oorlog. Dan blijft het bij de eigen burgers sarren, of erger. Vergelijk het met je inschrijven voor de marathon van volgende maand, terwijl je niet hebt geoefend. Wacht dan een jaar.

Bij de discussie over het wel of niet steunen van Oekraïne in de strijd tegen Poetin, tegen elke prijs, is het goed om erbij stil te staan dat Nederland op geen enkele manier is voorbereid op oorlog. Finland heeft gedurende decennia aan een systeem gebouwd met 54.000 bunkers, waarin de bevolking kan schuilen tegen een nucleaire of een chemische aanval. Dit zijn allemaal zaken waar Nederland niet over heeft nagedacht.

Finland heeft een bevolking van minder dan een derde van Nederland, maar kan door een systeem van reservisten in tijden van oorlog 280.000 soldaten op de been brengen. Na mobilisatie bemannen ze onder meer loopgraven en artillerie, om een eventuele invasiemacht uit Rusland een hoge prijs te laten betalen. Als het verder escaleert is er een nucleaire dreiging en dan zijn er de schuilkelders.

Aangezien Nederland nooit in een conventionele oorlog met Rusland terecht zal komen tenzij er een leger wordt gestuurd, betekent het voor Nederland dat een oorlog meteen een nucleair conflict wordt. Daar is dit land op geen enkele manier op voorbereid. Nederland zou maatregelen kunnen treffen om de eigen bevolking wel beter te beschermen, maar het bouwen van bunkers stoot stikstof uit dus dat mag niet. Onder die omstandigheden is het misschien beter om een gematigde houding aan te nemen. In een volgend artikel (dinsdag) wordt hier dieper op ingegaan, welke defensieve maatregelen Nederland had kunnen nemen maar niet heeft genomen.

De krantenkoppen en berichten op social media ademen paniek uit, alsof een oorlog aanstaande is. Dat maakt de geesten rijp voor allerlei nieuwe maatregelen, zoals hogere belastingen en het verder inperken van de persoonlijke levenssfeer. Fico voelt, ziet en hoort dat ook en het zint hem totaal niet. Heeft jij ongelijk?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Best rijk, en dat is vreemd als je erover nadenkt. Rijk zijn is trouwens een definitiekwestie. Sommige mensen kopen elke week een nieuw jacht om achter te kunnen waterskiën, anderen vinden een miljoen of meer al veel spaargeld. De stikstofkoning van Nederland, ook bekend als de vervelendste Nederlander, Johan Vollenbroek, valt in de laatste categorie. Dat is niet wat je verwacht van een milieuactivist. Tenminste, er zijn natuurlijk ook rijke milieuactivisten, maar die worden dat natuurlijk niet dóór dat activisme. Vollenbroek pakt het alleen slimmer aan: hij intimideert bedrijven met rechtszaken via zijn activistische organisatie MOB als ze geen milieuadviesbureau in de arm nemen van een zekere eigenaar - ene Johan Vollenbroek.

Ja, ik ondersteun deze journalistiek

Zoekt u een nieuw wachtwoord ergens voor? Of wilt u indruk maken bij de waterkoeler, of tijdens een potje scrabble? Denk dan eens aan ‘snavelbiesbegroeiingen’. Dat is een type natuurgebied waar bij deze olijfgroene plant (Latijnse naam: Rhynchospora fusca) de bodem met worteluitlopers bedekt tot een soort mat. De knop is bruinrood en heeft de vorm van een snavel (vandaar de naam?). Soms helpt een plaatje.

Wilt u zelf genieten van het aanzicht van snavelbiesbegroeiing? Ga dan wandelen in Kempenland-West, oprecht. Dit natuurgebied in Brabant is goed te bereiken, de moeite waard. U raadt het al, het is een Natura2000-gebied en moet derhalve beschermd worden. Niemand hier die gaat zeggen dat dat niet hoeft. Maar Nederland heeft een stikstofcrisis en maakt het zichzelf daarmee moeilijker dan nodig is. Ongetwijfeld heeft de lezer gehoord van de stikstofcrisis. Mocht dat niet zo zijn, hier is een opfrisser: waarom zit de bouw in Nederland op slot door stikstof en hebben we mede daarom een huizencrisis?

Bij de stikstofcrisis gaat het om het effect van chemische verbindingen met stikstof op de natuur. Puur scheikundig gezien klopt de term ‘stikstofcrisis’ dus niet, maar dat terzijde. De industrie stoot stikstofoxide uit, net als de bouw en het verkeer. Landbouw zorgt voor ammoniak, ook een stikstofverbinding. Als een natuurgebied in de buurt te veel stikstofverbindingen opneemt uit landbouw, industrie en bouw in de buurt, levert dat schade aan de natuur op. Daar is iedereen het over eens.

In 1991 nam de Europese commissie van toen nog de EEG de habitatrichtlijn aan, nummertje 92/43. Leden van de EEG beloven de natuur te verbeteren, Nederland ook. Nederland is dichtbevolkt en heeft veel landbouw en industrie, dus ook een relatief hoge uitstoot van stikstofverbindingen. Nederland belooft zelf die uitstoot te verminderen, in het kader van deze richtlijn. In de richtlijn staat het woord ‘stikstof’ dan ook niet. Het woord ‘richtlijn’ klinkt overigens vrij aardig, maar we hebben het hier over dwingend Europees recht. Nederland moet iets doen, onder meer een kaart aanleveren met te beschermen natuurgebieden. Die kaart staat hierboven, het zijn de Natura2000-gebieden.

In de richtlijn (lees hem nou even) vinden er artikel 6, specifiek leden 3 en 4. Daarin staat het zogeheten verslechteringsverbod, daar komt de ellende vandaan. Als een natuurgebied (met snavelbies bijvoorbeeld) last heeft van te veel menselijke stikstofuitstoot in de buurt, dan moet er een jaarlijkse verbetering optreden. Bedrijven moeten misschien wel weg, pas dan is er ruimte om huizen te bouwen. Die bouw stoot dan wel stikstof uit, maar door de sluiting van bijvoorbeeld een aantal boerenbedrijven is dat meer dan gecompenseerd. Zo ontstaat ‘stikstofruimte’: de een maakt plaats voor de ander en per saldo stoot je als samenleving in zijn geheel minder uit. Bij het verlenen van onder meer bouwvergunningen moet je een adviesbureau inschakelen om dit sommetje te maken, zoals die van een zekere activist.

Het CBS houdt bij in hoeverre het terugdringen van de uitstoot in Nederland sinds de vroege jaren ‘90 ook echt slaagt, dat is de grafiek hierboven. Voor ammoniak en stikstofoxiden geldt dat de uitstoot dramatisch is gedaald: je kunt niet zeggen dat boeren en industrie lui op hun handen hebben gezeten.Tijdens de kredietcrisis ontwikkelde de regering van toen het PAS, het programma aanpak stikstof. Het doel was: de natuur beschermen, maar industrie en bouw tijdens een recessie ook niet zo afknellen dat je de economie nog verder beschadigt.

Het PAS komt er in grote lijnen op neer dat de regering aan de ene kant van het land een natuurgebied met oude industriële vervuiling bijvoorbeeld kan opschonen, zodat er ergens anders stikstofruimte ontstaat om huizen te bouwen. Op die plek hoeven daar dan geen bedrijven voor te verdwijnen. De optelsom van deze handelingen moet wel steeds voor minder uitstoot zorgen, was de gedachte. Zo wilde Nederland zich aan de richtlijn houden.

<iframe width=”1430” height=”804” src=”

title=”Milieuactivist dreigt: &#39;We stappen opnieuw naar de rechter als stikstofpakket natuur niet beschermt&#39;” frameborder=”0” allow=”accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share” referrerpolicy=”strict-origin-when-cross-origin” allowfullscreen></iframe>

Dan komt milieuactivist Johan Vollenbroek om de hoek kijken. Via rechtszaken probeert hij te voorkomen dat bedrijven in onder meer Brabant nog vergunningen krijgen om bijvoorbeeld een kippenstal uit te breiden. Daarbij vangt hij steeds bot, omdat rechters erop wijzen dat de desbetreffende ondernemer gewoon een vergunning heeft aangevraagd. Die procedure was dan steeds in overeenstemming met het PAS.

Vollenbroek beschikt over diepe zakken. Hij stapelt procedure op procedure, maar de zaak tegen een paar willekeurige boeren mislukt steeds; die hadden hun papierwerk immers op orde. Uiteindelijk komt Vollenbroek bij de Hoge Raad uit, het hoogste rechtscollege van Nederland. Daar oordeelt men niet over een zaak zelf, maar wordt er enkel gekeken of de lagere rechter geen fouten heeft gemaakt. Als dat zo is, wordt de zaak terugverwezen. In theorie kan een uitspraak dan anders uitpakken en heeft Vollenbroek alsnog zijn zin, want neerkomt op het intrekken van de milieuvergunning van reeds draaiende bedrijven. Omdat iedereen zich aan de regels van het PAS heeft gehouden, mislukt dat.

In Nederland vinden we boven de Hoge Raad nog twee instanties: de afdeling bestuursrechtspraak van de Hoge Raad en anders de Europese rechter, het in 1952 opgerichte Hof van Justitie van de EU (HVJ) te Luxemburg. Het HVJ werkt volgens hetzelfde principe als de Hoge Raad. Zaken worden niet nog een keer inhoudelijk behandeld. Je gaat niet in Luxemburg nogmaals betogen dat je vindt dat die kippenstal ergens in Aalten jaren geleden niet gebouwd had mogen worden, bijvoorbeeld. De zaak is dan al tot in den treure behandeld en nog een rechtszaak gaat geen nieuwe feiten aan het licht brengen. Toch gaat Vollenbroek door, want hij heeft een plan.

Hij slaagt erin om de rechter in Luxemburg ervan te overtuigen dat de vergunningen misschien wel via het PAS correct zijn aangevraagd, maar dat het hele PAS er op die manier nooit had mogen zijn. Het draait om het genoemde artikel 6 van de richtlijn.

Als een natuurgebied in Brabant, denk aan Kempenland-West, last heeft van stikstofuitstoot in de directe omgeving - zo werkt dat - dan heeft het geen zin als de Nederlandse regering een industrieterrein in Groningen schoon gaat maken om stikstofruimte te genereren. Stikstofruimte om in de buurt van een Natura2000-gebied te bouwen, kan enkel ontstaan door maatregelen in de buurt van precies dat gebied. Volgens Vollenbroek is er dan pas sprake van compensatie, volgens de richtlijn. De genoemde stal in Aalten kan alsnog tegen de vlakte, een overwinning! Maar er gebeurt nog iets, nog iets veel ergers.

Vollenbroek besloot in 2016 om de vergunningen van een paar willekeurige boeren te gebruiken om deze rechtszaken te forceren. Weten die boeren veel, ze vragen een vergunning aan via het PAS en denken de papieren netjes te hebben ingevuld: andere boeren hadden net zo goed de stok kunnen zijn om de regering mee te slaan. In 2019 kreeg Vollenbroek zijn Europese uitspraak: het ging er niet om dat die boeren zich niet netjes aan het PAS hebben gehouden, waar het om ging is dat hele PAS verkeerd is opgesteld.

Als je het zo zegt, dan haal je de vergunningen onderuit van niet alleen die paar willekeurige boeren maar van alle vergunningen die via het PAS zijn verstrekt, ook aan bouwbedrijven die woningen opleveren. Elke vergunning moet opnieuw worden bekeken en sindsdien zit Nederland in een stikstofcrisis. Sinds 2019 is er dan ook een forse daling in het aantal verleende bouwvergunningen te zien, dat verergert de woningnood.

Vandaag bleek dat nog eens 130 boerenbedrijven moeten vertrekken, als het aan Vollenbroek en zijn milieuactiegroep MOB (‘Mobilisation for the Environment’) ligt. Een boer kan niet opereren zonder zo’n vergunning en moet door een traject heen om deze te krijgen. Vervolgens zal de boer met zijn of haar gezin forse investeringen doen, meestal gedekt met bancaire leningen. Boer en bank nemen dan aan dat de vergunning niet kan worden ingetrokken. RTL Nieuws ontdekte dat MOB bij 130 bedrijven een procedure is gestart om de milieuvergunning in te trekken. Als die actie slaagt, moeten ze vrijwel direct stoppen. Het gaat vaak om bedrijven in Brabant, daar begon de actie van MOB ook. De procedures staan online, RTL Nieuws heeft er een keurig overzicht van gemaakt. Houdt het dan nooit op?

Als we naar de betrokken rechtspersonen kijken, dan blijkt er iets opvallends. MOB is duidelijk het vehikel van Vollenbroek, dat is geen geheim. De website van MOB vraagt mensen om te doneren zodat er nog meer rechtszaken gevoerd kunnen worden tegen vergunninghouders.

Op Vollenbroek is veel kritiek gekomen: door een rechtszaak van de vergunningen verstrekt aan een paar lokale kippenboeren tot in Europa te escaleren, heeft nu heel Nederland een stikstofcrisis. Lekker gewerkt, bedankt! Aan de andere kant kun je het Vollenbroek ook niet kwalijk nemen dat hij gebruikmaakt van de mogelijkheden, zonder die mentaliteit had je de hele Zuidas wel kunnen opdoeken. Nederland heeft zelf, via democratische besluitvorming, het gezag van de Europese Commissie op wetgevend geaccepteerd, wat ook geldt voor de bevoegdheden van het HVJ in Luxemburg.

Het verlenen van natuurvergunningen geschiedt nog wel op lokaal niveau, op een manier die door het Europese HVJ als onacceptabel werd beschouwd. In de EU is macht verdeeld tussen Brussel en de hoofdstad in de lidstaat, waardoor dit soort juridische leemten kunnen ontstaan. Het is vaak niet duidelijk wie er over een bepaald onderwerp gaat. Vollenbroek zag de mogelijkheid die anderen was ontgaan. Is Vollenbroek dan schuldig, of een reeks regeringen die de discrepantie hebben laten ontstaan?

Nu zou je kunnen zeggen: op een gegeven moment is het wel klaar, geniet van je overwinning, laat de verliezer de wonden likken en sta ook even stil bij het feit dat je de bouw van woningen hebt belemmerd. Toch gaat MOB door, met meer dan 300 rechtszaken moet er nog meer zand in de Nederlandse juridische molen worden gestrooid. MOB zet zich evenwel neer als een zielige club die geld nodig heeft om het milieu te beschermen, daar gaat het hier om. Of heeft Vollenbroek hier een persoonlijk belang bij? Dat zou het geheel toch een minder charitatieve uitstraling geven.

Laten we nog eens teruggaan naar de uitspraken inzake de willekeurige vergunningen - zoals een brave veehouder uit Aalten - waar we het eerst over hadden.

Een rechtszaak volgt altijd na een geschil tussen twee of meer partijen. Een uitspraak kan bindend recht opleveren voor latere, soortgelijke zaken, dat noemen ze in het vak ‘jurisprudentie’. Soms kan een enkele uitspraak verstrekkende gevolgen hebben, dat zien we hier ook gebeuren: een compleet land aan de stikstofcrisis. Maar wie zijn bij deze rechtszaak eigen de partijen in het geschil?

Niet die boeren, die hebben geen idee. Bij deze specifieke rechtszaak - er zijn er meer, met dezelfde strekking - moesten in Gelderland en Limburg het college van gedeputeerde staten het ontgelden. De vergunningen aan de boeren waren immers verstrekt door die provincies. MOB neemt dat de provincies kwalijk, niet dat boeren de vergunning hebben aangevraagd. Dat zou ook lastig zijn om juridisch te bestrijden. Daarom moeten de twee provincies zich hier verweren.

Tegen wie? De appellanten zijn MOB en de Vereniging Leefmilieu. Ze spreken dus niet namens de burger, terwijl hun acties wel grote invloed hebben op de rest van het land. Van deze rechtspersonen kunnen we opvragen wie de bestuurders zijn. Die van Vereniging Leefmilieu staan gewoon op de website en in het Handelsregister, zo moeilijk is het ook niet.

De vereniging is op zoek naar vers bloed, mocht u zich vervelen. In ieder geval zit Johan Vollenbroek in het bestuur. De uitspraak uit Luxemburg en de beslissing van de Raad van State uit 2019 om die over te nemen stortte Nederland in de stikstofcrisis. Omdat er meerdere appellanten zijn, ontstaat het idee dat de zorgen over stikstof breed leven: het gaat niet enkel om Vollenbroek en zijn vereniging. We hebben ook nog MOB. Merk op dat hun website mobilisation.nl is, linksboven.

Inmiddels is er een nieuwe website van dezelfde stichting. Daaruit blijkt duidelijk dat we met dezelfde Johan Vollenbroek te maken hebben. De rechtszaken zijn dus begonnen door twee vehikels met dezelfde bestuurder, je had ze ook samen kunnen voegen.

Als Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) moet MOB een bepaalde mate van transparantie accepteren. Er moet een openbare jaarrekening zijn, bijvoorbeeld. Giften aan een ANBI zijn vervolgens aftrekbaar van de belasting. Uit het ANBI-formulier blijkt wie de communicatie regelt bij MOB: kortweg ene Johan.

Nu we hier toch zijn, kunnen we ook eventjes kijken wat er in de ANBI aan geld omgaat. In het formulier staat dat het niet de bedoeling is dat er vermogen wordt opgebouwd, geld moet direct uitgegeven worden aan rechtszaken. Daartoe worden andere juristen betaald. Het bestuur zelf werkt helemaal kosteloos!

Die kosten kunnen alleen niet gemaakt worden, want met de uitspraak van het HVJ uit 2019 en de opvolging door de Raad van State, heeft Vollenbroek Nederland de juridische mokerslag uitgedeeld. We zien daarom dat de donaties wel binnenlopen terwijl er in het voorlaatste jaar geen enkele kosten waren. De winst in het laatste en voorlaatste jaar bedroeg daarom bijna anderhalve ton per jaar, waardoor de ANBI over drie ton aan kasgeld beschikt. Daarom is er ook een financiële bate in de vorm van rente. Zijn het toch kapitalisten.

Het is toch niet zo dat Vollenbroek hier zelf tonnen of meer aan heeft verdiend? Helaas, don’t judge a book by it’s cover: ook wie in een ligfiets van gerecycled hout rijdt, veganistisch leeft van enkel groenten uit eigen tuin, woont in een huis van hout van bomen die wegens natuurlijk dood al overleden waren, zich hult in kleding die anderen op straat hebben achtergelaten, kan het breder laten hangen dan de buitenwereld maar durft te vermoeden.

Stichting Agri Facts (STAF) ontdekte dat Vollenbroek zich bij juridische geschillen over stikstof zich kundig tussen de twee kampen manoeuvreert als een echte Talleyrand. Naast MOB en Vereniging Leefmilieu heeft Vollenbroek nog een vehikel, dat overal opduikt. En dat is geen lieve vereniging of stichting maar een op winst gerichte bv - nogmaals, niks geks aan, de Zuidas zit er vol mee.

STAF schreef een artikel over de juridische terreur die Vollenbroek via MOB richting Friesland ontketende. Fijn voor Brabant, ze zijn niet de enige. De provincie wilde een afvalverbrander behouden en ja, zo’n instelling heeft een milieu-impact. Ook wilde GGD Fryslân een nieuwe locatie openen, wat voor meer uitstoot van stikstof zou kunnen zorgen. Vollenbroek stond op de stoep, of ze daar even mee wilden stoppen: anders zouden ze dezelfde behandeling krijgen als een paar boeren eerder. MOB mocht vervolgens voor anderhalve ton aan facturen sturen. Zoals STAF opmerkt is het opmerkelijk dat een activist zich tegen de overheid keert, om diezelfde overheid vervolgens wel facturen te sturen. Overigens zijn er meer voorbeelden van deze dubbele pet, maar we houden het even bij deze casus.

Wat er gebeurt is dat een instelling dus niet zomaar ergens gaat bouwen, maar overlegt met de milieubeweging over hoe een en ander wel milieuvriendelijk gedaan kan worden, vanuit het oogpunt van stikstof. Als Wiedergutmachung voor het eerdere juridische geschil mogen de milieuactivisten vanaf de vrede factuurtjes sturen. Dat lijkt op morele chantage - wel met echte facturen - waarbij opgemerkt mag worden dat de bestuurders van de NGO’s dat geld niet in hun eigen zak steken (in theorie). Op het ANBI-formulier hierboven zagen we bijvoorbeeld dat de bestuurders in MOB geen vergoeding ontvangen voor hun werkzaamheden. Als er anderhalve ton per jaar bij de coöperatie of stichting binnenkomt, dan gaat dat geld naar het goede doel. Daarom is stikstofafpersing, zo noemen we het maar, geen vorm van zelfverrijking. Het gaat om de goede zaak, namelijk de planeet.

Vanaf nu gaat Friesland betalen voor advies aan adviseurs, aangesloten bij MOB. Er wordt dus wel een factuur verstuurd maar daar krijg je er als lagere overheid ook een dienst voor terug. Dankzij een WOB-verzoek van STAF hebben we de beschikking over alle facturen die bij die 155.545 euro horen. Nota bene: dit is allemaal belastinggeld.

De bedragen doen wat willekeurig aan. Zo is er een organisatie genaamd ToxicoWatch, die ook een druif van de tak wil. Voor ‘advies/werkzaamheden’ betalen de arme Friesen elke maand duizend euro. Precies.

Het urenschrijversgilde stuurt ook facturen voor het bijwonen van recepties. Een en ander wekt niet de indruk dan bij de consultants het zweet over het voorhoofd loopt.

Laten we zo’n factuur iets beter bestuderen. Op 1 april 2017 stuurde MOB een factuur met deze werkzaamheden als basis. Dat is het mooie als je een probleem veroorzaakt: je mag dan zelf meepraten over de oplossing, tegen betaling. Dit is de bijlage.

De factuur heeft een totaal bedrag van meer dan vier duizend euro.

Deze factuur wordt uit hoofde van MOB gestuurd en niet Vollenbroek in privé. Het logo linksboven is door het kopiëren en scannen een beetje vaag geworden, maar het is zonder twijfel hetzelfde logo als het logo van MOB. Ook bij de nieuwe huisstijl en website is het logo (linksboven) niet veranderd.

Nu moet het geld worden betaald aan een andere rechtspersoon dan MOB, dat blijkt uit de contactgegevens. Als je goed leest, dan zie je dat onder het onderste weggelakte deel ‘Johan’ staat, de factuur moet dus naar ene Johan bij MOB, de club met ‘www.mobilisation.nl’ als website.

Het bijbehorende KvK-nummer hoort echter bij een andere rechtspersoon, namelijk een vehikel van Johan persoonlijk. Het geld moet ook naar een rekeningnummer van Vollenbroek persoonlijk, niet doorgeefluik MOB. Dat betekent dat Vollenbroek namens MOB procedeert of dreigt met procederen, waarna overheden dan maar schikken en MOB geld geven; waarna Vollenbroek daarna het geld op zijn persoonlijke rekening laat storten.

Een eenmanszaak is natuurlijk geen NGO. Als de genoemde lagere overheden hier eerder protest tegen zouden hebben aangetekend, had Vollenbroek kunnen dreigen meer rechtszaken te openen. Dat kan hij (of beter gezegd: de NGO MOB) hartstikke goed.

Nu stond er eerder op deze website (maar dan met uitgang .eu) al een artikel over Vollenbroek. De NGO zonder winstoogmerk zit op een adres in Nijmegen waar ook een op winst gerichte eenmanszaak te vinden is van dezelfde directeur als de NGO, namelijk MOB. Daarin las u dat Vollenbroek op hetzelfde adres ook nog een bv heeft, wat destijds een goed idee was om fiscaal vriendelijk te sparen voor het pensioen. Een bv moet jaarrekeningen publiceren. De cijfers die we daar zien, laten dus het vermogen van de directeur/eigenaar zien: het is geen geld van de NGO.

Het eigen vermogen van Vollenbroek zijn commerciële bv bedroeg in 2019 806.544 euro. Een bv die zeer winstgevend is, zoals deze, kan de reserve laten groeien door die winsten in te houden. Elke winst die Vollenbroek niet in de bv heeft laten zien is niet te traceren en dat hoeft ook niet, natuurlijk. Bij latere jaarrekeningen is de onverdeelde winst niet meer zichtbaar, omdat de boekhoudregels zijn veranderd. Het is zonder meer duidelijk dat de bv zijn eigen vermogen dankt aan die opgepotte winst uit 2017, want zonder winst is er ook geen onverdeelde winst.

Vollenbroek is stelselmatig te laat met het aanleveren van jaarrekeningen. Dat is een economisch delict. Nu doen wel meer mensen dat, leert de ervaring sinds het werken aan de Quote 500 sinds 2008. In principe kan een ondernemer afwijken van de regels rondom de publicatieplicht, als RVO daar toestemming voor geeft. In 2023 zijn er Kamervragen over de kwestie gesteld en daaruit blijkt dat er geen sprake is van toestemming om af te wijken van de publicatieplicht.

Kortom, er zijn cijfers, maar met enige vertraging. In de laatste cijfers (beschikbaar in 2026) blijkt dat er eind 2022 nog steeds sprake is van een eigen vermogen van dezelfde omvang.

En ja, andere mensen zijn veel rijker, Vollenbroek zal het milieu zonder twijfel een warm hart toedragen. Het vervelende aan zijn werkwijze is dat hij na zijn D-Day uit 2019 niet ophoudt. Nu moeten er wéér 130 bedrijven kapot. Steeds opnieuw wordt het rechtssysteem, dat links en rechts al een beetje aan het bezwijken is, belast met nieuwe zaken over hetzelfde stikstofprobleem. De rechter wordt zo gebruikt als wapen waardoor het voor een regering bijna onmogelijk is om zelf keuzes te maken. Is dat waarom er onafhankelijke rechters zijn? Daarbij is het MOB dat de rechtszaken betaalt, met een directeur die het allemaal om niet doet. Of, tenminste, zo wordt het opgeschreven. MOB is gewoon een persoonlijk verlengstuk van Vollenbroek, als je kijkt naar de facturatie. Dat is geen liefdadigheid. Overigens is hem bij een eerdere gelegenheid om commentaar gevraagd over de jaarrekeningen, waar hij niet op wenste te reageren.

Hoe harder Vollenbroek zonder vergoeding procedeert als bestuurder van MOB, hoe harder de zakken van de mens Vollenbroek vollopen. De bedrijven die nu moeten sluiten, gaan wel werknemers ontslaan en de eigenaren van hun inkomen beroven. Je richt zo economische schade aan. Dan zou het wel fijn zijn als de persoon die de trekker overhaalt, geen dubbele op heeft. De werkelijkheid is anders.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Natuurlijk word je als vrouw liever geboren in Nederland dan Namibië. Maar er zijn leugens, grote leugens en statistieken. Het World Economic Forum (WEF) heeft een jaarlijks rapport gemaakt over, wel, de staat van de vrouw in elk land. Daar wordt een score op los gelaten en vervolgens maken ze een ranglijst met alle landen van de wereld. Nederland doet het slecht, met plek 46. Elk nieuwsmedium tikt hetzelfde verhaal over, zonder het rapport gelezen te hebben. Anders zouden ze niet hebben geschreven dat vrouwen het zwaar hebben in Nederland en dat de kloof pas over een eeuw is gedicht.

Ja, ik ondersteun deze journalistiek:

Het begint meestal bij een Amerikaans medium. Er is een verzonnen probleem waar sociologen van smullen. Vrouwen zijn ondergeschikt aan mannen, schrijft het WEF. De conclusie staat in hun rapport genaamd Global Gender Gap Report 2026, hierna ‘het rapport’.

Namibië staat in de ranglijst voor gelijkheid op plek vier, ver boven Nederland. De buurlanden van Namibië staan veel lager, in de buurt van Nederland. Als je dat ziet, mag je je afvragen hoe de ‘genderkloof’ eigenlijk wordt berekend. RTL Nieuws schrijft: ‘Nederlandse vrouwen hebben grote problemen om mee te doen in de economie, stelt het WEF. In die categorie staat Nederland wereldwijd op plek 77.’

Lezers van deze site zijn al bekend met de layout van WEF-rapporten. Het ziet er allemaal mooi uit. Deze keer zijn er 394 pagina’s aan materiaal en we kennen het stramien: het gemiddelde kwaliteitsmedium pent de samenvatting over verbindt daar heftige conclusies aan, zonder de nuanceringen te hebben gelezen. Dat zagen we laatst ook bij het verhaal over vermeende Russische inmenging.

Bij dit soort rapporten ontkom je er niet aan om het toch helemaal te lezen. Het goede nieuws is dat er voor 145 landen een kaart is gemaakt, waarop te zien is wat de score is per onderwerp. Het rapport per land telt twee kantjes, dus dat zijn al 290 pagina’s van de 394. De rest is wel taaie tekst om door te ploegen. Laten we voor de volledigheid bij de disclaimer beginnen.

Die volgt op een conclusie, waarin staat dat bij een analyse van 97 landen, je mag zeggen dat twee derde van de ongelijkheid tussen man en vrouw sinds de start van de meting is verdwenen. In 2006 begon het WEF met dit onderzoek en van de andere landen zijn er niet genoeg gegevens. De disclaimer heeft betrekking op de manier waarop je die ongelijkheid meet en hoe je vervolgens kunt zeggen dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden. Dat rekenwerk is niet onder problemen.

Uit de eerste vijftig landen uit de lijst blijkt bijvoorbeeld dat Nederland, op plek 46, nu een score heeft van 0,750. Dat komt neer op een verslechtering van 0,007 en daarmee zakt Nederland met drie posities ten opzichte van vorig jaar. Dat cijfer staat in de laatste kolom. Bij NOS Nieuws lezen we dan dat er weer een ‘dieptepunt is bereikt’. Maar wat zegt zo’n cijfer eigenlijk?

In de disclaimer lezen we dat het WEF samen met hun partner LinkedIn (die data levert) een eigen scoremodel heeft gemaakt. Er wordt daarbij gekeken hoe vrouwen en mannen het onderling zouden moeten doen, naar de mening van de schrijvers, en hoe ze het in het echt doen. Daarbij kijken de schrijvers naar zaken als participatie op de arbeidsmarkt en gezondheid. Als Namibië hoger staat dan Nederland, dan betekent dat dus niet vrouwen daar gezonder zijn dan hier. Het WEF maakt een score die ze willen zien, op basis van gewenste verschillen tussen man en vrouw. In Namibië zijn de verschillen in het echt ten opzichte van die benchmark kleiner dan wat het WEF zelf redelijk vindt, dus staat Namibië hoger dan Nederland. En ja, dat is een rare manier om te meten. Het rapport zegt hierover:

‘Gender equality vs. women’s empowerment: The third distinguishing feature of the Global Gender Gap Index is that it ranks countries according to their proximity to gender equality rather than to women’s empowerment. Our aim is to focus on whether the gap between women and men in the chosen indicators has declined, rather than whether women are winning the so-called “battle of the sexes”. Hence, the index rewards countries that reach the point where outcomes for women equal those for men, but it neither rewards nor penalizes cases in which women are outperforming men in particular indicators in some countries. Thus, a country that has higher enrolment for girls rather than boys in secondary school will score equal to a country where boys’ and girls’ enrolment is the same.’

Volgens het WEF mogen vrouwen niet minder verdienen dan mannen voor hetzelfde werk, dat is de discussie over de loonkloof. Als mannen en vrouwen precies evenveel verdienen en exact gelijk zijn, dan is er een onderlinge score van 1. Maar als vrouwen meer gaan verdienen is dat goed, dat is geen ongelijkheid. Ook als vrouwen het op een vlak dus beter gaan doen dan mannen, dan verbetert hun score niet, ‘empowerment’ betekent dat vrouwen het beter moeten doen. Het gaat dus niet gelijkheid. Als er op een ander vlak een tegenovergestelde trend is, meet je die verslechtering wel, volgens deze filosofie. Daarmee wordt de positie van de vrouw altijd slechter voorgesteld dan hij echt is. Zo is in Nederland de loonkloof, het verschil in salaris tussen man en vrouw, inmiddels verdwenen. Bij de jongste generatie verdienen vrouwen zelfs meer, maar bij de oudere generatie werknemers niet. Als je het eerste negeert, de kern van de methode van het WEF, dan krijg je een vertekend beeld. Je filtert positief nieuws over vrouwen uit het geheel, iets wat de resultaten onbetrouwbaar maakt.

We pakken de kaart van Nederland erbij om te zien hoe de methodiek in elkaar steekt. Linksboven zien we een samenvattend diagram op vier assen: economie, onderwijs, gezondheid en politiek. Die vier scores samen leveren een gemiddelde op en dat is de genoemde 0,750 voor Nederland. Elke score is weer opgebouwd uit deelscores. Voor economie, of ‘economische participatie en kansen’ gaat het om arbeidsmarktparticipatie en geschatte inkomsten voor mannen en vrouwen.

Het WEF heeft op subjectieve wijze standaarden bepaald die voor elk land zouden moeten gelden. Vervolgens kijken de onderzoekers wat het verschil is tussen hoe vrouwen het doen ten opzichte van mannen. Dat is een belangrijk detail: het gaat er dus niet om hoe het echt met vrouwen gaat, maar hoe ze zich verhouden tot mannen. Zo werkt 64,4 procent van de Nederlandse vrouwen tegen 73 procent van de mannen. Dat levert een score op van 0,702 in de methodiek van het WEF. Je zou dan denken dat vrouwen 70,2 procent zo vaak werken als mannen maar dat is niet zo: het verschil in de score die u ziet is 12 procent. Dus voor elke hoeveelheid Nederlandse mannen die werken, zijn er ook 88 procent vrouwen aan het werk. Het verschil tussen 88 en 70,2 komt door het aparte rekenmodel dat het WEF zelf gebruikt.

Dit is een ander groot probleem aan de manier waarop het WEF rekent. In de disclaimer staat dat er niet naar uitkomsten maar naar ‘input’ wordt gekeken. Voor armere landen gelden andere normen. Niger heeft bijvoorbeeld vergelijkbare scores als Nederland en scoort beter op de arbeidsmarkt. Nu is het lastig om je voor te stellen dat vrouwen het in Niger fijner hebben dan in Nederland op de werkvloer.

Om Nederland met Niger (of straks, Namibië) te vergelijken, heb je een dataset nodig die niet bestaat. In Nederland hebben we het CBS, dat de loonkloof meet: wat verdienen vrouwen ten opzichte van mannen? Volgens de laatste cijfers van het CBS is het verschil in Nederland in 2025 afgerond tien procent.

Maar volgens het WEF verdienen Nederlandse vrouwen maar 60 procent van hun mannelijke tegenhangers. Hoe kan dit verschil ontstaan? Omdat Niger en andere landen geen CBS hebben van de kwaliteit van Nederland, heeft het WEF maar eigen cijfers opgeschreven. Daarbij maken ze een schatting van het aantal werkzame vrouwen en mannen ten opzichte van het totaal en vermenigvuldigen ze dat met een schatting van het salaris door een ander instituut, het ILO. Voor Nederland is dat totaal onzinnig, omdat we hier wel nauwkeurige cijfers hebben over de positie van de vrouw op de arbeidsmarkt. Deze cijfers gebruikt het WEF doelbewust niet, omdat het CBS van N’Djamena geen gedetailleerde informatie kon aanleveren. Daarom komen ze maar met deze lompe schatting, alsof je een olifant op kalligrafiecursus stuurt.

In Niger zijn mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt kennelijk gelijkwaardiger dan in Nederland, aldus het WEF. Dat is een bijzondere conclusie. Het WEF verwijst hierbij naar cijfers van het ILO en hun database ILOSTAT. Daar kunnen we zelf ook in graven. Niger heeft deze pagina met onderstaande indicatoren.

Van alle inwoners van Niger heeft 98,5 procent op zijn minst een ‘informele baan’. Dat wordt als een goede score gezien, omdat een informele baan beter is dan omkomen van de honger. We hoeven het niet uit te splitsen tussen mannen en vrouwen, het is bijna iedereen. Als je in Afrika ziek, zwak en misselijk bent, is er geen sociaal vangnet zoals in Nederland. Dus als je even geen inkomen hebt ga je in de informele sector aan het werk, dat kan alles zijn maar vaak wordt het allemaal niet zo goed geregistreerd als in Nederland. Aangezien er voor niemand een uitkering is, moet zo goed als iedereen op zijn minst iets van een ‘hustle’ hebben en is er op dat vlak geen verschil tussen mannen en vrouwen in Niger. Het WEF vindt dat mooi.

Er zijn onderzoeken gedaan naar de positie van de vrouw op de arbeidsmarkt in Niger, die is niet zo best en veel slechter dan in Nederland. Wegens een totaal afwezig zijn van een vangnet voor vrouwen in kwetsbare posities moeten ze in tijden van nood wel iets doen, desnoods een illegaal klusje. Mannen krijgen ook geen uitkering, dus zitten beide geslachten samen in hetzelfde ellendige schuitje, wat betekent dat het WEF weinig onderling verschil kan meten. Het WEF kijkt in dit onderzoek niet naar hoe het met vrouwen op zich gaat, maar in welke mate ze het slechter hebben dan mannen. Vervolgens gooit het WEF hun eigen bewerking over dat cijfer heen en dan kun je tot de conclusie komen dat Niger het veel beter doet dan Nederland.

Niger staat in de lijst op plek 3 van de 145 voor de plek van de vrouw op de arbeidsmarkt tegen plek 102 van de 145 voor Nederland, terwijl een Nederlandse vrouw gemiddeld honderd keer zo veel verdient! Dat is het verschil in de economie tussen de twee landen. De enige manier om Nederlandse vrouwen hier vooruit te helpen, is al hun sociale rechten af te pakken. Dan dwing je ze uit de uitkering richting de informele economie en stijgt de gemeten arbeidsparticipatie. Naar deze rekenmethode is een Nederlandse moeder die besluit thuis voor de kinderen te zorgen, ongelukkiger dan een tegenhanger uit Niger wiens werkgever net failliet is gegaan en nu wel gedwongen moet bijverdienen in de straatprostitutie. Toch nemen mensen dit onderzoek serieus, maar ze zullen het dan ook niet gelezen hebben.

Maar Namibië was de koploper van Afrika, niet Niger. Dat land doet het in het geheel veel beter dan Nederland. We pakken de kaart erbij. En de trend is helder: omdat er vaak voor Nederland wel cijfers voorhanden zijn die de Afrikaanse vrienden niet kunnen produceren, maakt het WEF zelf schattingen. Voor de Afrikaanse landen kun je stellen dat je dan tenminste iets van een schatting hebt, maar je produceert dan cijfers voor Nederland waarvan je weet dat ze niet kloppen - dat zagen we net bij de loonkloof.

Dit land in het zuiden van Afrika scoort op gezondheidszorg beter dan Nederland, met 0,980 ten opzichte van de 0,961 van Nederland. Niger haalde daar trouwens een 0,951. Vrouwen gaan volgens het WEF net zo graag naar een ziekenhuis in Nederland als in Niger maar het liefst naar Namibië. Hoe komen we bij zo’n gek cijfer?

Wat korte interessante feiten over Namibië: deze voormalige Duitse kolonie werd daarna tijdelijk bezet door buurland Zuid-Afrika maar is nu zelfstandig. Het land heeft geen geopolitieke aspiraties, de boel thuis gewoon een beetje regelen - denk aan gezondheidszorg. Er leven drie miljoen mensen op een gebied groter dan Frankrijk en de Benelux bij elkaar. Plek zat voor een schat een wilde natuur, maar zorg organiseren is dan een ramp. Hoe krapper het land, hoe beter de infrastructuur, denk maar aan Nederland. De snelweg tussen de twee grootste steden is hier vijftig kilometer lang en geen vijfhonderd, dus die wordt eerder aangelegd. Met hangen en trekken levert Namibië de zorg die mogelijk is. Maar die haalt het niveau van Nederland dus niet bij benadering.

Hoe komt het WEF er dan bij dat Namibië het beter doet dan Nederland? Dat gaat in twee stappen. Het WEF vindt de gemiddelde leeftijd waarop men gezond oud wordt, voor vrouwen zes procent hoger moet liggen dan voor mannen. Waarom het geen drie of negen is, niemand die het weet. Dat is het streefcijfer. Het gaat dus om de onderlinge verhouding tussen man en vrouw, ten opzichte van wat het WEF zelf redelijk vindt.

Hoe doet Namibië het? Voor zowel vrouwen als mannen zijn naar Afrikaanse standaarden gezond, kijk maar naar de onderste rij. Vrouwen hebben in de overzichten een groen kleurtje, mannen paars. Als je niet wil dat vrouwen het slechter doen dan mannen (andersom is prima) dan staat het groene vakje dus rechts van het paarse.

Vrouwen hebben daar gemiddeld bijna vier gezonde levensjaren meer dan mannen, voor wie het gemiddelde einde van het gezonde leven gemiddeld op 51-jarige leeftijd wordt bereikt. Probeer je, even terzijde, even in te denken wat dat betekent. Maar hoe doet Nederland het? Kijk weer naar de onderste rij.

Een Nederlandse vrouw leeft gemiddeld bijna vijftien jaar langer gezond dan een Namibische. Toch krijgt de zorg in het Afrikaanse land een betere score. Waarom? Omdat mannen in Nederland ook steeds gezonder oud worden en dat moeten we niet willen. Bij mannen en vrouwen beginnen de ouderdomsklachten gemiddeld bij nagenoeg precies 70 jaar, er is geen onderling verschil. Daarom wordt de benchmark van het WEF van 106 niet gehaald. In Namibië doen vrouwen het wel beter dan mannen, ten opzichte van de willekeurige benchmark van 106. Daarom staat Namibië op plek nummer 1 van de wereld en Nederland bijna onderaan, met plek 127, ook al hebben Nederlandse vrouwen dankzij de betere zorg hier vijftien jaar extra. Ben je dan het slachtoffer van ongelijkheid? Ruilen kan altijd.

Bij alle gemeten scores zien we dit soort rare effecten. Namibisch onderwijs is net zo goed als het Nederlandse, ook al gaan hier twee keer zo veel meisjes naar school. De gelijke score krijg je door met cijfers te goochelen, iets wat het WEF graag doet. Nu mag iedereen dat doen, maar dit rapport is vrij kwalijk. Het WEF schrijft namelijk in de inleiding dat het de bedoeling is dat alle verschillen verdwijnen, tussen man en vrouw - niet tussen de landen onderling.

Stel dat we Nederland een net zo goede score op zorg willen geven als Namibië. Mannen zijn de laatste tijd gezonder geworden, door een betere leefstijl zoals minder vaak roken en beter eten. Jarenlang krijgen mannen spotjes van de overheid met die boodschap. Ze zijn nu net zo gezond als vrouwen en ontlasten daarmee de zorg. Het WEF vindt dat een kwalijke ontwikkeling. Mannen moeten kapot, volgens deze rekenmethode.

Immers, mannen doen het nu niet langer minstens zes procent slechter dan vrouwen en dus worden vrouwen gediscrimineerd - zo rekent het WEF. We kunnen twee dingen doen om dit op te lossen. Maak vrouwen heel snel gezonder, vanuit humaan oogpunt is daar niks tegenin te brengen. Het zal lastig te realiseren zijn. De andere oplossing is: maak mannen bewust ongezonder, zodat ze zes procent van hun gezonde levensjaren verliezen. Dan hebben ze een nadeel ten opzichte van de vrouw. Het rapport gaat over ‘gendergelijkheid’ maar dat klopt dus niet: Nederland krijgt op zorg een slechte score omdat er juist geen ongelijkheid is. Als je zo rekent, pleit je eigenlijk voor heel vreemd beleid - zoals uitkeringen voor vrouwen afschaffen zodat ze sociaal zwak worden en mannen dwingen te roken.

Het probleem met dit rapport zit hem erin dat er een score voor 145 landen gemaakt wordt, terwijl die niet allemaal beschikking hebben over dezelfde data over bijvoorbeeld salarisverschillen tussen man en vrouw. Dan ga je schattingen produceren die voor Niger wellicht in de buurt van de waarheid komen, maar voor Nederland zwaar afwijken van de werkelijkheid. Het WEF publiceert dus verzonnen cijfers en negeert daarbij wat het CBS gewoon kon aanleveren. Daarnaast krijgt een land strafpunten als de vrouw het niet beter doet dan mannen, gebruikmakend van een willekeurige maatstaf. Naar die maatstaf gendergelijkheid bereiken zal nooit gebeuren, tenzij je hele rare dingen doet om vrouwen op die willekeurig gedefinieerde voorsprong te krijgen. Ook zorgt de focus op ‘empowerment’ dat je goed nieuws over meisjes en vrouwen negeert, wat het rapport onnodig alarmistisch maakt.

Tot slot mag niet ontbreken dat het WEF wordt betaald door grote bedrijven om eigen beleid te pushen. Veel data in dit rapport zijn willekeurig in elkaar gevouwen en komen van LinkedIn. Dit is de complete bronvermelding van het hele rapport: tel hoe vaak we LinkedIn tegenkomen.

LinkedIn is aangesloten bij het ‘Centrum’ van het WEF voor ‘Diversity, Equity and Inclusion’. De netwerksite beschikt over gegevens van miljoenen mensen en hun loopbaan. Die data willen ze (anoniem) verkopen en zo als expert aan tafel komen bij de beleidsmakers van de wereld - want wij weten alles.

Het WEF schrijft dan een artikel met enkel data van LinkedIn als input. Vervolgens moet daar actie vanuit de overheid uit voortvloeien en dan is het wel de bedoeling dat LinkedIn als expert mee kan praten. ‘Stakeholder engagement’ noemde Klaus Schwab dat.

Net als in het eerder besproken rapport over ‘gendergelijkheid’ baseert LinkedIn zich op eigen data, alsof iedereen in de wereld - ook in Niger - op dat platform zit. Dat is natuurlijk niet het geval. Ook is de mate waarin gebruikers van de site hun persoonlijke informatie over hun carrière actueel houden nogal divers. Gegevens van LinkedIn kunnen soms een leuk inzicht geven voor een artikel op een site voor HR-experts, maar meer ook niet.

In het rapport wordt LinkedIn veertig keer aangehaald. De data zijn dubieus en worden vermengd met de eerder genoemde dubieuze ‘feiten’ met de benchmark van bijvoorbeeld 106 in gezonde levensjaren.

Zo stelt het rapport dat vrouwen 85 procent vaker hun carrière moeten onderbreken vanwege de geboorte van een kind. Het gaat daarbij om een pauze die langer duurt dan het reguliere zwangerschapsverlof rondom de bevalling. Deze gegevens komen uit een interpretatie van onderzoekers van het bedrijf LinkedIn, die daarvoor profielen van hun gebruikers bestudeerden. Nu kun je je afvragen of dat de bedoeling is, maar ook of dit een goede methode is. Niet elke beroepsgroep is even veel op LinkedIn te vinden, bijvoorbeeld. Data uit medische hoek over dit interessante verschijnsel zijn ruim voorhanden. Waarom gebruik je die niet?

Het WEF is een lobbyclub die problemen aan de kaak stelt, waarbij de oplossing die wordt aangedragen uit de hoek van de eigen betalende leden komt. Op zich niet vreemd of illegaal, zo werkt het in de sales. Maar een samenleving moet niet in die flutrapportjes trappen, met rare aannames en ontbrekende echte feiten en cijfers. Dan ga je je richten op een fictief beeld van ongelijkheid tussen vrouw en man. De aandacht gaat dan naar het bestrijden van dit vermeende onrecht, de eerste geluiden zijn er al.

Het probleem is niet dat Nederlandse vrouwen net zo veel gezonde levensjaren hebben als Nederlandse mannen, dat is geen ongelijkheid maar juist gelijkheid. De vraag is waarom een Namibische vrouw vijftien gezonde levensjaren mist ten opzichte van een Nederlandse, dat is echte ongelijkheid. Hoe kan men de Nederlandse vrouw onder die omstandigheden als het slachtoffer zien? Aan het beantwoorden van die vraag kunnen de sponsoren van het WEF geen geld verdienen, dus krijg je deze onnodige ophef. Trap er niet in.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het is crisis! Over wat voor crisis hebben we het? Maakt niet uit, je moet in paniek raken en noodmaatregelen accepteren. De Europese Commissie (commissie) heeft de eigen bevoegdheden opgerekt om alle ‘crises’ van een eigen antwoord te voorzien. Niet zelden schuurt het vervolgens met de Nederlandse grondwet, om het mild uit te drukken. Als je als burger niet uitkijkt, wordt je zo gereduceerd tot menselijk vee.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Er kwam een lezersvraag binnen over Democratie op de Helling. De EC is bezig met een ‘veiligheidsunie’. Daar vloeit een reeks maatregelen uit, waarbij de EU zich bemoeit met wat er in de lidstaat gebeurt. In het boek zit een link naar het document waar het allemaal mee begon. Een lezer besloot te kijken of het citaat wel overeenkomt met de link. Kijk, dat is mooi, mensen controleren de boel niet genoeg.

Wie op de bronvermelding uit het e-book klikt, krijgt alleen wel een dode link. De pagina is verwijderd. Europese ambtenaren hebben ook geprobeerd de tekst uit het internetarchief te krijgen, kennelijk zijn ze er niet meer zo blij mee. Ze zijn een kopietje vergeten. Laten we eens kijken wanneer de ‘veiligheidsunie’ begon en wat de onderbouwing is. Het is even wat tekst, de printscreen hieronder, maar doe het toch maar. Je ziet wat er gebeurt: mensen maken zich zorgen om migratie, dat rechtvaardigt een crisismentaliteit met beleid dat overal over gaat behalve het onderhavige probleem.

Een interessante tekst is het wel. Het begint met de constatering dat er honderden Europeanen zijn omgekomen door terreuraanslagen. Via ingewikkelde verbale en academische gymnastiek resulteert dat in maatregelen die van alles aanpakken, maar niet de oorzaak van het probleem: wie in een Europees land een aanslag wil plegen op de burgerbevolking, wandelt zonder enige hinder zo de grens over. Dat blijft zo.

De intensiteit van de terreur is ten opzichte van 2014, 2015 en 2016 afgenomen. Maar heftig was het wel. Vorige maand was het precies tien jaar geleden dat de Tunesische migrant Mohamed Lahouaiej-Bouhlel in Nice met een vrachtwagen in een feestende mensenmassa inreed. Er overleden 86 mensen en 458 anderen raakten gewond. De slachting was zo massaal, dat hulpdiensten een noodpost moesten inrichten in een hotel bij de plek van de aanslag.

Frankrijk verlengde de noodtoestand met nog eens drie maanden. Die was in november van het jaar ervoor ingevoerd, toen bij een aanslag uit radicaal-islamitische hoek er op zes plekken in Parijs 130 mensen omkwamen en 416 gewond raakten. De meeste doden vielen in het Bataclan theater, waar toen een rock concert plaatsvond. Het theater moest al beveiligd worden, omdat de eigenaren een Joodse achtergrond hadden. Kennelijk is dat een rechtvaardiging.

Europa was in de ban van de migratiecrisis. De Duitse bondskanselier Merkel deed de bekende uitspraak ‘wir schaffen das’, een uitnodiging voor meer dan een miljoen migranten om asiel aan te vragen in Europese landen. Onder hen bevond zich de 24-jarige Tunesiër Anis Amri, die als dank voor de gastvrijheid met een truck inreed op de kerstmarkt in Berlijn. Er vielen 13 doden, vooral Duitsers, en 56 gewonden. De dader had geen recht op asiel, maar mocht toch van opvang genieten. Hij was op de vlucht voor Justitie in Tunesië omdat hij daar een vrachtwagen had gestolen. Hij heeft er duidelijk iets mee.

Nog niet zo lang daarvoor stonden progressieve jongeren de migranten op treinstations op te wachten met kleurrijke spandoeken. Refugees are welcome here! De publieke opinie sloeg om en door de hele EU kregen partijen kritisch op migratie de wind in de zeilen. In Duitsland is AFD op weg om de volgende verkiezingen te winnen, in Frankrijk gebeurt iets soortgelijks.

De gemeenschappelijke reactie in de Europese politiek is het uitsluiten van de ‘extreem-rechtse’ partijen. Ze zouden door Poetin worden betaald, nazi-sympathiën hebben of om andere reden als een melaatste behandeld moeten worden. Niet zelden worden dergelijke claims zonder enig ondersteunend bewijs de ether in geslingerd. De overige partijen moeten elkaar wel zien te vinden in een coalitie, willen ze ‘extreem-rechts’ regeringsmacht ontzeggen. De Duitsers kregen een ‘stoplicht-coalitie’ van groenen, liberalen en conservatieven. Ze liggen constant in de clinch over van alles en nog wat, een forse prijs in praktische zin om een ‘cordon sanitaire’ te kunnen realiseren tegen ‘extreem-rechts’. Zo krijg je in heel Europa regeringen die te zwak zijn om met oplossingen te komen.

In Nederland wordt de migratie-kritische FvD in 2019 de grootste partij. Bij recente polls in Nederland blijkt dat de helft van de mensen een complete asielstop wil en nog eens een derde een forse reductie. En de enorme verkiezingswinst voor AfD in Saksen-Anhalt laat zich ook verklaren door zorgen om migratie, los van hoe terecht bepaalde zorgen precies zijn. Onderzoekers keken naar factoren die maken dat Duitsers op AfD stemmen. Met afstand de belangrijkste is de zorg om migratie.

De crisismentaliteit wordt mooi verwoord door de voorzitter van het Europees parlement, Roberta Metsola. Ze is een cruciaal persoon, als het gaat om de vraag wie de voor Nederland relevante wetten maakt. In het Europees parlement kan een volksvertegenwoordiger geen wetsvoorstellen indienen. Een Eurocommisaris maakt daarom via voorzitter Metsola een deal, om een bepaald onderwerp als een digitale euro doorgang te kunnen laten vinden. Het maken van deze deals gebeurt achter gesloten deuren, waardoor je vragen kunt stellen bij het democratisch gehalte van de procedure. In de Nederlandse Tweede Kamer zijn vergaderingen wel openbaar, maar dat instituut gaat inmiddels nergens meer over. Het is allemaal grotendeels overgeheveld naar Brussel. Want volgens Metsola moet je ‘de moed hebben om grote stappen te zetten’.

Nu zouden we kunnen kijken wat er in tien jaar is gedaan met betrekking tot migratie. Je hoort vaak dat het allemaal wel meevalt, migratie is van alle tijden en het gaat niet om grote groepen mensen. Het CBS houdt bij wie er legaal binnenkomt. Die statistieken zijn betrouwbaar, want reguliere migranten krijgen daadwerkelijk papieren en dat aantal is makkelijk te tellen. Naar illegale migratie blijft het gissen.

Vorig jaar kwamen er 320.000 mensen naar Nederland, tegenover 230.000 tien jaar geleden. Veel migranten komen om te werken en te studeren. Als een Amerikaanse directeur van een bedrijf in Nederland tijdelijk een functie bezet, is er een paar jaar later sprake van remigratie. Tien jaar geleden waren er 150.000 emigranten tegenover 110.000 vorig jaar. Toen groeide de bevolking met 80.000 door migratie, vorig jaar bedroeg het positieve migratiesaldo 110.000.

De invloed van migratie op de samenleving is alleen maar toegenomen en tot verbazing van niemand zien we daarmee een toegenomen interesse in hard-rechts. Merk overigens op dat er in 2022 sprake was van een heftig omslagpunt. Het migratiesaldo was positief en vrij hoog zelfs, zeker in historische zin. Door de vergrijzing krimpt de autochtone bevolking. Dit is nog nooit in de geschiedenis van Nederland voorgekomen en het valt niet in te zien hoe deze ontwikkeling in de komende tien jaar wordt gekeerd. Nederland verandert, voorgoed.

Nu we toch in de cijfers van het CBS zitten: ze houden daar ook bij wanneer immigranten weer vertrekken, gesorteerd naar de reden waarom men in eerste instantie naar Nederland kwam. Buitenlandse studenten zijn na een paar jaar bijna allemaal weer weg, na een opleiding te hebben genoten in Nederland. Je kunt je afvragen of dat wenselijk is, in ieder geval zijn dat de cijfers.

Bij een asielmigrant is de kans dat de persoon tien jaar na binnenkomst weer vertrekt, bijna precies tachtig procent. Zo blijf je na verloop van tijd achter met de economisch gezien minder kansrijke migranten. Het is duidelijk dat er geen werk wordt gemaakt van een ander migratiebeleid. Maar er is wel een ‘Security Union’. Wat heeft die dan wel geleverd? Inmiddels gaat elke speech over Rusland en niet zozeer de genoemde aanslagen. Zo zou Rusland misinformatie over COVID-19 hebben verspreid, dat soort dingen.

De concreet behaalde doelen binnen de Security Union zijn te vinden op de website van de Europese Commissie (commissie). We lezen dat er een ‘Cyber Solidarity Act’ is. Dat is een manier om lidstaten te helpen informatie over incidenten met betrekking tot hacken en data-lekken te delen. Bij dit soort maatregelen stelt de commissie regels op waar lidstaten zich aan kunnen houden en waar ze ook over meepraten. Als landen toch besluiten om vrienden te zijn, kunnen ze besluiten elkaar te helpen met informatie over cyberdreigingen en die op uniforme wijze aanbieden. Dit is niet heel heftig te noemen, of schadelijk: hoe eurosceptisch je wel of niet bent. Bij andere dossiers grijpt de commissie daadwerkelijk macht en geld en worden er taken van de lidstaat overgenomen, dat is hier niet noodzakelijkerwijs het geval.

Dat zien we ook bij het ‘bestrijden van terrorisme’. Als je een wet zo noemt, is iedereen voor. Het is dan de vraag hoe dat precies wordt aangepakt.

Zo is er een ‘EU Internet Referral Unit’ (EU IRU) ingevoerd. Dat is een toevoeging aan Interpol, met experts die in de gaten houden waar uitingen op internet en social media beginnen te ontsporen. Als je een artikel plaatst met een oproep om een aanslag te plegen op eender welke minderheid, dan zal het niemand verbazen dat iemand, ergens achter een bureau bij een opsporingsdienst, het doorheeft en in zijn mok hete koffie briest. Ook hier is er vooral sprake van coördinatie tussen lidstaten, want eventuele vervolging is een taak van de lokale politie.

Dat geldt niet voor het opsporen van beelden van kindermisbruik (CSAM). Ook hier mogen we constateren dat de tekst van het wetsvoorstel zo is opgeschreven dat iedereen voorstander is. Het gaat hier dus niet om de vraag of je CSAM moet aanpakken, maar hoe. Zijn maatregelen wel proportioneel, loop je niet de kans alleen maar onschuldigen ten onrechte te stigmatiseren? Voorstanders van knetterhard beleid - het is inderdaad een gevoelig onderwerp - zullen zich ook realiseren dat ondoelmatig of anderszins verkeerd beleid geen rechtvaardiging dient. Je zet dan schaarse middelen in die het doel niet dienen, namelijk kinderen beschermen. Doe het dan goed.

De EU zet in op Chat Control. Dat betekent dat elk bericht van iedereen wordt doorzocht op CSAM, in plaats van specifieke verdachten. Anders gezegd: alles wat elke Europeaan doet, is onderwerp van een opsporingshandeling. De bewijslast wordt dus omgedraaid. Eerder las u dit artikel over Chat Control. Het bleek dat een grote meerderheid (vier op de vijf) van de Europeanen voorstander was van het scannen van iedereen, in plaats van specifieke verdachten. Tenminste, dat was wat de commissie erover zei.

Als je in de cijfers duikt, blijkt dat die meerderheid enkel ontstaat als de respondent wordt gevraagd rekening te houden met een situatie waarin een specifiek kind daadwerkelijk risico loopt. Als je die nuance weglaat, is drie kwart van de mensen juist tegen. Dit wetsvoorstel betekent namelijk dat een oma die een vakantiefoto maakt met haar kleinkinderen en naar de klaverjasclub stuurt, ook onderzocht wordt alsof ze een gevaarlijke crimineel is.

De Amerikaanse acteur Ashton Kutcher werd ingevlogen om de Europese geest toch warm te maken voor dergelijke software. Interessant genoeg verkoopt hij die ook met een club genaamd Thorn, dat in 2022 en daarna zes ton per jaar aan lobbyisten betaalt. Hun inzet was invoeren van Chat Control, waarbij de commissie dan ook weer software van Thorn zou moeten inzetten. De ene hand was de andere.

Het standpunt van Nederland is dat dit onwenselijk is. Regering en parlement vinden dat hier sprake is van het afschaffen van briefgeheim in de digitale wereld en zijn tegen. Ook het Europees parlement is in meerderheid tegen. De commissie heeft daarom dezelfde wet over Chat Control (die dus eerst was afgewezen) nog een keer naar hetzelfde Europees parlement gestuurd, alleen op een moment dat een groot aantal kritische leden al met vakantie was. De afwezigen werden bij de voorstemmers opgeteld en zo kwam er wel een meerderheid - voor een wet die de bevolking en de volksvertegenwoordiging niet willen. Dat is dus een voorbeeld van de crisismentaliteit: het moet allemaal maar kunnen.

Dan zijn er nog maatregelen waarbij de commissie wel slechts een coördinerende rol heeft, in plaats van dat er wetten worden doorgeduwd die een meerderheid niet wil. Inzake migratie is er een ‘police cooperation package’ bijvoorbeeld. De ‘Security Union’ is ingesteld wegens terroristen die grenzen oversteken om aanslagen te plegen en dit is het magere resultaat met betrekking tot waar het allemaal begon. Het grootste deel van de maatregelen betreft repressie van de eigen burger, niet het beschermen van die burger tegen bedreigingen van buitenaf.

Veel van de maatregelen vallen onder de Digital Services Act (DSA). De commissie ziet het internet als een markt met vraag en aanbod. Zo is het lezen van een journalistiek artikel eigenlijk ook het aanbieden van een digitale dienst. Een ethisch onderwerp - wat mag een journalist wel en niet - wordt zo platgeslagen tot een commerciële discussie.

Content die volgens de DSA illegaal is, kan nu offline gehaald worden. Daartoe zijn er 70 organisaties gecertificeerd tot ‘Trusted Flagger’. Als je iets op het internet ziet gebeuren dat illegaal is, kan het hostingbedrijf verplicht worden het offline te halen. Nu is een van de aangewezen ‘flaggers’ het Duitse HateAid. De oprichter, de Duitse journaliste Anna-Lena von Hodenberg, is van mening dat er een verplichte certificering moet komen voor alle online content, zoals TNO dat ook met brommerhelmen doet. Verder heeft ze een hekel aan Trump en Brexit. Moet kunnen, erg neutraal komt het niet over.Het gevaar bestaat zo wel dat vooral content uit bepaalde hoeken eerder als onrechtmatig wordt aangemeld dan andere. Dit is nu precies een discussie die je in de lidstaat had kunnen organiseren, in plaats van dat Brussel met dwang verplichtingen oplegt.

De DSA noemt in artikel 36 lid 2 hoe er kan worden opgetreden in tijden van ‘crisis’. Daaronder verstaat men: “Buitengewone omstandigheden die leiden tot een ernstige bedreiging van de openbare veiligheid of de volksgezondheid in de Unie of in belangrijke delen daarvan.”

Als daar sprake van is, heeft de commissie meer macht, met noodmaatregelen. Content kan dan eerder offline worden gehaald. De geestelijk vader van deze constructie is de Fransman Thierry Breton. Hij ziet de migratiecrisis in Ceuta als een ‘buitengewone omstandigheid’ die sterker ingrijpen rechtvaardigt. Volgens hem is er via social media desinformatie verspreid, waardoor tienduizenden migranten zwemmend in Ceuta aankwamen. Die crisis is een Europees probleem en de EU heeft dit artikel 36: een en een is twee, gebruiken die noodmaatregelen uit de DSA!

Als deze lezing van Breton klopt en ‘desinformatie’ of een ‘hybride aanval’ zijn de oorzaak van het probleem, dan mogen we ons wel realiseren dat dit een probleem was onder vooral Marokkaanse gebruikers van social media. De digitale teugels in Nederland aantrekken heeft geen enkele zin, als de zwemmers hier niet vandaan kwamen.

Dergelijke nuances doen er tegenwoordig niet meer toe. Er is crisis. Aanslagen, de tanks van Poetin, klimaat en dan valt er ook nog een virus van een vleermuis. We zijn bang! Tijdens een crisis moeten burgers maar accepteren dat de overheid een noodmaatregel invoert, zeker in digitale zin. Zo wil de overheid van elke burger ras en seksuele voorkeur registreren vanwege Poetin (?). De voorgestelde maatregel blijkt vervolgens in alle redelijkheid op geen enkele manier een remedie voor het probleem waar de discussie mee begon. Bijzonder genoeg accepteert een Europese meerderheid de maatregel, terwijl het probleem zelf - ongecontroleerde migratie - niet aangepakt wordt.

Wel de beloftes, betutteling, of zelfs digitale onderdrukking, maar geen maatregelen waar je iets aan hebt. Wat je dan overhoudt, is een samenleving met teleurgestelde burgers die steeds radicaler wordt. De remedie is simpel maar niet makkelijk. Stop met het accepteren van crisismaatregelen. Die zijn niet tijdelijk, eenmaal ingevoerd kom je er niet zo snel meer vanaf. De verkondigers van het crisisgevoel, zoals Kutcher en Breton, zullen sceptici dan bombarderen met halve waarheden die de urgentie uitleggen. Net als bij de pandemie buigt een meerderheid vervolgens maar, om daar later spijt van te krijgen.

Daarom, hou bij een volgende crisis, van welke aard dan ook, het hoofd koel. We gaan niet morgen dood, uitzonderingen daargelaten. Morgen gaat de zon gewoon weer op en krijg je dezelfde rekeningen op de deurmat, misschien iets hoger. Wie om het hardst schreeuwt dat het abnormale normaal moet worden, heeft vaak een andere agenda.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Dat heeft hier niets mee te maken. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een update over de obligatiemarkten, de tijden vragen erom. De vorige keer zagen we dat de rente aan het oplopen is. Dat komt omdat beleggers oude obligaties dumpen. Daar zit altijd een vaste rente op. Als overheden veel schulden maken - dat doen ze nogal, zeker sinds de start van de pandemie - dan moeten overheden onder die omstandigheden nog meer geldverstrekkers vinden. Dat is steeds maar aan het mislukken.

Pak de rente op een Franse lening van tien jaar. Bij de start van de pandemie konden ze tegen bijna nul procent lenen. Door de recessie volgden er nog meer stimulerende maatregelen. Er kwam inflatie en de ECB reageerde met een renteverhoging, naar 4 procent in september 2023. Het was een unicum, want sinds 2008 is de ECB alleen maar aan het stimuleren met een lagere rente. Overheden die te veel lenen, hebben die lage rente gewoon nodig. Het gevolg is dat regeringen lui worden en de begroting verder laten ontsporen. Intussen worden de boodschappen hierdoor steeds duurder. Inflatie is de oranje grafiek hieronder.

Als de rente vanaf de zomer van 2021 stijgt, gaat de yield van Frankrijk ook omhoog. Dat is logisch, de risicovrije rente stijgt dan en als een overheid dan geld wil lenen, moeten ze beleggers een extraatje bieden. Wat we in de grafiek vanaf begin 2022 zien gebeuren, is daarom logisch.

In de grafiek met rente en inflatie sinds de start van de ECB zien we dat de rente sinds 2024 aan het dalen is, de economie moet weer gestimuleerd worden. Het is de daling in de blauwe lijn aan het einde van de grafiek. In theorie zou nu de yield van Frankrijk weer moeten dalen.

Kijk nog eens naar de grafiek met de Franse yield. Waar de yield stijgt als de rente dat ook doet, is de daling in de yield bij een lagere rente niet zichtbaar. Wat er gebeurt, is dat financiële markten zenuwachtig worden. Dat is een signaal van een nieuwe kredietcrisis, want de centrale bank krijgt de Franse rente niet omlaag. Ze proberen het wel, maar ze zijn de grip op de gebeurtenissen kwijt.

Onder die omstandigheden is het wijs om een gezonde begroting te hebben. Frankrijk heeft die niet, de VS ook niet, maar Nederland maakt het ook moeilijker voor zichzelf dan nodig. De huidige regering met D66, CDA en VVD heeft geen meerderheid in de Tweede Kamer en moet op 15 september wel een begroting presenteren. Als dat geschreven wordt is het een dag voor de deadline en er is nog steeds geen deal. Als we over de hele breedte kijken, dan zien we allemaal regeringen die hun boekhouding niet op orde hebben. Dat is echt vragen om ellende. Tijd voor een gesprek met Bart Brands van Gold Republic.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja en nee. Leuk he, korte antwoorden? Dan volgt nu de nuance. Voor de mensen die nog zijn gebleven, de ophef van de week betreft een speech van de voorzitter van de Europese Commissie (EC) bij de Franse ondernemersclub Rencontre des Entrepreneurs de France. Dus we zeggen er meteen bij: het is maar een speech, maar achter die speech zitten ook concrete beleidsvoorstellen.

Makkelijk is het niet, als kind van het Germaanse taalgebied, de speech in het Frans houden. Ze doet het wel. Vindt u het toch niet om aan te horen, of heeft u een IQ van meer dan 135 waardoor dit te traag gaat? Weet dan dat er een Engelse vertaling is. Volgens menigeen is dit een poging om spaargeld te onteigenen: dat zou ‘lui’ zijn en niet werken om investeringen in Europese projecten voor het klimaat en defensie te ondersteunen. Dat is het idee achter ‘The Savings and Investment Union’ (SIU). Door Europese regels te versoepelen, zou een vermogend persoon in het ene land makkelijker kunnen investeren in een startup in een ander land.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

In haar speech noemt ze zes thema’s die van belang zijn. De eerste is oneerlijke concurrentie door China, al noemt ze het uit diplomatieke wijsheid niet zo. De tweede uitdaging, en daar begint het, is de vraag hoe ‘onze economieën’ gefinancierd moeten worden. Dat is een bijzondere vraag, want lidstaten van de EU omarmen het principe van een vrije markt. Europeanen kunnen vrij handelen, maar de staat laat burgers en bedrijven waar mogelijk met rust en de EU heeft helemaal een beperkte rol.

Volgens Europees recht moet de EU en daarmee de EC enkel handel faciliteren en verder niets. Het ‘financieren van economieën’ is toch echt iets dat mensen zelf moeten doen. De derde uitdaging die ze noemt is net zo tastbaar als de eerste: de Europese interne markt kent nog steeds allemaal hobbels. Dan volgen er nog drie ‘uitdagingen’, die ook met AI te maken hebben - het is allemaal waar. Lang verhaal kort: de pijn rondom het roven spaargeld zit in het tweede aspect, hoe gaan we het betalen?

In de EU kennen we de no bailout clause. Dat betekent dat landen met elkaar handelen, goede vrienden zijn, zelfs hetzelfde geld hebben, maar dat niemand garant hoeft te staan voor de schulden van anderen. Dat is vastgelegd in artikel 125 van het verdrag van Maastricht. Frankrijk heeft bijvoorbeeld een veel hogere staatsschuld van Nederland, het is problematisch aan het worden. De twee landen hebben samen de euro. Moeten Nederlanders nu meer belasting betalen om Franse gaten te dichten? De tekst is er duidelijk over, dat mag niet. Ook Europese instellingen mogen niet zomaar zelf geld lenen en de rekening in Nederland parkeren. Dat is fijn voor de Nederlandse belastingbetaler, maar het betekent dat allerlei Europese politieke vergezichten niet haalbaar zijn: er is simpelweg geen geld, tenzij de polder bereid is de knip te trekken. Gebeurt niet vaak.

Een SIU kan een manier zijn om beleggen en handelen tussen Europese burgers te vergemakkelijken: niet om dat geld af te pakken. Dat laatste zou volgens Europees recht ook niet mogen. Toch zijn mensen bang dat dit op het confisqueren van spaargeld neerkomt. Het staat er niet letterlijk, maar wel een beetje.

De SIU is een verzamelnaam voor een reeks maatregelen in financiële zin. Recentelijk was ik door mijn maatje Ancilla van BlackBox uitgenodigd om het over dit onderwerp te hebben. Bij dat gesprek zit een begeleidend artikel. Hieronder staat het voor de SIU relevante deel van het gesprek.

In dat gesprek wordt een kleine discussie over de SIU aangehaald met Europarlementariër Bart Groothuis (VVD). Deze staat hieronder.

Het antwoord van Groothuis volgt de letter van de Europese wet: handel en ook de handel in beleggingen faciliteren is iets anders dan belegd of gespaard kapitaal afpakken. Als Europese instellingen niet zelf geld mogen lenen, dan kan een plan als de SIU ook niet stiekem een achterdeur zijn om toch Nederlanders aan te slaan met Europese belastingen. Zoals Groothuis zegt: het gaat niet over overheidsfinanciën. Toch?

Als we naar de speech van Von der Leyen luisteren, dan zien we dat het idee van het faciliteren van handel wel degelijk soepel overgaat in hogere belastingen. Er wordt gezegd dat Europeanen tien biljoen (dat is tien keer duizend miljard, keer nog eens duizend) euro aan spaargeld hebben. Dat is ‘lui’, het doet niks. Waarom willen Europeanen hun spaargeld niet investeren in defensie? Simpel, dat is een uitgave, geen investering. Ze gaat er ook van uit dat spaargeld inderdaad niks doet. Dat klopt niet, spaargeld wordt via banken uitgeleend aan bedrijven die wel degelijk investeren en mensen aannemen.

In het kader van de SIU moet er ook worden gesproken over securitiseren. Dat is een moeilijk woord, maar het komt er in het kort op neer dat je een hoop oude beleggingen bij elkaar in een doos gooit en vervolgens de hele doos verkoopt als nieuw beleggingsproduct. Lehman Brothers is er groot mee geworden maar ging er ook aan ten onder. ‘Securitiseren’ betekent dat je een verhandelbaar beleggingsproduct maakt (‘security’) van iets dat dat in beginsel niet is. Het gevaar van securitiseren is dat je mensen iets laat kopen wat ze niet begrijpen. Zo kunnen Nederlandse hypotheekbanken nog steeds hypotheken securitiseren. Dat betekent dat de leningen van duizenden mensen bij elkaar in enkele beleggingsproducten stoppen, die ze verkopen aan financiële instellingen die onmogelijk kunnen weten wie er bij die hypotheken horen. Daarom kunnen ze ook het risico niet inschatten en dat was een grote oorzaak van de kredietcrisis.

Dan kunt u nog steeds denken: interessant, maar waarom komt een SIU dan neer op het roven van spaargeld van argeloze Europeanen? Of, netter gezegd, die handel in beleggingen betekent toch niet dat de overheid meer belasting gaat heffen, via spaartegoeden? Daar lijkt het wel op. Merk op dat de discussie met Groothuis plaatsvond op 16 februari van dit jaar. Daarin noemde ik al dat de SIU ook over het versoepelen van de regels voor securitiseren ging. Die vorm van financieren is door de kredietcrisis in onbruik geraakt, u raadt het al. Een half jaar later komt tante Ursula inderdaad met dit plan. Had ik dan een glazen bol die Groothuis niet heeft?

In de discussie ziet u een link naar een Europees wetsvoorstel over dit onderwerp. Dit komt uit 2025. De tekst heeft de volgende aanhef.

De tekst verwijst naar rapporten van Enrico Letta en Mario Draghi, waarin ze voorstellen om securitisatie in te zetten voor de ‘financiële behoeften van EU prioriteiten’ maar ook de SIU. Dan lijkt het er wél op dat je dit doet om Europese instellingen meer te laten lenen. En niet vergeten: als die instellingen dat doen, meer lenen, moeten ze belasting heffen bij burgers om rente en aflossing te verzorgen. Dat is in strijd met het genoemde artikel 125. De woorden uit het wetsvoorstel laten juist geen duidelijke scheiding zien tussen het faciliteren van handel en het innen van belasting, zoals Groothuis stelde. Deze tekst was toen al voorhanden.

Merk overigens op dat de EC zich bij het schrijven van het wetsvoorstel zich geïnspireerd zag door twee Italiaanse politici onder wiens bewind de Italiaanse overheidsschuld verder ontspoorde. Dan mag je je best afvragen wat nu de zin en onzin is van de hele SIU. Laten we het rapport van Draghi er eens bij pakken, omdat we zo veel van het controleren van de bronvermelding houden.

Het rapport is een oproep om de EU slagvaardiger te maken in een toch niet zo vriendelijke wereld. Daar is een hoop voor te zeggen. Nu is het de vraag hoe de plannen van Draghi, zoals honderden miljarden investeren in de ‘groene transitie’, gefinancierd gaan worden. Daarover lezen we het volgende.

Draghi noemt dat Europeanen die geld willen ophalen het liefst naar de bank om de hoek lopen, terwijl een Amerikaanse startup in het hele dollargebied investeringen voor een startup kan aantrekken. Dat argument zagen we eerder. De SIU zou daarbij kunnen helpen, in theorie zonder dat de belastingen omhoog gaan of spaargeld wordt geconfisqueerd.

Echter, als we doorlezen, krijgen we een heel ander verhaal. De EU krijgt te weinig geld binnen om bedrijven staatssteun te geven voor de benodigde investeringen in de ‘groene en digitale transitie’. Ook noemt Draghi dat het Coronafonds moet worden terugbetaald. Dat maakte het mogelijk om 800 miljard te lenen tussen 2021 en 2027. Vanaf 2028 mag de EC daarom geen geld meer lenen via dit middel. Sterker nog, schulden moeten worden afgelost. Dat verkleint de ruimte om vanuit Europese instellingen uitgaven te doen. Er staat een oproep voor meer ‘eigen middelen’ in de tekst, wat simpelweg neerkomt op nieuwe belastingen. Het ene onderwerp loopt naadloos over in het andere. Een SIU maakt beleggen in andere Europese lidstaten makkelijker, wat allemaal kan zonder belasting en andere overheidsbemoeienis. De wetteksten zijn alleen een stuk ambitieuzer dan dat.

Het Coronafonds noemt men in Brussel NextGenEU. Draghi schrijft dat ‘naar dat model’ een nieuwe ronde van schuldbewijzen moet worden uitgegeven. Het is de EU die die schuld moet uitgeven, overheden in plaats van bedrijven. Het staat er letterlijk. Dit gaat over meer dan enkel beleggen. Een en ander moet via een ‘Common Safe Asset’ gaan.

Een Common Safe Asset is een belegging waarbij je van elk Europees land een stuk staatsschuld pakt. Die stop je in een doos en die doos verkoop je door, zodat je een nieuwe belegging hebt gemaakt. Dat is inderdaad het securitiseren van schulden. Het voordeel daarvan is dat je een ‘diepere’ markt krijgt, wat betekent dat je meer beleggers kunt aantrekken die hun geld achterlaten voor je mooie plannen. Het nadeel is wel dat je meerdere beleggingen in een doos stopt, waardoor beleggers onderdelen uit die doos kopen die ze anders links zouden hebben laten liggen. Je maakt een nieuwe belegging uit een staatsobligatie van Luxemburg en Griekenland, bijvoorbeeld. De kans op wanbetaling is bij het tweede land veel groter dan bij het eerste, daarom is de rente ook anders. Bij een securitisatie zoals een Common Safe Asset verdwijnt dat risico uit het zicht, omdat je alles op hoop veegt.

Draghi noemt letterlijk dat deze vorm van werken bedoeld is om meer uitgaven mogelijk te maken met schuld. Je kunt voorstander zijn van die projecten, maar dan gaat de staatsschuld wel omhoog. Hoe ga je dat terugbetalen? Burgers zullen dan meer belasting moeten betalen. De SIU maakt securitisaties mogelijk die er eerst niet waren, zoals een Common Safe Asset. Daarbij veeg je bestaande staatsschulden op een hoop teneinde nog meer geld uit te geven. Het staat allemaal letterlijk in het wetsvoorstel. Een SIU maakt de weg vrij voor meer staatsschuld. Als in dat kader wordt geroepen dat het spaargeld van burgers ‘lui’ is, dan mag je je afvragen of dat niet het startschot is van een soort belasting. Zo gek is die gedachte niet.

Had je dit jaren geleden kunnen zien aankomen? Ja. Lees anders dit artikel, over hoe fantastisch Rutte, Hoekstra en Kaag de financiën hebben achtergelaten voordat ze baantjes elders namen. De staatsschuld ging door het Coronafonds met meer dan veertig miljard euro omhoog. Alleen hoeven die bedragen pas na 2028 te worden terugbetaald. Voor die tijd namen ze de benen. Dat je niet vertelt hoe een schuld wordt terugbetaald, betekent niet dat die schuld er niet is.

In dat artikel wordt de herkomst van het Coronafonds toegelicht. In 2015 is er het zogeheten rapport van de vijf presidenten, over de toekomst van de euro. Als je een Europese eenheidsmunt wil, moeten er ook Europese belastingen zijn, kort door de bocht. Merk op dat Obama toen nog president van de VS was, het heeft allemaal niks met Trump te maken: wat je ook van hem vindt. In 2017 maakt de EC deze roadmap, met een ‘capital markets union’ en ‘European Safe Assets’ die ingevoerd moeten zijn voor 2025. Dat is ook waarom de discussie over Europese leningen nu speelt, niet vanwege een vleermuisvirus of een boze oranje man.

De euro heeft geld nodig om te overleven en een Europese schuld is inderdaad een manier om geld op te halen. Inmiddels horen we steeds vaker de dringende oproep om geld te lenen voor defensie via dit soort leningen, door de oorlog in Oekraïne. Ook dat causale verband is er niet. De ideeën op dit vlak zijn tussen 2015 en 2017 geboren, relatief rustige jaren.

De SIU gaat dus over het bouwen van nieuwe beleggingen zodat de staatsschulden omhoog kunnen. Ook wordt het inderdaad makkkelijker om in een startup in een ander Europees land te investeren, het is allebei waar. Merk op dat Von der Leyen het ook over beter toezicht op banken heeft. Die drie argumenten worden in een adem genoemd. Wat betekent dat laatste? Het zou kunnen dat Europese landen toezichtstaken laten rouleren, dan wordt een Franse bank straks gecontroleerd door een Fin of andersom. Zo voorkom je vriendjespolitiek en corruptie rondom bancair toezicht op lokaal niveau. Dat is helemaal geen slecht idee, aangenomen dat je dan niet wederom stiekem de deur openzet voor gemeenschappelijke schulden die er helemaal niet mogen zijn.

Nu mocht ik hier zeven jaar geleden een prettig en respectvol gesprek over hebben met Rabo-econoom Wim Boonstra. Het toezicht op banken vanuit de EU is volgens het genoemde principe vormgegeven, hij vertelt er met enthousiasme over. Terecht ook. In dezelfde documentatie zag je toen echter al dat de mogelijkheid voor Europese schulden ook wordt genoemd. Dat is in strijd met Europees recht en het regeerakkoord van destijds, de overgrote meerderheid van de Nederlanders wil het ook niet.

Samengevat is de SIU onderdeel van de Europese Capital Markets Union. De SIU moet het makkelijker maken om in een leuke startup in een ander Europees land te beleggen. Dat versterkt de economie, zonder dat overheden belasting gaan heffen of geld op andere manieren zich toe eigenen. Het zou kunnen. In dezelfde documentatie staan verder nog eens goede dingen over beter toezicht op banken. Wie doorleest, ziet echter ook dat de EC nieuwe schuldbewijzen wil uitgeven, schuld die burgers tegen hun zin moeten terugbetalen. Nu wordt het minder leuk. Die schulden kun je securitiseren, nieuwe schulden maken met oude. Dan ga je echt een brug over. De regels rondom het securitiseren van staatsschulden moeten worden versoepeld en in een adem noemt de EC dat mensen verkeerd beleggen en sparen.

Dan is het niet zo’n vreemde gedachte dat Europese instellingen naar manieren zoeken om spaargeld van burgers om te toveren tot een nieuwe bron van inkomsten. Helemaal niet als je je realiseert dat het vorige programma dat in 2019 is aangekondigd en van 2021 tot en met 2027 loopt (het ‘Coronafonds’) inmiddels bijna is afgelopen. In de speech van Von der Leyen zitten er maar twee regels tussen de opmerkingen over securitiseren en de constatering dat er in 2028 een nieuwe budgetcyclus aanbreekt - ze heeft dus gewoon geld nodig.

De volgende keer kijken we beter wat er precies in de tekst staat, hoe kun je spaargeld eigenlijk in beslag nemen?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Saksen-Anhalt, ooit geweest? Het zou kunnen dat Alternative für Deutschland (AfD) daar het alleenrecht krijgt op regeren. Dan heb je een absolute meerderheid nodig en Duitse media noemen dat de partij 44 procent of meer van de stemmen heeft. In Duitsland werkt men met een kiesdrempel, waardoor de stemmen van enkele kleintjes afvallen en eigenlijk opgeteld worden bij de grootste winnaar. AfD wordt door velen eng gevonden, extreem-rechts: en dat terwijl ze dezelfde verkiezingsslogan hebben als D66 - het kan wel!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Voor wie AfD nog niet kent: kijk anders eens dit optreden van expert internationale betrekkingen Beatrice de Graaf bij Eva Jinek. Met AfD haal je Poetin in huis, want ‘kinderen moeten Russisch praten’. AfD zou een trekpop van het Kremlin zijn en de Holocaust willen ontkennen, hoor je als de experts aan het woord laat. Het is een complot van Poetin. Want extreem-rechts is slecht voor Europa en dan wordt Poetin sterker, heet het.

Klopt dat wel? Dat van het verplicht Russisch op scholen praten kunt u zelf opzoeken in het verkiezingsprogramma. Wat De Graaf noemde, staat er niet in. Wel staat er dat de Russische taal van cultureel belang is en dat Rusland een groot land is dat essentieel is voor de veiligheid van Duitsland. Dat betekent niet dat Duitsland een vazal moet worden, maar dat je veiligheidsvraagstukken niet zonder Moskou kunt oplossen.

Het lijkt erop dat de consensus in het politieke middenveld is dat Poetin verkiezingen kan beïnvloeden. Anders zouden mensen nooit op ‘extreem-rechts’ stemmen. Die notie rechtvaardigt het wellicht ingrijpen in verkiezingen maar zeker negeert waarom mensen op AfD stemmen. Het woord begint met een ‘i’ en eindigt op ‘mmigratie’. In het programma van AfD zien we bovenstaand plaatje. Er komen grenscontroles en veel strengere maatregelen, als de partij het voor het zeggen heeft. Wie na het krijgen van asiel bijvoorbeeld op vakantie gaat naar het thuisland, verliest alle recht op bescherming, bijvoorbeeld.

Nu worden er, interessant genoeg, studies gedaan naar de reden waarom mensen op AfD stemmen. Is het omdat ze genderneutrale toiletten willen afschaffen, omdat Poetin via een geheim complot het stemgedrag kan sturen, of omdat laagopgeleide kiezers niet profiteren van globalisering? De laatste hypothese is populair in bepaalde links-progressieve kringen. Die arme kiezers zijn eigenlijk het slachtoffer maar het is jammer dat ze extreem-rechts stemmen, want andere partijen hebben wel het beste voor met lager opgeleiden.

Het dédain spat er vanaf. Maar klopt het ook? Onderzoekers van de Aix-Marseille Université publiceerden een interessante studie met 4519 subjecten - dat zijn dus mensen. Er werd gepoogd om te verklaren waarom mensen AfD stemmen, met als mogelijke oorzaken: opleiding, algemeen welbehagen, zorgen om de financiën, zorgen om de economie en zorgen om migratie. Bij regressieanalyse krijgen we altijd een lijst met zogeheten coëfficiënten. Die horen bij een variabele. Hoe hoger het coëfficiënt, hoe hoger de specifieke factor bijdraagt aan het onderwerp van onderzoek - in dit geval de vraag of men wel of geen AfD stemt. Dit is de uitkomst.

Een coëfficiënt kan ook negatief zijn, zoals de bovenste. Dat betekent dat personen met een hogere opleiding (inderdaad, een rare, ouderwetse term) minder geneigd zijn om AfD te stemmen. Dat geldt wel voor mensen die zich zorgen maken om hun financiën of de economie in het algemeen. Maar de grote uitschieter is migratie. Zorgen om migratie verklaren voor 75 procent waarom men AfD stemt, schrijven de onderzoekers. Dus laat die Russische complotten voor wat ze zijn, dit is je antwoord.

Nu is deze regressieanalyse een beschrijving van de periode van 2014 tot en met 2024. De studie wordt vanaf 2014 elk jaar herhaald. Er zijn dus ook analyses van elk afzonderlijk jaar. Over deze hele periode krijgen we het volgende, interessante beeld:

Op de nullijn vinden we de factoren die letterlijk nul invloed hebben op de te verklaren factor, zijnde de vraag of iemand wel of niet AfD stemt. In 2014 was het opleidingsniveau zelfs nog licht positief, wat betekent dat academisch geschoolde Duitsers juist eerder AfD zouden stemmen. Nu is die factor negatief geworden.

Veel heftiger is de mate waarin migratie het debat domineert. In 2015 was de coëfficiënt 1,6 en het jaar erop 2,9, bijna het dubbele. In die periode deed toenmalig kanselier Merkel de bekende uitspraak ‘wir schaffen das’ en kwamen er in korte tijd meer dan een miljoen mensen naar Duitsland. De opvang was rommelig en in de chaos steeg de criminaliteit. Ook als mensen de criminaliteit niet zelf ervaren, zijn ze geneigd vaker AfD te stemmen: gewoon door wat ze op het journaal zien. Richting 2022 daalde de waarde naar 1,9 maar met de komst van grote groepen Oekraïeners verdubbelde het coëfficiënt weer. We kunnen er dingen van vinden, maar het beeld is helder. Zorgen om migratie is de reden waarom Duitsers AfD stemmen. Wil je dat dat stopt, dan moet de instroom verminderen. Meer smaken zijn er niet.

Saksen-Anhalt ligt iets ten oosten van het midden van Duitsland, tussen Hannover en Berlijn. Met een paar uurtjes doortrappen bent u er. De deelstaat werd als zodanig opgericht na de hereniging van Duitsland, na de val van de muur. Met twintigduizend vierkante kilometer is Saksen-Anhalt iets meer dan de helft van Nederland, in oppervlakte gemeten. Er wonen slechts twee miljoen mensen, waarmee de deelstaat slechts een paar procent van de Duitse economie vertegenwoordigt.

De hoofdstad is Magdeburg met bijna een kwart miljoen inwoners, in het jaar 805 na Christus opgericht door Charlemagne. Het nationaal inkomen per inwoner is met bijna veertigduizend euro per jaar een derde lager dan de score in Nederland. Het is niet de rijkste Duitse regio. Nu verklaart dat dus niet waarom mensen AfD stemmen: dat heeft te maken met zorgen om migratie, zagen we net. Wat er in deze relatief kleine deelstaat gebeurde, kun je straks in heel Duitsland verwachten.

In Duitsland worden de volgende nationale verkiezingen op 25 maart 2029 gehouden, of eerder. Opiniepeilingen laten een duidelijke trend zien:

De partij van Merz, Union, is niet langer de grootste. De SPD is de Duitse tegenhanger van wat hier PvdA was. De traditionele middenpartijen - de christendemocraten van Merz, SPD en de liberale FDP (geel) zijn het aan het verliezen. Als ze de kiesdrempel van vijf procent al halen, dan hebben ze de weg naar beneden gevonden. De Groenen zijn de enige uitzondering. Dat betekent de enige manier om AfD van de macht af te houden neerkomt een ‘Brandmauer’: iedereen belooft nooit samen te werken met AfD, maar dan ben je wel op elkaar aangewezen. Als AfD landelijk veertig procent van de zetels krijgt, dan moeten die Linke samenwerken met Merz, ook al kunnen ze bepaald niet met elkaar door een deur.

De huidige politieke consensus lijkt de volgende te zijn: AfD verafschuwen, wegzetten als een vorm van inmenging door Poetin en anders zoek je de uitleg van de gestegen populariteit erin dat de verliezers van globalisering wanhopig zijn geworden. Dagenlang verschijnen dezelfde serieuze gezichten aan de praattafels in Duitsland en daarbuiten, omdat zij het allemaal zo goed weten. De data zijn alleen helder, Duitsers willen af van het huidige migratiebeleid.

Sinds de vluchtelingencrisis van 2014 is het aandeel kinderen uit een moeder die niet in Duitsland is geboren, verdubbeld. Het ging nog snel ook.

Op de website van Destatis, het Duitse CBS, is goed te zien hoe migratie de samenleving verandert. Dit is de grafiek met het aantal kinderen van een Afrikaanse moeder, geboren in Duitsland.

Dit de kinderen met een moeder uit Azië:

Zet dit af tegen het aantal kinderen met een Duitse moeder, die zelf natuurlijk een Afrikaanse of Aziatische migratieachtergrond kunnen hebben. Het aantal kinderen met een Duitse moeder is tussen 2021 en 2025 met een kwart gekrompen vanaf de zeshonderdduizend. Dat is een enorme ontwikkeling waar Duitsers het klaarblijkelijk graag over willen hebben.

Juist het negeren van de zorgen van mensen maakt dat ze AfD gaan stemmen. Of dat een goede keuze is, mag de Duitser zelf bepalen. Feit is dat dat wel is wat de doorsnee Helga en Günter nu doen. Het gebeurt niet alleen in Saksen-Anhalt, in heel Duitsland is de AfD in opmars en in Frankrijk zien we ook iets soortgelijks gebeuren. Wie dat erg vindt, zou misschien de zorgen van veel kiezers wat serieuzer moeten nemen.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het duurde even, want het was vakantie en dan zijn er ook nog persoonlijke beslommeringen waar we u niet mee lastigvallen. Die vertragen de boel wel, het lijkt alsof iedereen tegelijk ziek moet worden of erger. Het is maar gezegd. In elk geval: EenVandaag had deze zomer een item gemaakt over de digitale euro. Central Bank Digital Currency (CBDC) zou een toevoeging zijn aan het betaalverkeer, meer niet. Het is een vorm van geld ‘zonder winst’, CBDC is niet de vervanger van contant geld en bovendien is het helemaal niet programmeerbaar. Het eerste aspect (‘geld zonder winst’ bespraken we de vorige keer. U raadt het al, die stelling klopt niet helemaal - of helemaal niet. Programmeerbaarheid is voor de volgende keer. Voor nu: is CBDC de vervanger van contant geld?

Het korte antwoord is dat de ECB dit in officiële publicaties ontkent. Maar het is iets ingewikkelder, natuurlijk. CBDC is een vorm van geld die wordt uitgebracht boven op geld dat er al is: de pinpassen van de particuliere banken en het contante geld van de centrale banken. Door daar een derde vorm aan toe te voegen, wordt de bestaande balans natuurlijk omgegooid. Vergelijk CBDC met een enorm roofdier uit verre landen dat ergens anders wordt gedumpt, een tijger op de Veluwe bijvoorbeeld. Er staat dan nergens in de wet dat de al aanwezige wolf niet nog steeds af en toe een hert mag eten, maar reken maar dat de wereld van de wolf verandert. Lees voor u verder gaat het vorige artikel, als u dat niet al gedaan hebt.

De uitzending legt een causaal verband met het gedrag van de Amerikaanse president Trump. Specifiek wordt er gewezen op de lotgevallen van een Fransman die werkt voor het internationaal strafhof. Deze Nicolas Guillou is van Amerikaanse bancaire diensten afgesloten en ja, ook de pinpassen van Nederlanders en andere Europeanen maken gebruik van infrastructuur van Visa en Mastercard.

Voor een causale relatie is het nodig dat de oorzaak voor het gevolg ligt. Trump werd in 2016 verkozen, verloor vier jaar later van Joe Biden maar kwam in 2025 weer terug. De situatie met de aanklager speelt sinds november van dat jaar. De ECB kondigde echter veel eerder aan met een digitale euro te willen komen. Volgens Europees recht kan de ECB bepalen hoe geld er praktisch uit zal zien en de Europese Commissie (EC) maakt de wetten.

Europese wetsvoorstellen staan op de website van het Europees Parlement (EP), bij de zogeheten wettentreinen. Elk onderwerp waar wetten voor komen, krijgen een eigen trein. Als er iets gebeurt, dan wordt de deelpagina steeds ververst. Er is een handige functie om naar eerdere versies van de pagina te kijken. Het is vrij simpel vast te stellen dat de pagina is aangemaakt toen Biden president was.

De ECB bracht in oktober 2020 een ‘Report on a Digital Euro’ uit, vanaf nu ‘het rapport’. Daarin worden de beweegredenen uiteengezet. Een maand later zou Trump de Amerikaanse verkiezingen van Biden verliezen, het jaar erop werd de laatste geïnaugureerd. Dat betekent dat de ECB tot de laatste maand van Trump zijn termijn wacht met een voorstel dat een reactie is op diezelfde Trump. Dat klinkt niet aannemelijk.

In het rapport worden een aantal redenen genoemd om een digitale euro in te voeren. De Coronapandemie werd genoemd, want in theorie kun je met een digitale euro contactloos betalen. Een bijzonder argument, want dat kon al. De ECB noemt dat China alle bankbiljetten zelfs in een wasmachine heeft gedaan, zodat gevaarlijke vleermuisvirussen worden geëlimineerd. Enkele doctoren in de eigen omgeving moesten lachen om dit verband, zo werken virussen niet. Het laat zien dat de ECB in 2020 reageert op zeer recente gebeurtenissen, maar de vier jaren presidentschap onder Trump worden desalniettemin nergens aangehaald. Daar heeft het dus niets mee te maken. En als het de bedoeling is dat een digitale euro helpt tegen een virus omdat het een vorm van contactloos betalen is, anders dan betalen met contant geld, dan zeg je eigenlijk dat CDBC cash moet vervangen.

Het rapport noemt een aantal argumenten voor een digitale euro die voor veel sceptici niet al te indrukwekkend zullen zijn. Zo moet ‘Europa’ innoveren in een veranderend digitaal landschap, met een munt die in 2020 wordt aangekondigd maar pas een decennium later het levenslicht zal zien. Elk digitaal product met een dergelijke vertraging kan onmogelijk ‘innoverend’ zijn.

‘The digital euro should keep pace with state-of-the-art technology at all times in order to best address the needs of the market as regards, among other attributes, usability, convenience, speed, cost efficiency and programmability.’

Merk op dat pagina 10 van het rapport het inderdaad heeft over programmeerbaarheid, daar komen we later op terug.

Verder lezen we dat de digitale euro geen ‘opslag van waarde’ moet kunnen zijn. Dat zou betekenen dat het risico bestaat dat mensen grote sommen geld wegboeken bij het bestaande bankwezen. EenVandaag noemt terecht dat dat voorkomen zal worden met een limiet. In het huidige wetsvoorstel mag een burger maar drieduizend euro in CBDC bezitten. In een heel mensenleven is dat niet veel geld. De digitale euro wordt dus een vorm van geld waarmee niet gespaard kan worden, terwijl dat een kernfunctie van geld is. Zo weet je dat het flopt.. Verder wordt er nog voorgesteld dat landen buiten Europa het ook gaan gebruiken, denk aan de voormalige Franse koloniën.

Scenario vier noemt dat de ECB een digitale euro kan gebruiken om meer middelen voor monetair beleid te hebben. Dat betekent dat de centrale bank met de rente de economie stimuleert of afremt. Dat werkt als volgt.

Als de economie in een recessie zit, dan kan de ECB de rente verlagen. Lenen wordt dan goedkoper. Mensen zullen minder sparen en meer uitgeven, want de beloning voor sparen (rente) wordt kleiner. Investeren met geleend geld wordt goedkoper en als bedrijven dat vaker doen, daalt ook de werkloosheid. De lagere rente werkt dus tegen een gebrek aan economische activiteit en werkloosheid.

Het tegenovergestelde is ook waar. Als de economie te hard draait, consumeren mensen meer goederen en diensten dan er zijn. De prijzen lopen op, dat is inflatie. De ECB laat dan de rente stijgen. Mensen zullen meer sparen en bepaalde investeringen blijven voorlopig uit. De inflatie blijft binnen de perken maar het levert natuurlijk wel economische schade op. De centrale bank moet daarin een keuze maken en kan het eigenlijk nooit goed doen.

Als we de rente van de ECB (blauw) naast de inflatie in Nederland (oranje) zetten, dan blijkt dit economisch principe te bestaan. Rond 2003 en 2007 was er te veel inflatie (oranje). De ECB kan dit van een afstandje zien aankomen en grijpt van tevoren in met hogere rente. We zien dat de pieken in de inflatie (oranje) vergezeld worden van een blauwe, hogere rente. Dat is de remedie tegen inflatie. Deze cijfers komen van het CBS en DNB, dit is simpelweg de grafiek die je krijgt als je de lijnen naast elkaar zet.

Na de kredietcrisis is dit verschijnsel echter verdwenen. De economie trekt na 2011 weer aan en de inflatie keert ook weer terug, dat zien we vaker gebeuren. Je verwacht dan dat de ECB de rente ook weer een beetje verhoogt. Die wetmatigheid heet de regel van Taylor, naar een econoom wiens naam u zelf mag raden. Kort en goed moet de rente dalen om de economie te stimuleren maar daarmee riskeer je inflatie. Als die te hoog wordt, moet de rente omhoog en rem je de economie en de inflatie af.

Na de kredietcrisis die in 2007 of 2008 begon, kwam er een heftige recessie. Om die te bestrijden moet de ECB de rente inderdaad verlagen. Daarna zien we dat het beleid van de ECB verandert. Een hogere inflatie wordt niet langer vergezeld door een hogere rente, de blauwe bult is na 2011 afwezig! Dat komt omdat de ECB landen met te veel staatsschuld wil helpen met een lage rente. Het gaat dan om Griekenland en Italië, maar inmiddels ligt ook Frankrijk aan het infuus. Door de lage rente kunnen ze makkelijker geld lenen en hun te hoge schulden financieren. Alleen is in Europees verband afgesproken dat ze die hoge schulden helemaal niet mogen hebben. Europese instellingen helpen de overtreder dus, waarmee je slecht gedrag uitlokt. De keerzijde van die lage rente is natuurlijk hoge inflatie, denk aan de regel van Taylor. Wie meent dat boodschappen in een rap tempo duurder aan het worden zijn heeft dus gelijk. Dat is beleid.

In 2021 stijgt de inflatie door het scheppen van te veel geld tijdens de pandemie en de oorlogsdreiging. De ECB moet wel ingrijpen maar komt met een ingreep, een renteverhoging, die de inflatie zelf niet benadert. Ook komt de ingreep duidelijk veel later dan eerst, kijk maar naar de grafiek. Tot dat moment is de rente al tien jaar enkel aan het dalen, hij wordt zelfs negatief. Er is duidelijk een periode van tien jaar zonder enige renteverhoging, iets dat tot die tijd nooit is gebeurd. Als er tussen 2012 en 2022 een recessie uitbreekt en de ECB zou de rente snel willen verlagen, met een paar procentpunt, dan zou hij zelfs negatief worden. Kan dat wel? Bij negatieve rente krijg je ook negatieve spaarrente, een boete op het oppotten van geld. Sparen heeft dan geen enkele zin en mensen gaan uitgeven - dat is het ouderwetse idee van monetair beleid.

Economen hebben het in dit kader over het Zero-Lower-Bound probleem, ZLB. Lagere rente maakt inderdaad dat mensen meer gaan uitgeven en dat zwengelt de economie aan. Dat is de kern van monetair beleid van centrale banken: hoe hoog moet die rente zijn? Als hij te laag is en negatief wordt, dan kunnen mensen alleen wel ontsnappen van die negatieve rente. Dat doen ze door simpelweg te pinnen. Op contant geld zit geen negatieve rente. Vroeger zou je contant geld dat over is, naar de bank brengen om rente te verdienen. In een wereld met negatieve rente draait alles om en haal je het juist van de bank. De centrale bank kan mensen dan niet naar eigen inzicht sturen met negatieve rente. In het jargon zegt men dan dat de transmissie van monetair beleid in gevaar is gekomen.

De oplossing is simpel: schaf contant geld gewoon af en mensen zijn die vluchtroute kwijt. In het rapport van de ECB staat ook dat vooral financiële instellingen meer contant geld aanhouden als reactie op negatieve rente. Het gaat nog niet om hele grote bedragen, maar het effect is er wel. Mocht de rente een keer diep negatief worden, dan gaan mensen en bedrijven nog veel meer cash aanhouden en dat beschadigt de transmissie van monetair beleid.

Op 5 juli 2022 stuurde toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag een brief naar de Kamer. Die behandelde de gesprekken die werden gevoerd over de digitale euro. Specifiek werd er uitgelegd wat er duidelijk was met betrekking tot het ontwerp van de komende CBDC. In die brief lezen we:

Het waarborgen van de financiële stabiliteit doet men door te voorkomen dat burgers gaan sparen met CBDC, want dan halen ze geld weg bij de particuliere banken. Maar hoe zorg je er nou voor dat de digitale euro de transmissie van monetair beleid ten goede komt? Het rapport van de ECB heeft het antwoord.

Op pagina 12 zien we dat het ZLB-probleem kan worden opgelost met CBDC, enkel als contant geld verdwijnt. Als je wil voorkomen dat mensen voor negatieve rente vluchten naar contant geld, dan haal je de pinautomaat aan. Hier is geen woord Chinees aan.

Het rapport gaat verder. Het is niet de bedoeling dat burgers met de nieuwe vorm van geld gaan sparen, lazen we al. Op het einde het rapport vinden we daar meer technische achtergrond bij.

De voetnoten daarbij verwijzen naar een ander rapport van dezelfde ECB en speeches van de eigen bewindslieden. Het laatste rapport komt ook uit 2020 en gaat dieper in op de ontwerpkeuzes van digitaal geld.

Dit rapport verwijst naar een boek van de bekende econoom Kenneth Rogoff genaamd The Curse of Cash. Nu was dit een artikel over de vraag of CBDC een vervanging is van contant geld. Met zo een titel is dat geen vraag meer. De ECB schrijft evenwel:

Helder. De rente kan onder de nul zakken dankzij CBDC maar dan moet contant geld wel verdwijnen: immers, je wil niet dat mensen daar dan nog heen kunnen vluchten. Het boek van Rogoff noemt ook dat het uitschakelen van contant geld in het financiële systeem het voor veel criminelen onmogelijk maakt om nog te opereren.

Het Report on a Digital Euro noemt een aantal voordelen van CBDC. Contactloos betalen is veiliger, als je niet wil dat er gevaarlijke virussen vanuit het bankbiljet naar je overspringen. Digitaal geld maakt geldwagens overbodig en dat is goed voor het klimaat. Los van de vraag of dit overtuigt: deze argumenten gaan alleen op als je contant geld vervolgens uitfaseert ten faveure van een digitale euro.

Dat geldt ook voor de ZLB. Als CBDC de transmissie van monetair beleid moet verbeteren, dan kan het niet anders dan dat contant geld verdwijnt. De ECB verwijst naar het werk van de econoom Rogoff, die daarbij meende dat het criminele circuit drijft op anonieme betalingen. Wil je dat dat stopt, dan kun je CBDC invoeren maar moet cash tevens verdwijnen. We komen steeds bij hetzelfde punt uit.

Dan keren we ook nog even terug bij het vorige artikel. DNB schreef zelf dat je de balans van een centrale bank niet naar eigen inzicht zomaar korter of langer kan maken. Dat veranderen heeft ‘maatschappelijke gevolgen’.

Als je die kosten wil inperken, mag de balans niet te lang worden. Een digitale euro die de ECB uitgeeft, komt op de rechterkant van de balans. Daar tegenover staan bezittingen zoals obligaties. Daar wordt rente op betaald, dus de centrale bank verdient geld met het maken van geld. Zo werkt dat, interessant genoeg.

Als de centrale bank een CBDC uitgeeft bovenop het contante geld dat er al is, dan wordt de optelsom van de hoeveelheid CBDC en contant geld groter. Dat zorgt voor sociale kosten. De oplossing zit in het gelijk houden van de optelsom. Als je dan een digitale euro uitgeeft, kan dat alleen maar als er een contante euro verdwijnt. Nu is contant geld toch op zijn retour, dus een centrale bank zou die trend ook kunnen afwachten. Voor elke fysieke euro die er uit de roulatie wordt gehaald, komt er een digitale bij. Maar ook dan mag je spreken van vervanging. En dat precies met het beeld dat we eerder zagen, van ijsberen tot ZLB.

De officiële positie is dat CBDC geen vervanger is van cash. Wie over tien jaar een briefje van vijftig uit de pinautomaat in Amsterdam wil halen voor een broodje haring, zal vast ergens terecht kunnen. En de haringkar zal het ook accepteren. CBDC als vervanger of substituut voor cash betekent niet dat al die pinautomaten ineens, van de ene dag op de andere uit het straatbeeld verdwijnen. Het zal geleidelijk gaan. Als je tijdshorizon maar lang genoeg is, maakt dat voor de uitkomst alleen niets uit.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het is zeker nodig om weer te klagen over Sigrid Kaag. En dan hebben we het niet over de mens Kaag, maar de puinhoop die ze achterliet bij haar vertrek als minister van Financiën. U weet het nog wel, tijdens de pandemie besloten ze om 800 miljard euro te lenen en het terugbetalen door te schuiven naar de volgende Europese budgetcyclus. Die duurt zeven jaar. Intussen namen ze allemaal de benen, de koene bewindslieden die ons zogenaamd langs het virus hebben geloodst:: Rutte ging naar Brussel, een ander naar Singapore, weer een ander besloot de woningmarkt ook maar te verzieken.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Kaag ging zich weer met het Midden-Oosten bezighouden en make no mistake: haar CV is indrukwekkend. Tenminste, als het over diplomatie gaat. Van financiën heeft ze echt geen Kaag gegeten en daar mogen we vanaf eind volgend jaar de rekening voor betalen. Kort en goed moet je een Arabist geen minister van Excel maken.

Bij mensen die te lang in een bestuurlijke bubbel zonder burgers hebben gezeten zie je het vaker. Ze zeggen dat ze kunnen relativeren, zelfspot hebben, maar hoe meet je zoiets eigenlijk? Er ontstaat dan een omgekeerde cognitieve dissonantie en je vertelt jezelf gewoon dat je heel goed bezig bent. Veel eenpitters hebben dat ook. Je levert broddelwerk af maar je denkt dat je op het kwaliteitsniveau van een Marokkaanse zwemles opereert. Er is niemand om je met de neus op de feiten te drukken, dus ga je jezelf van alles wijsmaken. Kaag doet dat ook.

Recentelijk gaf ze nog een interview aan NRC Handelsblad. Daarin had ze het over ‘ontmenselijking’ die ze heeft mogen ervaren. Laten we de doelpalen even helder neerzetten: niemand moet dat meemaken, wat ook geldt voor intimidaties waar ze mee te kampen heeft. Daar is geen enkele rechtvaardiging voor. Lever je gevecht met woorden en zodra je maar aan het fysieke denkt, ben je een troglodiet die dit land beter kwijt dan rijk is.

Toch moeten we het over de gatenKaag hebben, het een kan naast het ander bestaan. Een slechte minister van Financiën kan inderdaad onheus bejegend worden, maar dat maakt niet dat ze ze geen slechte minister is geweest. Ze is uitgenodigd voor Zomergasten en aan het voorstukje te zien wordt dat gezellig keuvelen en dat is niet terecht.

Nu kunt u zich misschien nog herinneren dat ze het departement ‘blakend’ van gezondheid had achtergelaten. Hoe kunnen die twee dingen naast elkaar bestaan, ze levert goed werk af en toch zitten er lijken in de kast? Dat komt doordat de meetmethode is veranderd. Wie strijdt met de weegschaal, kent het geintje. Je wilt afvallen maar het lukt niet. Zet de weegschaal dan op ponden en een dag daarna op kilo’s en je gewicht is gehalveerd. Kun je meteen weer aan het bier en de worstenbroodjes. Dan hou je jezelf inderdaad voor de gek en met geld en schuld kan dat ook.

Het leuke is dat menig zelfbenoemd kwaliteitskrant in 2023 met precies hetzelfde nieuws komt - over ‘de blakende gezondheid’. Nu houdt bijvoorbeeld het CBS bij wat het overheidssaldo is. Je wil liever niet dat dat te negatief is en verhip, in 2023, bij het vertrek van Kaag, zag het er goed uit. Daarna kwamen er weer witte heteromannen op die functie en u weet het, die maken alles kapot.

Wat er niet in de cijfers zit, is de schuld van het zogeheten Coronafonds. We moeten het toch over de pandemie hebben, sorry. Dat komt omdat er toen schulden waren aangegaan die niet in de boeken staan. Doe je dat wel, dan gaat het plaatje er heel anders uitzien. De Europese Commissie (EC) mocht 800 miljard euro lenen en daarvoor zelf nieuwe belastingen opleggen bij burgers, ook de Nederlandse. Er is dus overheidsschuld die burgers mogen aflossen. Dat is een ordinaire staatsschuld. Omdat Brussel de belasting mag innen bij burgers via een soort BTW, hoeft de regering van de lidstaat dat niet te doen. Afgesproken is dat de 800 miljard aan schuld daarom ook geen staatsschuld is die op lidstaat drukt. Alleen zijn het wel dezelfde burgers die mogen lappen. Door deze truc ontstond ook de mogelijkheid om de lening uit te smeren tot ver na de pandemie, wat een enorm rentenadeel van honderden miljarden of meer zal opleveren.

Het idee van een Coronafonds is in 2013 geboren, bij de eurotop van februari van dat jaar - wel onder een andere projectnaam natuurlijk. De EU zat in de nasleep van de kredietcrisis. Het was duidelijk dat de EU een zogeheten transferunie moest worden. Er was afgesproken dat er een euro zou komen zonder dat de rijke landen voor de zwakke broeders hoefden te betalen. De eurocrisis maakte duidelijk dat dat niet zo werkt, Nederland dient miljarden te betalen om de EU in leven te houden. In andere muntunies werkt dat ook zo, iedereen legt iets op tafel. Zo kun je het centrum versterken, dat dan kan voorkomen dat de boel door centrifugale krachten desintegreert. Een unie is zo sterk als de wil van de burgers om hem te redden, de boel bij elkaar te houden.

De Europese liberalen - daar horen D66 en VVD ook bij - waren daarom voorstander van Europese leningen. De EC zou geld moeten kunnen lenen en heeft dan de mogelijkheid om op te treden bij een volgende crisis. Inhoudelijk is er niks mis met deze redenering, ware het niet dat een meerderheid van de Nederlanders hier geen voorstander van is.

Destijds was de Belg Guy Verhofstadt de Europees politiek leider van het collectief. Ze verzonnen een list. D66 is altijd eerlijk geweest en legde desgevraagd steeds uit waarom ze voorstander waren van een Europees ministerie van financiën, met eigen middelen. De VVD trok dan de zuinige, eurosceptische kaart: wij zullen op de kleintjes letten. In werkelijkheid zijn D66 en VVD onderdeel van dezelfde partij, die zelfverklaard voorstander van Europese leningen is. In een regeerakkoord staat dan dat de EU ‘geen schuldenunie’ moet worden, maar achter de schermen is het al lang beklonken. Een Europese lening met Europese belastingen heet een eurobond, net zoals Nederland een staatsobligatie (bond in het Engels) kan uitschrijven.

De EC mag niet zomaar zelf geld lenen. Een lidstaat heeft een veto. Uit het regeerakkoord van 2017, daarmee kregen we de regering die met de pandemie zou moeten omgaan, mag je opmaken dat Rutte-X niet akkoord zou gaan met eurobonds. Dat heeft hij bij campagnes ook letterlijk zo gezegd.

Als er dus toch een voorstel van de EC komt om meer geld te lenen, dan kan dat enkel als die EC weet dat er van niemand een veto komt: anders heeft het geen zin. Uit de juridische documentatie van de eurobonds die desondanks toch kwamen, valt ondubbelzinnig op te maken dat Rutte bij de eurotop van februari 2013 allang zijn goedkeuring had gegeven. Hij heeft inderdaad iedereen voor de gek gehouden.

Er kwamen inderdaad eurobonds. Om het acceptabel voor burgers te maken, is dit het Coronafonds genoemd. Mensen dachten echt dat het geleende geld naar de ‘zorghelden’ zou gaan, die toen malle dansjes deden. Daarom gingen we ‘klappen’, denkende dat de hardwerkende verpleegkundigen meer waren dan een politieke schaamlap.

Affijn. In 2010 hebben we de eurocrisis, die met spuug, kauwgom en plakband wordt opgelost. De EC komt tot de conclusie dat de belastingen in Nederland omhoog moeten, zodat we de knoflooklanden kunnen stutten. Op een andere manier is de euro niet levensvatbaar. De Europese liberalen komen rond 2011 ook tot die conclusie. Rutte is lid van de club maar wil in Nederland de verkiezingen winnen met een zuinig geluid en belooft dingen waarvan hij weet dat hij ze niet kan waarmaken. In 2013 gaat hij akkoord met Europese leningen. De ‘eigen middelen’ uit die tekst zijn belastingen, bedoeld om de rente te dekken. Zo gaat dat met schuld.

In 2015 komt er een groot rapport van vijf Europese gezagsdragers over de toekomst van de euro. In 2017 stelt de EC de ‘Agenda van de Leiders’ op. Het is de bedoeling om in de volgende achttien maanden een politiek compromis te bereiken over Europese leningen. In dit jaar kreeg Nederland een nieuw kabinet onder Rutte, die beloofde te weigeren terwijl hij in Brussel goedkeuring gaf. Hoe praat je dit nu weer recht?

Nog een feit: de EU heeft een andere budgetcyclus dan de lidstaat. In Brussel duurt die zeven jaar, toen van 2014 tot 2020. In 2021 zou er een nieuwe begroting van kracht zijn. Als je in 2017 beseft dat er fors meer geld naar de EU moet, dan heb je tot de laatste dag van 2020 om het te regelen. Het is in de EU gebruikelijk om het onderwerp anderhalf jaar voor de nieuwe budgetcyclus afgehamerd te hebben. Als je in 2021 dus een ruimere Europese begroting wil hebben, dan moet er in de zomer van 2019 een compromis zijn bereikt over eurobonds.

Uit die documentatie uit 2017 blijkt dat eind 2019 een ‘European Safe Asset’ (linksonder) wordt aangekondigd. Dat is een mooier woord voor de eurobond. Dat is strijdig met het Nederlandse regeerakkoord, het is al gezegd. Eind 2019 gaat Rutte dus met een verhaal komen waarom hij draait ten opzichte van zijn belofte van 2017, iedereen die de EU volgt ziet de ellende van grote afstand aankomen. Maar hoe rechtvaardig je dat?

Dan komt de pandemie. In de zomer van 2020 is er weer een grote eurotop over de volgende begrotingscyclus. Er wordt afgesproken om het budget met 800 miljard te verhogen, vanwege het virus. Dat staat ook zo in de tekst.

Wie denkt dat dit geld naar de zorg zal gaan komt bedrogen uit. ‘Coronafonds’ klinkt gewoon acceptabel, als de ziekenhuizen dan vol liggen. In de tekst staat dat er in februari van 2020 al ‘vele maanden’ is gesproken over een compromis dat er toch al lag. Dat is ongeveer een half jaar, wat precies aansluit bij de eerder genoemde termijn van achttien maanden. Nota bene: MFF staat voor een multiannual financial framework, het budget van 2021 tot 2027. Dat heeft dus niets met vleermuizen, zorghelden en vaccins te maken.

Grote voorstanders van het afserveren van wappies mogen zich even te rade gaan. Als de noodmaatregelen nodig zijn vanwege een acute pandemie in 2020, waarom wacht je dan een jaar met geld lenen ‘voor de zorghelden’ en ga je daar tot 2027 mee door? Simpel, dit stond allemaal al in de steigers, al sinds 2013. De pandemie maakte het acceptabel. Wat gaat dit de Nederlander kosten?

Er komt een ‘Herstel- en Veerkracht Plan’ (HVP) voor Nederland. Daarin staat wat Nederland krijgt vanwege de pandemie. Vervelend: omdat het Coronafonds niks met de pandemie te maken heeft maar met het MFF van 2021 tot 2027, komt het geld ook veel te laat. De EC leent 800 miljard en geeft te laat 50 miljoen aan de IC in Nederland.

Nederland krijgt in totaal 4,7 miljard, Italië bijna 200 miljard. Het is dus een gift van Nederland aan Italië, die niets met een ‘virus’ te maken heeft. Anders waren de uitgaven direct in 2020 gedaan, niet jaren erna.

Uit de miljoenennota blijkt dat Nederland tot eind vorig jaar 30 miljard euro heeft geleend voor het RFF. Daarvan zal slechts 4,7 miljard ooit Nederland kunnen bereiken, de rest, 25 miljard, is een gift aan andere Europese landen. Nederland moet dat bedrag wel lenen. Het bedrag kan maximaal oplopen tot 40 miljard euro.

De EC houdt een overzicht bij van de leningen die worden uitgegeven vanwege de pandemie. Onthoud: de pandemie was in 2020 maar het huidige MFF loopt van 2021 tot 2027. Daarom werd er niets voor de zorg gedaan toen dat wel nodig was en nu de pandemie over is mag het lenen gewoon doorgaan. Uit het overzicht blijkt dat de rente op de schuld vier procent is. Leningen mogen maximaal dertig jaar doorlopen. Dat betekent dat er tot en met 2057 een onvoorziene kostenpost is van honderden miljarden, afhankelijk van hoe er wordt afgelost.

Destijds is afgesproken dat het lenen vanwege de pandemie plaatsvond van 2021 tot 2027 en dat het aflossen begint met het volgende MFF, dat start pas in 2028. Het is alsof je met een groep vrienden naar de kroeg gaat en besluit een barrekening te openen. Je kunt nu drinken en pas later betalen. Je zuipt je klem en gaat halverwege de avond weg, je vrienden achterlatend, terug naar Gaza of naar Brussel. In alle redelijkheid ligt er dan wel een schuld, die Kaag ook heeft achtergelaten: tot veertig miljard euro en naar alle waarschijnlijkheid veel meer, omdat de rente verkeerd is berekend.

Uit de stukken van de EC blijkt dat in 2020 wel is besloten dat er geleend mag worden onder het kopje van het Coronafonds, maar niet duidelijk was hoe het terugbetalen precies zou gaan. Er moest een klimaatheffing komen, belasting op plastic bekers en er was een idee voor een digitale heffing maar het is niet exact uitgewerkt. Vanaf 2028 moet er begonnen worden met het aflossen van een schuld van 800 miljard, door de EU, waar een niet ingecalculeerd rentenadeel van 30 miljard op zit - per jaar. Toen Kaag minister van Financiën was, ging ze akkoord met deze gang van zaken. Omdat ze vertrok voordat het aflossen zou beginnen of dat maar duidelijk was hoe dat in zijn werk zou moeten gaan, heeft ze Nederland letterlijk met de gebakken peren achtergelaten.

Als je een schuld aangaat, dan neem je op in de boeken op het moment dat hij bindend is: niet op het moment waarop je moet terugbetalen. Dat heet in het boekhouden het voorzichtigheidsbeginsel. Wie een hypotheek heeft van dertig jaar voor een bedrag van een half miljoen bij een dito huis, zal eerlijk moeten zijn: op dag één is het vermogen nul. Er is dan wel een huis van een half miljoen, maar ook een even hoge schuld. Als iemand in deze situatie zegt dat hij in guldens miljonair is, omdat er nu al een huis en de schuld pas over dertig jaar kan worden afgelost, dan zou je dat ook niet geloven. De schuld neem je dus op als hij ontstaat, niet als je moet terugbetalen.

In alle redelijkheid had Kaag deze schulden, met rente, ook in haar termijn in de boeken moeten opnemen. Dan was het begrotingstekort eerder negen procent geweest en was ze de slechtste naoorlogse minister van Financiën geweest. Maar er is een list gebruikt. Het is een beetje een ingewikkeld verhaal en de truc staat uitgelegd in een oud artikel op 925. Dat ging over de Portugese plofbankier. Wie dat was en wat hij deed maakt even niet uit. In het kort ging zijn bank door fraude kapot en hij parkeerde de verliezen bij de overheid. Die moest geld lenen om de boel te redden maar zag de staatsschuld niet stijgen, interessant genoeg. Het lijkt op wat onze regering tijdens de pandemie deed.

Een ding is duidelijk: als de Nederlandse overheid geld leent, bijvoorbeeld om mondkapjes te kopen, dan is dat een schuld en dat cijfer zit dan in de Nederlandse boekhouding. De staatsschuld gaat omhoog, want er is in dat jaar een begrotingstekort. Dat mag niet te hoog zijn, dus dat wordt snijden. De Nederlandse burgers mogen het terugbetalen.

De 50 miljoen euro voor de Nederlandse IC, te betalen in 2023, zat in een Europees HVP van 800 miljard groot, allemaal geleend geld. Dat is een factor 13.000. Het is alsof je griep hebt en een doosje paracetamol van een piek wil kopen maar je hebt geen geld. Je leent dan 13 duizend euro bij de bank en dat geld gaat naar hele andere dingen en iedereen vindt dat dan normaal omdat het crisis is. Je hebt dan wel een schuld van 13 duizend euro.

In de huidige situatie wordt die schuld echter niet opgeschreven. In 2011 hebben de Europese regeringsleiders besloten dat als de EC de schuld aangaat in plaats van de lidstaat, de schuld ook niet in de boeken komt van die lidstaat.

Daarom denken burgers in die lidstaat dat de schuld er ook niet is, dat hun minister van Financiën het goed heeft gedaan en ze geen belastingverhoging krijgen vanwege die schuld (die er niet op het oog niet is). Zo hou je jezelf voor de gek.

Europees bureau voor de statistiek Eurostat had destijds deze Portugese wiskundige in dienst, João Cadete de Matos. Hem werd gevraagd of Eurostat bij een volgende ronde Europese leningen door een Europees instituut, de staatsschuld van de lidstaten navenant zou ophogen, of niet. Als dat ophogen wel gebeurt, heeft Europees lenen geen zin: elk land pakt dan een deel van het bonnetje. In Brussel wilde men echter geld lenen zonder dat dat zichtbaar zou zijn in de boeken van de lidstaat: burgers zien dan geen schuld en gaan er makkelijker mee akkoord. Net als bij een barrekening geldt: de kater komt wel later. Het antwoord was als volgt.

Helder. Nieuwe Europese schuld gaat niet via de boekhouding van de lidstaat, als de schuld wordt aangegaan door een Europees instituut in plaats van de lidstaat. Vervolgens splitst dat instituut wel de burgers in die lidstaat de rekening in de maag dus eigenlijk schiet je er niks mee op. Alleen lijkt het zo tijdelijk dat er geen schuld is. Toch komt het terugbetalen er onherroepelijk aan, we mogen nog een kerst vieren zonder terugbetaling van het HPV - met een rente die veel hoger is dan gedacht - en dan is het gedaan. Dan zal blijken dat blaken betekent dat iets gezond lijkt, niet dat het zo is.

Kaag had als minister van Financiën destijds dwars kunnen liggen maar deed dat niet. Daarom is dit haar aan te rekenen. Het zou sjiek zijn als ze dat bij Zomergasten ook gingen vragen. Hoe moet deze schuld eigenlijk worden terugbetaald, los van wie hem in de boeken heeft staan? We gaan het zien.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het is de manier om een date te laten mislukken: begin over de obligatiemarkten. Niet dat je een date moet willen verpesten, je kunt ook niet gaan. Maar het is bij iedereen vst eens gebeurd dat de eerste ontmoeting niet voldeed aan de hooggespannen verwachtingen. Daarom moet je ook uitkijken met hooggespannen verwachtingen, maar dat terzijde. Door over een saai onderwerp te beginnen, geef je de ander een prikkel om de date af te breken met de bekende smoezen: de was zit nog in de droger, ik moet de hond uitlaten, mijn moeder ligt nog in bad, bedenk het maar. Het voordeel is dat je dan zelf niet iets naars hoeft te doen. Het onderwerp ‘obligatiemarkten’ is een probaat middel in deze, maar gebruik anders waterschapsverkiezingen, de geschiedenis van postzegelperforatie in Nederland of het artikel dat je recentelijk in een juridisch vakblad hebt gelezen over de optimale structuur van een vereniging van eigenaren.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Toch zijn obligatiemarkten spannend. Daar gebeurt het een en ander. We zien de laatste dagen een opmerkelijke stijging van de yield. Dat is de rente op de tweedehandsmarkt voor staatsschulden. Op den duur zorgt dat ervoor dat die overheden veel meer rente moeten betalen op hun schulden. Dat geld verdienen ze door de belasting voor burgers te verhogen, dat zijn u en ik. Kijk, is het toch interessant. Deze week besloot de Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent om zelf obligaties, schuldbewijzen, van de Amerikaanse overheid op te kopen. Zodoende stijgt de koers. Dat is inderdaad vreemd, want een overheid met een begrotingstekort moet geld lenen via die obligaties om uitgaven te kunnen doen. Je gaat dus geld lenen om een lening aan jezelf te verschaffen. Dan zit je inderdaad aan het einde van een economische cyclus, als je op dit soort gekkigheid bent aangewezen.

Wat er kort en goed gebeurt, is dat de koersen van obligaties dalen terwijl centrale banken het tegenovergestelde proberen te bewerkstelligen. Die centrale banken zijn dus door hun middelen heen. Een belangrijk begrip in deze is ‘yield’, oftewel de rente op de tweedehandsmarkt voor beleggingen. Die noemen we ook wel de secundaire markt. De primaire markt is de plek waar beleggingen ontstaan, als een bank of een belegger direct geld uitleent aan een overheid. In ruil daarvoor krijgt de belegger een stuk papier, dat aangeeft dat de overheid belooft de schuld terug te betalen. Dat stuk papier is de obligatie. De verstrekker van de lening kan de obligatie doorverkopen aan een andere belegger. Alle transacties bij elkaar opgeteld, na de eerste keer dat er is uitgeleend, noemen we dus de secundaire markt, de tweedehands marktplaats.

De primaire en secundaire markt zijn natuurlijk nauw met elkaar verbonden. Stel dat je als burger je eigen frisdrank verkoopt, deze zit in glazen flessen en is een jaar houdbaar. Je verkoopt voor een paar honderdduizend euro aan frisdrank aan een beperkte groep mensen, ze kunnen het nooit opdrinken binnen een jaar. Een aantal mensen kocht de frisdrank uit speculatieve doelen, ze hopen dat het in waarde stijgt. Al snel krijgt de helft van de mensen die wel een slok neemt direct diarree. Het product is duidelijk niet goed. Wie al flessen heeft, verkoopt ze nu tegen een fractie van de oorspronkelijke prijs.

Elke transactie met u als fabrikant noemen we de primaire markt: wat er daarna gebeurt, is de secundaire - al verkoopt men frisdrank natuurlijk niet zo vaak door als schilderijen en auto’s. Als er een grote partij ondeugdelijke frisdrank door de markt is aangeschaft, zit je veilig, als eerste verkoper. De centjes van de klanten heb je in je zak, de daling van de waarde van uw eigen goederen treft anderen. Dat is natuurlijk een verkeerde aanname, want als de prijzen op de secundaire markt instorten, doen ze dat op de primaire markt ook. Onder deze omstandigheden is het onmogelijk om zelf nog tegen de oorspronkelijke prijzen te verkopen. De verkoper op de primaire markt gaat er ook aan, maar niet meteen. Dat is wat er nu aan het gebeuren is, in de financiële meltdown om ons heen.

Bij de handel in obligaties werkt dat ook zo. Alleen kijken we dan niet naar grafieken van koersen, maar van rentes. Die gaan de andere kant op. Voor de leek is het misschien tegenstrijdig, maar probeer de redenering te volgen. In de uitzending van Vuurtoren TV (?) gebruikten we een voorbeeld van een obligatie van een bedrijf uit Canada van de negentiende eeuw dat niet meer bestaat, maar het principe is hetzelfde. Als koper van een obligatie betaal je voor een rente die de uitgever (een bedrijf of overheid) belooft in de toekomst uit te keren. Beloftes kunnen ook gebroken worden natuurlijk, maar denk daar even niet aan.

In de terminologie van de obligatiemarkten werken we met coupons. Een staatsobligatie, zoals deze Amerikaanse uit 1976, heeft twintig coupons die de koper elk half jaar mag insturen. Dan wordt er een rente van 200 dollar betaald. De hoofdsom is 5.000 dollar. Elk jaar krijg je dus 400 dollar rente op een schuld van 5.000 dollar, wat neerkomt op een rente van acht procent. Leuk als je wil rentenieren.

Tegenwoordig gaat de handel in obligaties en het betalen van de rente digitaal, niemand stuurt nog fysiek de bonnetjes op. Wie dit maar een ouderwets verhaal vindt, komt bedrogen uit. In de jaren ‘70 en door de hele geschiedenis heen zochten investeerders naar een gegarandeerde uitbetaling, een vaste rente. De handel geschiedt nu niet langer op papier, maar er is nog steeds sprake van een vaste coupon en een handel die een prijs oplevert.

Een pensioenspaarder kan bijvoorbeeld een paar obligaties kopen en weet precies wat er steeds binnenkomt: hier is dat 200 dollar per half jaar per obligatie. Als hij de obligatie tussentijds verkoopt, om welke reden dan ook, ontstaat er een nieuwe prijs. Dat is de dagkoers van de tweedehands obligatie. De prijzen van Amerikaanse staatsobligaties staan onder meer op de website van The Wall Street Journal (WSJ). De bovenste loopt eind deze maand af en de vraag- en laatprijzen (bid and ask) zitten net onder de 100. De koers is steeds een percentage, met honderd procent als de nominale waarde. Als een obligatie onder de 100 wordt verkocht, bijvoorbeeld op 99 en een beetje, dan is deze in waarde gezakt. Hou nog even vol, het wordt spannend.

Wie verder in het overzicht zoekt, ziet dat er regelmatig obligaties tegen 90% worden verkocht. Dat betekent dat ze met 10 procent in waarde zijn gezakt sinds de uitgifte. In het overzicht van WSJ staan de obligaties die al eerste aflopen, bovenaan. In de laatste dagen voordat er wordt terugbetaald gebeurt er meestal niet zo veel, daarom zitten ze allemaal in de buurt van de 100. Net als bij het voorbeeld van frisdrank, is er iemand die er graag van verlost wil raken. In de regel is dat een goed ingevoerde belegger, een asset manager bij een bedrijf als Goldman Sachs of Blackrock, die denkt: ‘deze obligatie ben ik liever kwijt dan rijk’. Dat is een veeg teken.

Wat verderop in het overzicht vinden we obligaties die tegen de helft van de waarde worden verkocht. Het zijn dertigjarige leningen die in 2050 aflopen. Ze zijn tijdens de pandemie aangegaan, toen de rente zo goed als nul was. Wie toen 1 procent rente wist te vangen, had een goede deal gemaakt. Inmiddels is de rente eerder 5 procent. Iemand die een obligatie van 1 procent heeft gekocht, zit dus tot 2050 met een slecht beleggingsproduct. Als belegger kun je snel je verlies nemen en het allemaal vergeten, moet je de obligatie alleen even verkopen. Die handel bestaat wel, maar je zult een ander een flinke korting moeten geven. Als dit je hele pensioen was, is je pensioen gehalveerd. Beleggen in obligaties is duidelijk niet zonder risico.

Hier zien we evenwel hoe ellende op de secundaire markt de primaire markt raakt. Een obligatiebelegger kan wellicht de blauw gemarkeerde obligatie aangeboden krijgen van een andere belegger: krijg dik een procent rente tot 2050. Met de kennis van nu is dat een slechte deal, dus pas als hij vijftig procent korting biedt krijgt hij kopers. Tegen die prijs wordt er daadwerkelijk in deze obligaties gehandeld. De belegger die hem in 2020 direct van de overheid kocht - de primaire markt - maakt dus een verlies van vijftig procent met handel op de tweedehandsmarkt. De overheid is daar niet actief (in theorie). Toch komt diezelfde overheid nu in de problemen. Het zal voor de Amerikaanse regering onmogelijk zijn om die oude deal te herhalen: dertig jaar geld lenen tegen een rente van iets meer dan een procent.

Een belegger op de tweedehandsmarkt, de secundaire, kan zo’n obligatie met vijftig procent korting krijgen. Waarom zou je dan de hoofdprijs betalen op de primaire markt? Als koersen op de tweedehands markt dalen, dan volgt de eerstehands markt vanzelf, met een beetje vertraging.

Een makkelijker manier om dat inzichtelijk te maken is via de ‘yield’, de rente die ontstaat door handel in obligaties. De Amerikaanse overheid kan nu dezelfde leningen uitschrijven tegen een prijs van 100 en een rente van ruim een procent. Beleggers zullen daar maar 50 voor willen betalen. Moet u zich voorstellen dat een privé persoon dat doet: je leent 50 voor een aankoop maar moet 100 terugbetalen, al is de rente wel laag. De overheid in dit voorbeeld moet zo’n gekke deal wel sluiten, omdat de rente intussen is gestegen. Een alternatief is: straks 100 terugbetalen, nu ook 100 krijgen om bijvoorbeeld oorlog te voeren. Kunnen beleggers dan aangetrokken worden als de rente op die lening stijgt? Dat kan, dan kom je vandaag de dag alleen wel eerder in de buurt van de vijf procent. Dat is de yield, de rente waartegen beleggers nog wel te paaien zijn. Van die yield is ook een grafiek, per obligatie. We pakken die van tienjarige Amerikaanse obligaties, die het meest worden verhandeld. Nu wordt het wel spannend.

De yield bedroeg tussen 2017 en begin 2020 steeds meer dan twee procent. De VS konden geld lenen tegen die rente - en dat deden ze ook. Dan zien we dat de yield daalt in 2020. Destijds was er de Coronapandemie. De angst bestond dat dat een heftige recessie zou opleveren, maar het viel achteraf mee (in economische zin).

De rente die een overheid betaalt, is van twee factoren afhankelijk. De centrale bank van een land stelt de rente in waartegen particuliere banken transacties aangaan, met de centrale bank en met elkaar. Dat is de beleidsrente. Vervolgens kan een belegger die rente wat aan de lage kant vinden, omdat er in haar of zijn ogen sprake is van een grote kans op wanbetalen. Dan is een hogere rente op zijn plek. Een overheid betaalt dus altijd de beleidsrente, plus een opslag omdat mensen die specifieke overheid gevaarlijker vinden dan andere.

Dat effect is goed zichtbaar in de eurozone. Nederland en Frankrijk hebben met de euro allebei hetzelfde geld. De ECB is de centrale van de eurozone en bepaalt de beleidsrente voor iedereen die de euro heeft.

De rente was altijd bijzonder laag, omdat de ECB de economie wilde stimuleren na de kredietcrisis van 2008. Daar is de centrale bank pas in 2022 mee gestopt, interessant genoeg. In 2020 kwam er ook nog een heel groot opkoopprogramma, als reactie op de pandemie. De ECB ging zelf obligaties bij beleggers kopen, om zo de prijs op te drijven. Daardoor konden overheden makkelijker geld lenen. Destijds was er een politieke meerderheid te vinden voor het lenen van heel veel geld, er was immers sprake van een crisis. Laten we eens kijken tegen welke rente Frankrijk nu geld kan lenen.

Het is duidelijk dat de yield van Frankrijk de beleidsrente volgt. In 2022 is er hoge inflatie, door internationale spanning maar ook omdat er tijdens de pandemie te makkelijk geld is rondgestrooid. Geld wordt dan minder waard. De ECB reageerde met een renteverhoging. De beleidsrente was in 2022 niet langer nul maar steeg naar meer dan 4 procent rente.

Beleggers in Franse obligaties vragen vervolgens ook om een hogere rente, anders ben je een dief van je eigen portemonnee. Het is overduidelijk dat de Franse yield de beleidsrente volgt, maar er altijd wel een beetje boven zit: het verschil is de risicopremie die beleggers graag in rekening brengen, als ze met Frankrijk zakendoen. Hoe is dat in Nederland?

In Nederland zien we dezelfde stijging van de yield in 2022 als in Frankrijk. Maar kijk eens naar het absolute niveau: Frankrijk betaalt altijd bijna een procentpunt meer rente dan Nederland. Dat komt omdat Nederland een beter pensioensysteem heeft, de begroting wel op orde heeft bij een veel lagere staatsschuld en in de geschiedenis altijd zijn schulden heeft afbetaald: er is nooit sprake geweest van wanbetaling van Nederlandse kant. Van Frankrijk kunnen we dat niet zeggen. Beleggers denken daarom dat de kans groter is dat Frankrijk zijn verplichtingen niet nakomt dan dat Nederland dat doet. Daarom is de Franse rente ook hoger. Het verschil is dus een risicopremie.

Het IMF heeft ook een handige pagina met enorm veel economische data. Als we het Franse begrotingstekort (groen) vergelijken met dat van Nederland (rood), dan valt op dat de Franse score altijd onder die van Nederland zit. In de EU is afgesproken dat landen hun begrotingstekort onder de drie procent houden. Het is overduidelijk dat Frankrijk de regels aan de laars lapt. De schuld is daardoor veel hoger en de rente vervolgens ook.

Wat we nu zien gebeuren, in de VS, Japan en de eurozone, is dat overheden er niet in slagen om de begrotingen op orde te krijgen. Dat is vooral in de grote economieën aan de hand, vervelend genoeg. Kijk nog eens naar de Franse score hierboven. Ze overtreden regelmatig de afspraak van het maximale jaarlijkse tekort van drie procent, iets wat Nederland niet durft. Maar ze proberen wel in de buurt van de drie procent te blijven. In 2020 mislukt dat compleet, door de pandemie en de maatregelen als lockdowns dalen de inkomsten terwijl de uitgaven fors stijgen, bijvoorbeeld in de zorg. Er is daardoor een eenmalig tekort van acht procent - dacht men toen. Nederland zag een fors hoger tekort door de pandemie, maar het was lang niet zo erg als in Frankrijk.

Dat land krijgt zijn begroting maar niet op orde. De Fransen hielden zich toch al niet aan de regels en door de pandemie daarbovenop is de boel compleet uit evenwicht geraakt. Dat betekent dat er stelselmatig meer wordt uitgegeven dan er binnenkomt. We keren dus niet terug naar ‘normaal’. In 2022 gaat de rente ook nog eens omhoog. Als je dan meer blijft uitgeven dan er binnenkomt, heb je elk jaar een te hoog tekort. Dat moet je invullen met staatschuld, geld lenen via obligaties. Je gaat dus meer lenen tegen een hogere rente en dan wordt het vervelend. Het jaarlijkse rentenadeel telt op bij je schuld, je moet dat ook lenen en dan ontsporen de financiën alleen maar harder. Beleggers in obligaties worden dan zenuwachtig en gaan hun posities verkopen. Dat is wat er nu gebeurt. Hoe zit dat eigenlijk in de VS?

De staatsschuld als percentage van de economie aldaar zat tot de kredietcrisis rond de zestig procent. Amerikanen gaven ook toen te veel geld uit, maar economische groei kon de tekorten compenseren. Je inkomen kan harder stijgen dan je schuld, maar hoe lang hou je dat vol? Vergelijk het met een gezin dat vijftigduizend euro per jaar verdient en een schuld heeft van dertigduizend. Je spreekt met de bank af dat je de schuld over een lange periode mag terugbetalen. Dat is realistisch en haalbaar. Wat nu als de schuld ineens verdubbelt? Dan worden er mensen zenuwachtig.

De grijze periodes in de grafiek betreffen steeds een recessie. In 2008 brak in de VS de kredietcrisis uit, gevolgd door een Europese schuldencrisis. Tijdens een recessie verliezen mensen hun baan en bedrijven vallen om. De groei valt tegen, de belastinginkomsten dalen en de uitgaven stijgen, afhankelijk van het soort crisis. Tijdens de kredietcrisis moesten overheden astronomische bedragen lenen om de banken te redden, bijvoorbeeld. Je mag dan verwachten dat de schuld stijgt en dat gebeurt duidelijk ook. Sindsdien ziet het er alleen wel een beetje oncontroleerbaar uit, het is niet redelijk om te denken dat de schuld in bijvoorbeeld tien jaar weer halveert. De trend is duidelijk. De pandemie duurde kort, het was een smal streepje, maar de gevolgen zijn toch echt blijvend. En in de bovenste grafiek zagen we dat de VS niet langer lenen tegen ruim een procent maar eerder tegen het viervoudige. Je betaalt meer rente op je schuld die stijgt en dat tekort moet je ook nog eens lenen!

Economen gebruiken vaak de score van de schuld als percentage van de economie, omdat dat een vergelijking makkelijker maakt. De schuld in dollars of euro’s uitgedrukt geeft immers een getal met heel, heel veel nullen dat moeilijk te bevatten is. Laten we hem er toch bijpakken. In de jaren ‘90 daalde de schuld in absolute zin voor het laatst, wat aan het beleid van de Amerikaanse president Clinton te danken is. Daarna, wel, gebeurde er iets anders. De schuld lijkt oncontroleerbaar hard te stijgen. De obligatiemarkten vangen de spanning op, tot het knapt. Dat dreigt nu te gebeuren.

In het derde kwartaal van 2017 bedroeg de schuld voor het eerst meer dan twintig biljoen, oftewel twintig duizend miljard dollar. Sindsdien is dat bedrag verdubbeld naar meer dan veertig biljoen nu. Dat betekent dat de VS, in 2017, sinds 1776 de tijd hebben gehad om de twintig aan te tikken, afgerond tweeëneenhalve eeuw. Hoe lang duurt het om vervolgens nog zo veel schuld te maken, boven op het oude cijfer? Minder dan tien jaar. In dit tempo zitten ze in 2036 op een bedrag van zestig biljoen dollar schuld, een bedrag dat natuurlijk nooit zal worden terugbetaald. Maar het is erger, het overzicht en de controle is weg.

De rente die je betaalt, ook als overheid, is afhankelijk van een paar dingen. Hoeveel schuld heb je? Het rentepercentage wordt berekend over je hele schuld. Vervolgens is het de vraag hoe hoog de beleidsrente is. Die is gestegen vanwege de inflatie. Daarnaast rekenen beleggers een risicopremie, die alleen maar stijgt als de schuld te hoog is. Dan krijg je nog meer schulden, wat ook de manier is voor privépersonen om in een schuldencrisis te geraken. De jaarlijkse rentelast van de VS is van deze zaken afhankelijk en ook daar hebben we een plaatje van. Hadden we al gezegd dat het spannend zou worden?

De VS betalen nu 1,25 biljoen dollar aan rente over die schuld. En daar hebben ze het geld niet voor, dus moet je geld lenen om je rente te betalen. We hebben het hier over een verdubbeling in slechts vier jaar tijd. Als de schuld niet snel kan dalen, waar het echt op lijkt, dan is dit een probleem waar we nog decennialang mee te maken hebben. Beleggers op de obligatiemarkten hebben dat door, raken in paniek, en dumpen hun obligaties waardoor de yield nog verder stijgt. Als centrale banken niet snel ingrijpen, kan dit uitdraaien op een nieuwe kredietcrisis. Dat is geen dramatisch gedoe, alle ingrediënten liggen op tafel.

Nu had president Trump twee dingen beloofd: hij zou geen nieuwe oorlogen meer starten en het budget op orde brengen. Elon Musk mocht helpen om ministeries en overheidsinstanties efficiënter te maken. Dat is allebei niet echt op een succes uitgelopen. Trump heeft het erger gemaakt. Er kwam een nieuwe oorlog met Iran. Die kostte met gemak nog eens tientallen miljarden dollars, los van de effecten op de koopkracht. De VS moesten dat geld lenen. Omdat de Straat van Hormuz door de oorlog werd afgesloten, raakten logistieke ketens wereldwijd in de knel: een derde van alle olie en gas die de wereld gebruikt, kwam stil te liggen. Dat zorgde voor inflatie, waardoor de centrale bank de beleidsrente verhoogde. Het extra lenen vanwege een oorlog, moest dus tegen een hogere rente als gevolg van diezelfde oorlog

Tip: als je geen geld hebt, ga dan geen conflicten beginnen waarvan je niet weet hoe lang ze duren. Trump heeft zich met de oorlog tegen Iran in de eigen voet geschoten. Maar hij is niet de enige die we van spilzucht mogen beschuldigen. Zo zorgen overheden, zeker de Amerikaanse, voor een sneeuwbaleffect. In de eurozone is het niet veel beter en burgers zullen de rekening betalen, aan de kassa en de pomp. Waarom moet dat zo zijn?

Kijk nog eens naar een langjarige grafiek van de beleidsrente van de centrale bank in Nederland (blauw) en de inflatie, de oranje staafjes. Tot de kredietcrisis beweegt de beleidsrente mee met de inflatie: ‘blauw’ volgt ‘oranje’. Als de inflatie dreigt te ontsporen, grijpt de ECB het liefst van tevoren al in. Er zijn twee duidelijke momenten te zien dat de ECB na een recessie de economie stimuleert met lage rente: lenen wordt goedkoper, sparen minder aantrekkelijk en mensen gaan meer uitgeven. Als het te hard gaat, krijg je alleen wel inflatie, dat is de keerzijde. Dan moet de centrale bank afremmen, de rente gaat omhoog. De pieken in de inflatie in 2001 en 2008 gaan gepaard met hogere rente, de blauwe staafjes.

Dan gebeurt er iets bijzonders. De centrale bank stopt met het verhogen van de rente. Vanaf 2009 tot 2022 is er geen enkele renteverhoging zichtbaar, er wordt zelfs gespeeld met negatieve rente. Dat betekent dat burgers negatieve rente op hun spaargeld krijgen, een boete op het oppotten van geld als appeltje voor de dorst. We moeten uitgeven. In de grafiek is duidelijk zichtbaar dat de inflatie in 2011 weer begon op te lopen maar het medicijn tegen inflatie, de blauwe staafjes van een renteverhoging, zijn afwezig. Na de pandemie komt er een bescheiden renteverhoging, die niet in verhouding is met de inflatie. De renteverhoging komt ook laat, in vergelijking met het moment waarop de inflatie zijn piek bereikt. Dat was tot 2009 zichtbaar wel anders. De ECB houdt de rente dus liever laag, of te laag dan goed is voor gewone mensen.

De reden daarvoor ligt in de hogere schuldenniveaus. Aan het begin van de eeuw hadden de grote landen een veel lagere schuld. Sterker nog, hierboven zagen we een Amerikaanse obligatie met een rente van acht procent, uit 1976. De rentes waren toen hoger, maar de schulden veel leger. Dat maakt de situatie nu zo explosief. Beter zorg je er als overheid voor dat het huishoudboekje wel op orde is.

De centrale bank kan dan naar eigen inzicht de rente even verhogen, als ze daar van mening zijn dat de inflatie ontspoort. Zo bescherm je de koopkracht van burgers. Alleen hebben overheden met veel schulden daar wel last van, want ze moeten hun schulden herfinancieren tegen hogere rentes. Ze zullen de centrale bankier dan politiek onder druk zetten om af te zien van een renteverhoging. Dan kunnen de dames en heren politici nog even doorgaan met uitgeven tegen een lage rente. Het gevolg is wel dat een renteverhoging afwezig blijft en daardoor gaat de inflatie omhoog. Burgers merken dat aan duurdere boodschappen en prijzen voor woningen, zij betalen de rekening. Door de veel hogere schulden is daar nu sprake van.

De situatie op de Amerikaanse obligatiemarkten valt het meest op. De minister van Financiën Bessent gaf de schuld nog aan de vorige regering van Biden, maar helemaal eerlijk is dat niet. In de afgelopen tien jaar was Biden slechts vier jaar president, tegen zes voor Trump. In die periode zijn de uitgaven van de overheid verdubbeld. Daar begint alle ellende mee: want dat geld moet je lenen, tegen een stijgende rente, waardoor je nog meer moet lenen, enzovoort. Het maakt voor dit onderwerp dus niet zoveel uit hoe een Amerikaan stemt.

Als een centrale bank en een overheid de stijgende yield willen drukken, dan is er nog een truc voorhanden die wat vreemd aandoet (of dat gewoon is). Een stijgende yield betekent dat lenen op korte termijn duurder wordt, want beleggers in obligaties zijn die stukken aan het dumpen. Een lagere koers van een obligatie gaat gepaard met een hogere yield. Wat een overheid kan doen, is zelf geld lenen (via de de obligatiemarkten) en met dat geld vervolgens obligaties opkopen op diezelfde markt. De overheid en de centrale bank oefenen dan extra vraag uit op de markt voor obligaties, die stijgen dan in waarde, is de gedachte. Het is duidelijk zichtbaar dat de VS dit deden tijdens de pandemie, daar even mee zijn gestopt maar sinds het begin van dit jaar stilletjes aan het opkopen zijn. Dat is gewoon een crisismaatregel, dat is duidelijk.

Het is een beetje een knullige methode, want je manipuleert een markt met geld, geleend op precies die markt. Om het met een voorbeeld te vergelijken: stel dat je een marktkoopman bent in worsten en de omzet valt op een dag tegen. Je zou je kraam even alleen achter kunnen laten, om dan vanaf de andere kant heel hard te schreeuwen dat je met spoed heel van die worsten tegen een goede prijs wil kopen. Alleen is er geen marktkoopman! De commotie maakt dat andere marktbezoekers komen kijken wat er allemaal gebeurt. Vervolgens sprint de marktkoopman om zijn kraam heen om de extra orders in ontvangst te nemen. Die laatste grote klant liet toch echt zien dat we het hier over fantastische worsten hebben. Waarschijnlijk zal het publiek dan opmerken dat koper en verkoper dezelfde persoon zijn en weglopen van het rare tafereel. Bij obligatiemarkten werkt dat ook zo.

Op 19 augustus kondigde het Amerikaanse ministerie van Financiën aan om meer langlopende obligaties terug te kopen. Dat zijn de leningen waar de pijn van de gestegen rente het best wordt gevoeld, want er zit nog decennialang een te lage rente op. De yield begon weer wat te zakken, wat betekent dat andere beleggers in schulden van de Amerikaanse overheid, anders dan die overheid zelf, er vertrouwen in hadden. Het effect is zichtbaar in de grafiek van de yield.

Lang zou het niet duren, met een dag begon de rente weer te stijgen. Dit is natuurlijk niet houdbaar. Een marktkoopman kan de omzet van zijn kraam niet lang hoog houden door zijn eigen waar van zichzelf te kopen, een overheid kan op dezelfde manier de rente op de eigen schuld niet dempen door er zelf in te beleggen met geleend geld.

De Japanse economie laat een beetje zien wat er in het verschiet ligt. Daar is de staatsschuld belachelijk hoog, maar het zijn vooral Japanners die er zelf in beleggen. De centrale bank houdt de rente laag, zodat de rentelasten meevallen. Als de koersen van de obligaties toch beginnen te zakken, dan grijpt de centrale bank in. Het geheel aan maatregelen noemt men ‘yield-control’, in goed Nederlands gaat het om rente-manipulatie. Een centrale bank of overheid kan zelf stukken opkopen en zo de markten beïnvloeden maar hierboven zagen we dat dat niet geloofwaardig is. Realistischer is een bijzonder lage beleidsrente, ook al is de inflatie hoog. Die inflatie blijft dan te hoog en burgers betalen de rekening door geldontwaarding. Omdat financiële markten wereldwijd aan elkaar gekoppeld zijn, kan een open economie als Nederland zich er niet tegen weren: hier gaat ook alles duurder worden.

Sinds een jaar of vijf is Japan, het schoolvoorbeeld van ‘yield-control’, het alleen aan het verliezen. Wat de centrale bank ook doet, de rente gaat gewoon omhoog. Op een gegeven moment is de trukendoos leeg, dat is nu aan de hand. Binnen afzienbare tijd zal Japan een tiende van zijn economie elk jaar verliezen, alleen al aan het moeten betalen van rente op oude staatsschulden. Jongeren krijgen dan een rekening in de maag gesplitst voor oude schulden, of ze even willen lappen en niet zeuren.

In Europa valt Frankrijk op dit moment het meest op, in negatieve zin. De overheidsfinanciën zijn ontspoord, dus net als de VS zullen er de komende jaren grote tekorten zijn. Dat geld moet je lenen en dat is vragen om een kredietcrisis. Daar komt bij dat NAVO-landen hebben afgesproken de uitgaven aan defensie te verhogen naar vijf procent, wat neerkomt op duizenden miljarden aan extra staatsschuld in de komende jaren. Daar is geen dekking voor, dat geld moet ook nog eens geleend worden. Als je daarmee een kredietcrisis verergerd, dan zou men dat misschien nog eens moeten heroverwegen.

Nederland is relatief gezond, omdat de begroting op orde is, Nederland als eigenlijk enige land in de eurozone een pensioenstelsel heeft en omdat de schuld relatief laag is. De staatsschuld in Frankrijk als percentage van de economie is bijvoorbeeld drie keer hoger dan hier. Alleen is het lastig je te isoleren. De kans is groot dat de ECB binnenkort de rente verlaagt of een opkoopprogramma start om Frankrijk te stutten. Daarmee help je dat land met zijn schuldenproblemen, het zorgt wel voor duurdere boodschappen in Nederland. Zo betaalt het braafste jongetje uit de klas voor het wangedrag van anderen.

Misschien moet het braafste jongetje onder die omstandigheden het lef ontwikkelen om wat harder op de trom te slaan. Als er niet snel gesaneerd wordt door de grote landen, dan is een kredietcrisis onvermijdelijk. Centrale banken zullen dan ingrijpen met lapmiddelen, ‘stabilisatoren’, om te voorkomen dat er acute paniek ontstaat op de financiële markten. Het zou niet de eerste keer zijn. Alleen zorgen die doekjes voor het bloeden wel voor nog meer inflatie, ook in Nederland. Daarom, Nederland zou misschien eens wat strenger moeten zijn tegen de vrienden in de EU en de NAVO, vooral de landen die niet aan gereformeerd boekhouden doen. Eigenlijk is dat bijna iedereen. Zou onze premier Jetten daar de ballen voor hebben?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Kies zelf een bijdrage, wat was dit artikel waard?

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het artikel stond al even op de rol, naar aanleiding van een lezersvraag. Het is iets actueler geworden door een incident in Groot-Brittanië. Een professor van 41 genaamd Jason Arday heeft zichzelf van het leven beroofd, toen duidelijk was dat hij zijn carrière bij elkaar had verzonnen. Over de doden niets dan goeds, laten we dat even helder hebben. Wel mag je je afvragen of er in de wetenschap en de journalistiek geen cultuur is die het risico op dit soort incidenten vergroot. Er bestaat een bijna ziekelijke neiging om het juiste narratief te vertellen, niet zozeer de feiten te brengen. Dat is vragen om problemen.

Arday had een indrukwekkende carrière. Hij was de jongste zwarte professor ooit aan Cambridge. Hij schreef zijn dissertatie op zijn dertigste, terwijl hij twaalf jaar daarvoor niet eens kon lezen of schrijven. Zijn ouders komen uit Ghana. Naast de academische bliksemcarrière was hij ook actief voor zeventig goede doelen, hij haalde in totaal vijf miljoen pond aan donaties op. Daarnaast was hij een begenadigd hardloper. Hij liep eens 30 marathons in 35 dagen, op een gegeven zelfs met een gebroken voet. Hij kon hij zo veel doen in zo weinig tijd? Hij zou weinig slapen. Cambridge wilde graag diverser worden en was maar wat blij met dit jonge talent van kleur. Daarbij liet men na om alle zelfbenoemde wapenfeiten kritisch te bekijken. De publicist Nathan Cofnas schreef een vrij vernietigend artikel over Arday en de rest is geschiedenis.

Het idee heerst dat dit ‘witte’ mensen niet zou zijn overkomen. Tekenend is de ingezonden brief in Het Parool van een universitair docent uit Wageningen. Daarin lezen we:

‘Bovendien maakt de achtergrond en identiteit van de wetenschapper uit voor de manier waarop zo’n fout behandeld wordt. Witte wetenschappers die frauderen worden ‘ambitieus’ genoemd of de intense academische competitie wordt opgevoerd als verzachtende omstandigheid voor hun misstappen.’

Klopt dat wel? In Nederland hebben we Diederik Stapel gehad, een professor die in ongenade is gevallen toen bleek dat hij onderzoeksresultaten had verzonnen, of beter gezegd: vervalst. Zijn partner in crime Roos Vonk kreeg een berisping. Ronald Plasterk, ooit PvdA, wilde in een ‘rechts’ kabinet zitting nemen en werd beschuldigd van gesjoemel terwijl daar geen sprake van was. Na de heksenjacht besloot hij geen premier te worden. In de jaren ‘80 speelde de affaire Buikhuisen, zoekt u zelf nog maar wat voorbeelden op. Als er een voorbeeld is van een fraudeur die vanwege ‘witheid’ als ‘ambitieus’ is neergezet, laat het weten in de comments. En je kunt natuurlijk ook niet frauderen, het is maar gezegd.

Wat er lijkt te gebeuren in zowel de academische wereld als de journalistiek is dat door de obsessie met inclusie mensen komen bovendrijven die daardoor juist in de problemen geraken. Het gevaar zit niet in een samenleving die fraudeurs zou aanmoedigen als ze ‘wit’ zijn en dat nalaat als ze ‘van kleur’ zijn: het gevaar zit hem er wellicht in dat het laten horen van het juiste geluid beloond wordt, los van de vraag of het waar is. We pakken twee voorbeelden. We beginnen met het werk van Gloria Wekker, over wie eerder een artikel op 925 stond. Een lezer hier wilde het nog eens teruglezen. Destijds werd haar boek Witte Onschuld beschreven, dat tekenend is voor de huidige progressieve denkwijze in wetenschap en journalistiek.

In Nederland is er enige jaren een discussie over ‘institutioneel racisme’. Dat houdt in dat ‘witte’ mensen worden voorgetrokken, bijvoorbeeld bij het krijgen van een huis. Neem dit gesprek tussen Wekker, professor aan de Universiteit van Utrecht (UU) en Boris Dittrich van D66. Er wordt aangenomen dat er institutioneel racisme is, zonder dat uitgelegd wordt wie zich er precies schuldig aan maakt. Dittrich kan zich er als ‘witte man’ dan van distantiëren en doet zo het juiste. Alleen vraagt een journalist, in dit geval de Twan Huys van Buitenhof, nooit naar concreet bewijs. Dat is not done.

In de wereld van diversity, equity and inclusion (DEI) is het gebruikelijk om mensen op hun woord te geloven. Het is de ‘lived experience’ en als bewijs voor een wetenschappelijke studie weegt dat net zo zwaar als een grote dataset. Denk ook aan de loonkloof in Nederland. Vrouwen zouden in een leven tonnen minder verdienen dan mannen, voor hetzelfde werk. Dat is het startschot van een aantal campagnes om dit sociale onrecht uit te bannen. Het Europees bureau voor de statistiek komt vervolgens met een verklaring die stelt dat de genoemde cijfers zo niet gebruikt mogen worden. Dat maakt dan niet meer uit. Er is een heersend narratief met goede en slechte mensen. ‘Witte mannen’ vallen in de regel in de laatste categorie en kunnen hun naam zuiveren door afstand te nemen van het onrecht.

Wie vraagtekens plaatst bij de inhoudelijke juistheid van de analyse wordt in dezelfde hoek geduwd waar de echte slechteriken zitten. Er zijn ongetwijfeld hardcore racisten te vinden onder de Nederlandse bevolking, laten we ons daar geen illusie over maken. Vervolgens claimen enkele activisten dat dit racisme onderdeel is van de Nederlandse cultuur. Bij dat verhaal zit geen onderbouwing, waar dat vroeger in zowel de wetenschap als de journalistiek wel het geval was. Op familiefeestjes en bedrijfsborrels komt het onderwerp vervolgens ter discussie en als je wil voorkomen dat je bij de racisten wordt ingedeeld, kun je je er maar beter tegen uitspreken. Een derde route is er niet. Er is dan geen ruimte voor een kritische beschouwing van het bewijs. In tijden van DEI zijn er goeden en slechten en bij de laatste groep wil je echt niet horen, dat kost je je baan of je relatie.

In Nederland is Wekker een van de gezichten van deze beweging. Bij Buitenhof hoorden wel al dat racisme in de Nederlandse genen zit ingebakken. Dittrich, die bang is om gecanceld te worden, huilt maar wat mee met de wolven in het bos. Laten we nu eens kijken hoe Wekker tot haar conclusies van institutioneel racisme is gekomen. Dus, ja, racisme is slecht, maar dat betekent niet dat je maar mag aannemen dat alle Nederlanders ervan doordrenkt zijn. Activisten hebben vaak moeite met discussiëren op het juiste abstractieniveau.

Het bewijs van Wekker zit in haar boek ‘Witte Onschuld’. Op achterflap van de Engelse vertaling lezen we deze inleiding.

Nederlanders zijn dus geschapen door vier eeuwen van kolonialisme. Het zijn helemaal niet van die ‘zachtaardige’ mensen, integendeel. Er is zoiets als een cultureel archief: hoe een samenleving zich vormt aan de hand van de geschiedenis. Dat klinkt uiterst redelijk natuurlijk. Alleen worden er grote woorden gebruikt als ‘persistent legacy of racism’ en dan hoop je op enige onderbouwing. Dat is toch niet te veel gevraagd van een wetenschapper? We duiken het boek eens in.

Volgens Wekker is Zuid-Afrika ook eeuwenlang ‘bezit’ van Nederland geweest. Daar gaan we al de mist in. De VOC heeft inderdaad de Kaapkolonie gesticht. Daarmee kwam er een tussenstop op de lange reis van en naar Indonesië.

De bevolking bestond in 1797 uit iets meer dan 70 duizend zielen. In het grootste district, Stellenbosch en Drakenstein, leefden 7.256 vrije (blanke) Christenen naast 10.703 slaven, de meeste uit Azië. Er waren ook nog naar schatting vijfduizend Khoi Khoi of Hottentotten, de oorspronkelijke bewoners van de regio. Deze drie groepen samen zijn mijn voorouders. De kolonie is niet hetzelfde als de huidige republiek Zuid-Afrika: die is zeven keer zo groot als de toenmalige kolonie. Dat is een nuance die de professor weglaat, wat goed is voor het dramatisch effect.

In 1795 namen de Britten de kolonie met geweld in bij de zogeheten Slag om Muizenberg. Dit gebeurde in het kader van de oorlogen tegen de Fransen en specifiek Napoleon. De Britten hadden niet iets tegen Nederland maar wilden voorkomen dat de strategische locatie in handen van de Franse vijand zou komen. Daarna zouden de Britten heel Zuid-Afrika inlijven in een reeks bloedige, koloniale oorlogen. Maar daar heeft Nederland geen schuld aan, er is al bijna tweeëneenhalve eeuw geen koloniale aanwezigheid van betekenis in Afrika. Dan mag je je best afvragen of de Nederlandse identiteit in 2026 wordt gedefinieerd door gebeurtenissen van voor de Slag om Muizenberg.

Tegenwoordig is het gebruikelijk om ‘lived experiences’ toe te laten als wetenschappelijk bewijs. Ook als er geen bewijs is voor discriminatie op basis van ras of geslacht (door de witte man), dan zijn de vertellingen nu gelijkwaardig aan statistieken. Dat levert het vervelende verschijnsel op dat degene die de statistieken bestudeert, in de hoek van de seksisten en racisten wordt geduwd, als de conclusie is dat de genoemde misstand eigenlijk niet aanwezig is.

In dat kader mag dit gesprek dat ik had bij RTL Late Night niet ontbreken. Humberto Tan vertelde bij een discussie over de loonkloof dat zijn buurvrouw minder kreeg dan een mannelijke collega en extrapoleerde dat naar de hele samenleving: alle mannen zijn hufters. Bewijs van het tegendeel, verzameld door het CBS, wordt de kijker vervolgens onthouden.

De volgende stap is makkelijk te voorspellen: complete vakgebieden als wiskunde en geschiedenis zijn eigenlijk in zijn geheel racistisch. Er komen daadwerkelijke voorstellen om het af te schaffen, wat het zou het product zijn van wat ‘witte mannen’ in het verleden hebben geproduceerd. Het mooie aan wiskunde en cijfers is juist dat er sprake is van universele verbanden die voor iedereen en in elke situatie dezelfde uitkomst opleveren, los van geslacht, ras of wat dan ook. Uit deze activistische stroming komt de roep om cijfers weg te laten uit de onderbouwing: of zoals Wekker dat doet, ze te vervalsen in naam van ‘de wetenschap’.

Volgens Wekker is Nederland dus tot op het bot racistisch. Een en ander wordt in haar boek bewezen met ‘verhalen’, volgens de leer van de ‘lived experience’. Een van de verhalen ging over een poging om zwart te rijden in de Amsterdamse metro. Ze had de pech tegen een controle aan te lopen en kreeg een boete. Ze schold de ambtenaar in functie daarom uit voor ‘fascist’. Dat is inderdaad een belediging en niet veel later zat ze in de cel. Dit bewijst dat heel Nederland een racistisch, stinkend moeras is.

Voor Wekker was het overduidelijk dat haar behandeling te maken had met haar positie ‘op het kruispunt van ras en gender’: niet zozeer het feit dat ze een overtreding heeft begaan. Let wel, dit is het bewijs van ‘institutioneel racisme’ dat de professor van de UU kan presenteren. Vervolgens gaan Twan Huys en Boris Dittrich bij Buitenhof door het stof, uit angst voor cancel culture.

Er is nog meer bewijs voor de aanwezigheid van institutioneel racisme in Nederland. De methode is afgekeken van een Amerikaanse zwarte vrouw met een blanke vrouw en dito kind als partner. In 1998 ontdekte deze Rhonda Williams dat als ze door het park liep, veel aanwezigen dachten dat ze de nanny was en niet zozeer de moeder. Volgens Wekker is dat een vorm van racisme, hoewel het ook een onschuldige aanname kan zijn. Het is niet heel vreemd voor kinderen om heel erg op hun moeder te lijken. Maar laten we even aannemen dat dit een valide bewijs van racisme is.

Uit kwantitatief onderzoek van Wekker blijkt dat Nederlanders dit ook ervaren, bijvoorbeeld omdat ze geadopteerd zijn. Wekker geeft de exacte aantallen niet, maar het gebeurt. In de wereld van de lived experiences mogen we het ook zonder cijfers doen. Er volgen wat voorbeelden, van een Nederlandse vader met een Thaise dochter bijvoorbeeld, die hebben meegemaakt dat anderen in bepaalde gevallen niet iedereen aannam dat het om gezinsleden ging.

Wat niet blijkt uit de ‘verhalen’ is 1) om hoeveel incidenten het ging, 2) of een grotere groep mensen de ervaring niet deelt en 3) of de steekproef voldoende groot is. Als er slechts een paar mensen zijn die dit hebben ervaren - en het zal zeker heel vervelend zijn - dan mag je op basis daarvan niet een compleet land wegzetten als racistisch. Ook is het mogelijk dat degenen die het hebben meegemaakt, daar slechts incidenteel hinder van ondervinden: dat de meerderheid van de ‘witte’ mensen wel begrijpt dat het om een gezinsrelatie gaat. Als je een keer bent beroofd door een Argentijn, kun je op basis daarvan ook niet zeggen dat alle Argentijnen je beroven.

Voor de bronvermelding van deze ‘verhalen’ wordt verwezen naar ander onderzoek van Wekker, gepubliceerd door de UU.

Het blijkt dat de onderzoekers met tien personen hebben gesproken die geadopteerd zijn. Hun namen zijn gefingeerd om de privacy te waarborgen. Dan zult u zeggen: tien respondenten, dat is geen hele grote steekproef. Dat klopt. Op basis van tien deelnemers mag je niets zeggen over de hele populatie. Dat is een wetenschappelijke en journalistieke doodzonde.

Het blijkt dat van de tien respondenten, slechts vier met het verschijnsel te maken hebben gehad. Wekker schrijft dan nog een verklaring voor wat een specifieke respondent zal hebben ervaren: er volgt een soort koloniaal erotisch verhaaltje.

De aanname was dat adoptiekinderen niet als kind van hun ouders worden gezien, als ze een andere kleur hebben, omdat Nederland door het koloniale verleden tot in de haarvaten racistisch is. In Witte Onschuld worden daarom vier respondenten opgevoerd die dit hebben moeten meemaken. Alleen zijn er zes anderen die zich er niet in herkennen, een meerderheid. Wat Wekker doet is dat ze de zes onwelgevallige antwoorden wegfiltert en een nieuwe steekproef maakt met de vier personen het ‘racisme’ wel hebben moeten ondervinden. Zo kom je bij een steekproef waarin honderd procent van de respondenten de stelling van de activist onderschrijft.

In het artikel van gisteren kun u zien dat lezers vaak de bronvermelding niet checken. Wie enkel Witte Onschuld leest, zou kunnen denken dat een groot aantal adoptiekinderen zonder uitzondering met deze vervelende ervaring heeft moeten leven en uit eigen beweging Wekker vroeg er iets over te schrijven. In werkelijkheid ging het om een minderheid uit een steekproef die zo klein is dat je op basis daarvan niet mag generaliseren.

Merk ook op dat Wekker geen ‘nee’ accepteert, als ze iemand vraagt of die last heeft van racisme. Als de respondenten met ‘verschillende en tegenstrijdige uitspraken’ komen, dan moet er naar theorieën (1993) worden gegrepen van een Amerikaanse ‘feministische wetenschapper van witheid’. Het mag niet bestaan dat iemand met een kleurtje het in Nederland gewoon naar de zin heeft omdat dit helemaal nog niet zo’n slecht land is. Ook die constatering vraagt kennelijk om ‘duiding’. Alles moet in het negatieve worden getrokken, anders is er geen ophef.

Je kunt als professor dus een paar mensen opvoeren als getuige en op basis daarvan een heel land ‘institutioneel racistisch’ noemen. Als dat normaal is, dan motiveer je jonge, kwetsbare personen om zonder stevige onderbouwing en CV de meest radicale standpunten in te nemen. Het gaat niet om wat waar is, maar wat past in het heersende narratief. Merk trouwens op dat het optreden van Wekker bij Buitenhof plaatsvond tijdens de lockdowns vanwege COVID. Wie toch de straat opging, was een wappie die anderen in gevaar bracht.

Aan de andere kant moest je je ook uitspreken tegen racisme. Er volgde een grote demonstratie tegen racisme op de Dam in Amsterdam. Het is ook een belangrijk onderwerp, racisme is een verwerpelijke ideologie. Alleen werd niemand ziek tijdens de demonstratie, het was een goede lakmoesproef. In het heersende narratief van een dodelijk vleermuisvirus zou je sterven of anderen in gevaar brengen als je de Coronamaatregelen niet respecteerde. Aan de andere kant werd je ook verwacht te demonstreren tegen racisme. Moet je nu binnen blijven of de straat op? Hier botsen twee ‘verhalen’, is dat even lastig.

De Amsterdamse burgemeester Halsema besloot de Coronamaatregelen voor een dag niet te handhaven, want ze had geen zin in ‘gedoe’. Sterker nog, ze ging zelf ook naar de demonstratie op de Dam. Elke andere demonstratie werd hard uit elkaar gemept, als er geen antiracistisch element in zat. Samenlevingen hebben behoefte aan een conventie, een narratief: als ik maar zus en zo doe, dan ben ik veilig. In 2020 is het idee ontstaan dat je binnen moest blijven vanwege het virus, tenzij het om een demonstratie tegen racisme ging. Dan zou het virus een dagje niemand besmetten. Een meerderheid vindt dat volstrekt plausibel, virussen met een sociaal bewustzijn.

In Groot-Brittannië zagen we een soortgelijke trend. Je moest binnen blijven en een mondkapje dragen, tenzij je naar een demonstratie van Black Lives Matter ging. Het bijzondere gedrag vond nog maar een paar jaar geleden plaats. Daarna volgt er een ideologische zuivering van de universiteiten. Wetenschappelijke studies hoefden niet langer te zijn gebaseerd op een grote hoeveelheid statistisch bewijsmateriaal (saai, veel werk): je moet iets schrijven over racisme, want iedereen is ermee bezig. Daarmee schep je een cultuur waarin kwaliteit er niet meer toe doet en zet je de deur open voor minder goede wetenschappers die het van plagiaat moeten hebben. Worden hun verhalen eenmaal doorgeprikt, dan stort hun wereld in elkaar. De trieste dood van Arday is een Brits verhaal, maar is de Nederlandse academische wereld beter?

Tot slot mag een anekdote uit de journalistiek niet ontbreken. Het is het verhaal van Klaas Relotius, de sterjournalist van Der Spiegel. Het laat zien dat journalisten met dezelfde zelfcensuur kampen als wetenschappers. Relotius publiceert wat zijn hoofdredactie en progressieve lezers willen horen, niet wat waar is. Vervolgens verzint hij het ene na het andere artikel, dat vol met aantoonbare onzin staat. In de regel zijn witte mensen slecht, Duitsers helemaal, en moeten we ons druk maken om vluchtelingen. Relotius fingeert zelfs namen van ‘vluchtelingenkinderen’ die in werkelijkheid niet bestaan. Emotionele Duitsers sturen dan donaties, waarmee Relotius met zijn vriendin op vakantie kan gaan. Der Spiegel heeft later excuses gemaakt richting de lezers.

Trump moet het ook vaak ontgelden, als ‘witte’ man met Duitse roots nog eens. Relotius zoekt het meest ‘witte’ plaatsje van de VS op, genaamd Fergus Falls. Vanuit zijn appartement in Duitsland verzint hij een bezoek ter plaatse. Al snel krijgt hij het online aan de stok met de lokale inwoners, die hem op eenvoudig te controleren inconsistenties wijzen. We pakken een stukje van het werk van Relotius erbij, omdat hij wel gewoon goed kan schrijven. Hij beschrijft hoe zijn bus in Fergus Fall in het Trump-bolwerk arriveert. Lees en huiver.

‘After three and a half hours, the bus bends from the highway to a narrow, sloping street, rolling towards a dark forest that looks like dragons live in it. At the entrance, just before the station, there is a sign with the American stars and stripes banner, which reads: “Welcome to Fergus Falls, home of damn good folks.”’

‘There is also a cinema outside of town, where fast food stores are lit up. In this cinema, a flat, rectangular building, there are two films on a Friday evening. The one, “La La Land”, running in empty rows, is a musical, a romance about artists in Los Angeles. The other, “American Sniper”, a war film by Clint Eastwood, is sold out. The film is actually already two years old, almost 40 million Americans have seen it, but it still runs in Fergus Falls.’

‘There is nothing on the cap of Neil Becker. Becker, a man with strong shoulders, blond hair and big, clear eyes, asks, “Have you lost your mind?” Neil Becker is 57 years old, married, a man with a deep voice and a face in which seldom find any questions. He is not a farmer, he works next door in the coal-fired power plant, his hands are always black.’

Heftig, nietwaar? Die witte mensen werken niet alleen in kolencentrales (klimaat!) maar om er te komen moet je door een griezelig drakenbos. De lezers van Der Spiegel smullen. Fergus Falls ligt trouwens ten westen van Lake Michigan, een gebied dat bekendstaat als the Midwest. Het kreeg zijn huidige vorm tijdens het Pleistoceen, toen de laatste gletsjers zich terugtrokken. Het gebied is daarom bijna net zo vlak als Nederland. We kunnen het met Google Earth bezoeken, kijken of we dat rare bord kunnen vinden, meteen uit het drakenbos op de bochtige bergen van Fergus Falls..

Helaas, geen draken in bossen. We zouden ook de bioscoop kunnen vragen of de genoemde programmering wel klopt, of Fergus Falls wel een kolencentrale heeft waar mensen nog kolen met hun handen scheppen, noem maar op. Laten we dat niet doen.

De hoofdredactie van Der Spiegel, toch een gerenommeerd medium, laat na om het werk van Relotius inhoudelijk te controleren. Even Google Earth gebruiken is al te veel moeite. Net als in de wetenschap is er in de journalistiek een zoektocht naar het ‘juiste verhaal’, of het wel snor zit met de onderbouwing is van secundair belang. En net als in de wetenschap zet je zo de deur open voor charlatans, wiens leven instort als hun leugens bij de eerste de beste test worden doorgeprikt. Misschien moeten we weer terug naar ‘vroeger’, toen wetenschap en journalistiek dreven op harde feiten en cijfers in plaats van het juiste ‘verhaal’. Dat is voor iedereen beter, ook de fraudeurs.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Update

Nog even met Eva Vlaardingerbroek contact gehad: er is ook geen hoor- en wederhoor toegepast. Anders had ze meteen kunnen zeggen: dit is ‘grote onzin’. Dat had ze willen antwoorden. Zelf ontkent ze ook enig contact met het Kremlin. Het klopt dat er voor het versturen van emails gebruik wordt gemaakt van de diensten van een bedrijf van de genoemde Brown en dat hij inderdaad een keer in Moskou is geweest, maar dat betekent niet dat zij vervolgens zelf geld krijgt van Poetin.

Lezersvraag: is dit schokkende verhaal over Russische inmenging waar? De Nederlandse Eva Vlaardingerbroek is met een groep internationale vrienden een campagne begonnen voor een ‘Save Europe Act’ (SEA), die neerkomt op remigratie. Dat internationale netwerk leidt naar Moskou’. Klopt dat laatste? Het korte antwoord is: ‘nee’ en als er al iets is dan is er geen bewijs, tenminste niet het materiaal dat ter ondersteuning dient. We gaan het vandaag hebben over de uiterst infantiele pogingen om iedereen die maar een beetje kritisch is op de huidige koers van de EU, als een trekpop van het Kremlin weg te zetten. Daar zit duidelijk een patroon in. De truc is het opbakken van oud materiaal, dat vaak de heftige stellingen niet onderbouwt. Daarom zijn de beschuldigingen ook vaag: De Volkskrant durft niet te schrijven dat Vlaardingerbroek bijvoorbeeld een zak roebels en een krat zelfgestookte bietenwodka uit het Kremlin heeft gekregen. Dingen ‘zouden zo zijn’ en ‘sporen leiden naar’, daar moeten we het mee doen. We kijken eerst naar het artikel van De Volkskrant: dan naar de structuur achter het narratief dat ‘Moskou’ het doet en dan naar echte Russische inmenging waar de zelfbenoemde kwaliteitspers het niet over heeft.

De samenvatting in het begin van het artikel achter een betaalmuur is als volgt:

‘De Save Europe Act (SEA) presenteert zich als Europees burgerinitiatief, maar achter de schermen lopen er lijnen naar een christelijk-rechtse activist in de VS, die banden heeft met Rusland. Dat blijkt uit onderzoek van Justice for Prosperity. Ook verzamelde de campagne honderdduizenden handtekeningen die volgens Europese regels ongeldig zijn.’

Het gaat hier om twee problemen: de buitenlandse inmenging en het feit dat de manier waarop de handtekeningen zijn opgehaald niet rechtsgeldig is. Op dat laatste komen we terug, eerst gaan we kijken hoe de journalist van De Volkskrant zo zeker weet dat deze campagne een snode opzet van Vladimir Poetin is. We lezen in het artikel:

‘Uit onderzoek van Justice for Prosperity (JfP) blijkt nu dat de Save Europe Act geen puur Europees initiatief is, maar een voorbeeld van inmenging van buiten. De Nederlandse stichting, die onderzoek doet naar ondermijning van de democratie, stelde vast dat de digitale infrastructuur van de Save Europe Act leidt naar een in Washington gevestigd bedrijf van de Amerikaan Brian Brown. Brown is een anti-abortus- en anti-lhbti-activist en sleutelfiguur in de internationale christelijk-rechtse lobby, die bovendien contacten onderhoudt met het Kremlin’

Dat onderzoek van JfP gaan we zo ook doorspitten, natuurlijk. Merk hier op dat deze alinea de kop boven het artikel reduceert tot clickbait. Als je de kop leest, denk je dat er twee buitenlandse connecties zijn: ‘uiterst rechts’ uit de VS en daarnáást doet ome Vlad uit het Kremlin óók nog iets. Nu zien we dat er sprake is van een Amerikaan genaamd Brian Brown, ongetwijfeld een rechtse rakker, die weleens op de koffie is geweest in het Kremlin. Dat is niet wat de kop suggereerde. Er is geen lijntje naar Moskou gevonden. Om het toch nog spannend te houden, volgt deze quote:

‘JfP-directeur Jelle Postma: ‘Hun gemeenschappelijke vijand is onze liberale democratie en haar instituties. Het doel is het destabiliseren van onze samenleving.’’

Wat Poetin nu precies heeft gedaan, wordt niet duidelijk uit het artikel. Merk wel op dat Postma een meervoudsvorm (‘hun’) gebruikt. Naast Brown gaat dus ook om Poetin, ze zouden samen een doel hebben geformuleerd. De link met Moskou is als volgt:

‘In 2013 was Brown aanwezig in de Doema, het lagerhuis van het Russische parlement, toen de anti-lhbti-wetgeving daar werd aangenomen, en in de jaren daarna bezocht hij Moskou meerdere keren.’

Poetin ontmoette in 2013 ook de huidige baas van de NAVO, daar gaan we het straks over hebben. Ongetwijfeld is de Russische president een onprettig persoon en is het voor Nederland verstandig om de defensie op orde te hebben en niet naïef te zijn in een wereld die onvoorspelbaarder is dan eerder gedacht. Dat is het punt niet. Het gaat om de vraag of Nederland inderdaad hiermee het slachtoffer is van kwaadaardige Russische inmenging.

De suggestie dat dat zo is gaat compleet voorbij aan het feit dat recente incidenten maken dat een meerderheid van de Nederlanders voorstander is van een veel strenger migratiebeleid. De Volkskrant negeert dat volledig, het zou allemaal aan het Kremlin liggen. Nederlanders willen juist migranten en asielzoekers, maar door de directe invloed van Poetin zijn ze ineens ‘radicaal-rechts’ geworden, zoiets. Een simpele greep uit de reacties op social media laat ook zien dat mensen het zo interpreteren.

De Volkskrant laat na een link naar het oorspronkelijke onderzoek te plaatsen. Gelukkig is dat zo gevonden.

De inleiding van het artikel doet hetzelfde als de journalist van De Volkskrant. Via beeldspraak (een poppetje met een Russische vlag in een paard van Troje) en heftige conclusies wordt de lezer angst aangejaagd. Maar als je goed leest zie je dat er geen hard bewijs is. Als een onderzoeker of journalist een ‘smoking gun’ heeft gevonden, dan hoor je een ander geluid - geen vage beschuldigingen. Dat laatste laat zien dat er juist geen hard bewijs is (en dan mag je ook geen intenties als bewezen verklaren, zoals het ‘willen’ destabiliseren van Europa van binnenuit).

‘Uit onze bevindingen blijkt dat er achter de technische infrastructuur van de SEA een ondoorzichtig netwerk van actoren schuilgaat, dat helemaal terugloopt naar het Kremlin.’

Laten we het artikel van JfP toch eens lezen, op zoek naar hard bewijs van een Russische opzet. De inleiding maakt het meteen spannend.

‘Despite its European citizen focus, its technical infrastructure can be attributed to a prominent American MAGA anti-LGBTIQ+ activist with ties to the Kremlin.’

Daarbij gaat het om de eerder genoemde activist Brown, een conservatieve Amerikaan met internetbedrijfjes. JfP toont vrij helder aan dat hij serverruimte biedt aan SEA. Als je honderdduizenden handtekeningen wil bewaren en evenveel berichten wil kunnen beantwoorden, heb je inderdaad wat bandbreedte en serverruimte nodig. Dat dit verband is, mogen we onomstreden noemen. Zo laat JfP zien waar de domeinnaam van SEA zit, bijvoorbeeld. Maar nu zoeken we nog het harde bewijs van de hand van Poetin.

Het heeft alles te maken met Brown, die dingen vindt over familieonderwerpen als abortus en het homohuwelijk. Dat doen conservatieve Amerikanen wel vaker, niet bepaald een schokkende onthulling. Hij is dus de eigenaar van een bedrijfje dat serverruimte verkoopt aan SEA, zo veel is duidelijk. De link tussen SEA en Poetin heeft exclusief hiermee te maken. JfP legt uit:

Brown was in 2013 in Moskou. Kijk eens aan. Er zit een onder het artikel bij die constatering van het Amerikaanse medium Salon genaamd ‘How America’s right wing helped Russia craft its anti-gay laws’.

Salon is recentelijk verkocht door de twee eigenaren, ondernemers in de email-marketing, en verkoopt ook abonnementen (met matig succes). Dergelijke sites plaatsen artikelen door en voorzien die van advertenties. Dit was tot ongeveer 2015 een mogelijk levensvatbaar business model, daarna niet meer door de daling van de tarieven in de advertentiemarkt. Dergelijke sites bieden schrijvers de kans te opiniëren maar blinken door het brakke verdienmodel niet uit in eigen onderzoek en analyse. Salon nestelt zich in een progressieve hoek, moet kunnen. Bij het verkopen van advertenties heeft dat zin, want je lezers weten je te vinden en blijven trouw. De content is veelal doorgeplaatst en makkelijk verteerbaar, niks mis mee maar dan weet je waar je naar kijkt. Het internet zit vol met clickbait-sites voor advertentieruimte. Wie wil er nou niet met de kat op vakantie?

Salon verwijst voor de eigen claims weer naar een andere bron, in plaats van naar eigen onderzoek. Die bron is Right Wing Watch, een organisatie die zegt ‘al vier decennia de democratie te beschermen’ en de naam maakt duidelijk waar volgens hen de dreiging vandaan komt. In ieder geval is het artikel van Right Wing Watch uit 2013 de bron van de link die JfP in 2026 legt. Los van hoe je over Poetin, Vlaardingerbroek, linkse of rechtse mensen, migratie en het wel of niet eten van de stronkjes van broccoli denkt: dit is geen smoking gun.

In 2013 verscheen er een artikel van de hand van Miranda Blue van Right Wing Watch dat Salon overnam en in 2026 is dat het bewijs voor JfP. Dit zou moeten bewijzen hoe machtig religieus rechts in Amerika is en omdat een van hun aanhangers, Brown, een keer in Moskou was en serverruimte verkoopt aan SEA is er sprake van Russische inmenging. Vooruit.

De journalist die in 2013 voor Salon schrijft was in dat jaar ook hoofdredacteur van Right Wing Watch. Dan kun je dus naar je eigen werk verwijzen. Dergelijk bewijs uit 2013 overtuigt niet, om nog een reden: JfP heeft de oorspronkelijke bronvermelding niet kunnen controleren. Dan doen alsof je zelf ‘bewijs’ hebt gevonden is een journalistieke doodzonde, want je hebt alles van horen zeggen. Right Wing Watch en in hun kielzog Salon en JfP gebruiken twee bronnen voor de connectie tussen het Kremlin en Brown - en daarmee SEA.

De eerste bron is de link die begint in de zin met ‘Joining’. Op de link met het bewijs komt een foutmelding, want het domein is niet langer actief. Als je goed zoekt in het internetarchief, dan blijkt inderdaad dat er een Franse club is die in 2013 naar Moskou is afgereisd. Brown heeft hen klaarblijkelijk vergezeld.

Sinds 2021 is de site niet langer actief. De Franse katholieke organisatie die het artikel publiceerde bestaat simpelweg niet meer. De domeinnaam is sinds 2022 te koop voor 200 piek, best weinig geld voor de website die door een geheim complot van Poetin wordt gebruikt om ‘Europa te destabiliseren’.

Het is moeilijk vast te stellen wanneer de site is opgehouden te bestaan. In 2018 publiceerde de Franse redactie er zelf al niet meer op, de domeinnaam is toen gekocht door een bedrijf dat gokreclames verkoopt. JfP ziet in deze URL, die het zelf nooit heeft kunnen zien, een bewijs voor een groot complot tegen Europa, terwijl er al tien jaar gokreclames verschijnen.

Bij de URL onder ‘travelling to Paris’ vinden we een artikel van Huffington Post. Als je het leest, krijg je eerst de boodschap dat we te maken hebben met informatie van dertien jaar geleden. Dat detail laat JfP maar weg, anders is het allemaal niet spectaculair genoeg.

Ook Huffington Post heeft geen direct bewijs. Ze gebruiken informatie van een Amerikaans platform genaamd Good As You, dat opkomt voor de rechten van seksuele minderheden. Wederom is de link dood. Er is nog wel een filmpje van een paar seconden uit 2013 te vinden, als je je best doet.

Good As You bestond van 2005 tot 2018. JfP is in 2021 opgericht door Jelle Postma. Hij werkte daarvoor in dienst van de NCTV. Dan hoop je op een beetje gedegen onderzoek, niet iets wat iedereen met een paar koppen koffie op in het internetarchief bij elkaar kan struinen. Dit onderzoek valt ronduit tegen. Je leest de heftige kop in De Volkskrant. Dan moet je vijf lagen verder zoeken en daar is dan bewijs uit 2013.

Mocht u zich trouwens zorgen maken om de invloed van de conservatieve stichting van Brown op de publieke opinie rondom ‘gender’: laten we de belastingaangifte erbij pakken. Het eigen vermogen is nog geen 25.000 euro groot, niet iets om heel bang voor te zijn. Het artikel in De Volkskrant geeft het gevoel dat hier een machtig ondergronds netwerk actief is met miljardairs en oligarchen die terug willen naar de jaren ‘50. Naast fungeren als liaison tussen Trump en Poetin in het coördineren van acties om ‘Europa te destabiliseren’ worden ook seksuele minderheden aangevallen door dit duistere complot. Doe er dan wel een balansje bij en de angst verdwijnt als sneeuw voor de zon. Alleen is het artikel bedoeld om mensen angst in te boezemen, dan laat je onwelgevallige cijfers en feiten weg.

Nota bene: als Brown naar het Kremlin reist en roebels uit de hand van Poetin aanneemt en die met miljoenen tegelijk uitdeelt aan Europese opiniemakers, dan is dat zeker zorgelijk. Maar de enige connectie met het Kremlin heeft te maken dat Brown daar is geweest, hetgeen in 2013 is gepubliceerd in twee bronnen die nu niet meer bestaan. Ook de kop in De Volkskrant doen vermoeden dat er recentelijk zorgwekkend bewijs is opgedoken dat om urgentie vraagt, terwijl alles al jaren dood is. Daar is geen sprake van, dit is bangmakerij.

JfP is in 2021 opgericht met bovenstaande doelstelling, volgens het Handelsregister. Het is lastig het in een woord te omschrijven. Zelf heeft hij het over ‘het behoud van de democratie’.

Postma wil slachtoffers van terrorisme helpen, voorkomen dat lokale politici te maken krijgen met agressie en de samenleving beschermen. Op het ANBI-formulier lezen we dat hij zich ook specifiek wil richten op jeugd, LGBT, vluchtelingen en vrouwen alsmede het algemene publiek.

Aan LobbyFacts werd door JfP vrijwillig een andere tekst opgestuurd:

‘Our organisation may also seek to shape policy and legislation through engagement with the EC and EP on the Digital Services Act. We strongly advocate for measures that effectively combat online hate speech, extremism, and violence against women, activists, and communities such as the Jewish, migrant, and LGBTIQ+ communities. We focus on influencing data protection, privacy, and cybersecurity policies and fostering digital literacy and media literacy initiatives in order to promote critical thinking and responsible online behaviour.’

Het is een mix van zorgen om minderheden, terreur, Poetin en misinformatie. Het hoofdkantoor zit in het gebouw van het Amsterdamse Tropenmuseum. JfP werkt samen met het European Digital Media Observatory (EDMO), dat weer geld krijgt van de Europese Commissie (EC) om ‘desinformatie’ te bestrijden. JfP heeft zo een brede waaier aan gecommuniceerde doelstellingen, dat elke vermeende vorm van onrecht in het aandachtsgebied valt. Als Brown geld krijgt van Poetin om aan SEA te geven, dan kun je daar buitenlandse inmenging in lezen maar ook discriminatie.

Dat zet de deur open voor een evident probleem. Postma presenteert zich als de man die nu eenmaal dingen weet, als oud-spion. Hij omringt zich met figuren die in de internationale inlichtingenwereld werken, zoals deze Kevin McAleenan die op West Point doceert en onderzoek doet. Als je niet nuchter in je schoenen staat, dan zou je enorm onder de indruk van de CV’s kunnen raken en alles wat JfP presenteert slikken voor zoete koek, of nog erger: waarheden. Alleen is de suggestie dat Poetin de suikeroom van Vlaardingerbroek is, niet bewezen. Er zijn twee oude links als bewijs aangeleverd die a) het gestelde bewijs niet bevatten en b) van het internet zijn afgehaald voordat JfP is opgericht.

Interessant genoeg deelt Postma dit dedain voor zijn eigen werk. Hij kan niet garanderen dat de inhoud van het rapport ook accuraat is en hij wil er op geen enkele manier de verantwoordelijkheid voor dragen. Deze zin in de disclaimer slaat alles;

‘To the extent permitted by law, Justice for Prosperity (JfP) accepts no responsibility for any statement in this investigation.’

Zo werkt het niet onder Nederlands recht. In het Wetboek van Strafrecht lezen we dat je de fout in gaat ‘door telastlegging van een bepaald feit, met het kennelijke doel om daaraan ruchtbaarheid te geven’. Als je opschrijft dat bepaalde mensen smeergeld van het Kremlin krijgen, dan rand je inderdaad hun naam aan. Dat kan nodig zijn, als je over hard, tastbaar en ondubbelzinnig bewijs beschikt. Dat heeft Postma niet, hij heeft alleen informatie van dertien jaar geleden uit tweede (of vijfde) hand die hij zelf nooit heeft gezien.

Dat is zo zwak, dat hij er zelf maar een disclaimer aan toevoegt. Maar een beschuldiging is een beschuldiging, je kunt niet mensen eerst opzettelijk beschuldigen zonder bewijs en dan achteraf een disclaimer toevoegen die stelt dat je een en ander niet letterlijk moet nemen. Ook is het op zijn minst vreemd dat De Volkskrant de disclaimer niet in het eigen artikel vermeldde: het ging immers om vage beschuldigingen en geen harde feiten.

Wat hier gebeurt is dat de stelling wordt verspreid dat er sprake is van Russische inmenging - daar zouden we het bij houden, we gaan het niet over nut en noodzaak van het initiatief van Vlaardingerbroek en haar vrienden hebben. Wie stelt dat er Russische inmenging is, mag dan wel even het bewijs leveren. Dat bewijs ontbreekt volledig of het is veel te zwak. Dat zie je pas, als je alle bronvermeldingen achter elkaar legt om bij de oorspronkelijke claim te komen. Los van dit onderwerp en de kunsten van De Volkskrant en JfP, dat is een groter, algemener probleem.

De Volkskrant haalt hier een onderzoek van JfP aan, dat de lezer zelf maar moet opzoeken. JfP verwijst naar relatief obscure nieuwsbronnen, in ieder geval vanuit Nederlands perspectief. Vraagt u zich immers af of Poetin wel of geen Nederlanders omkoopt, dan zal men hier niet snel in het nieuwsarchief van dertien jaar geleden van Salon gaan zoeken, de bron van JfP. Salon beroept zich echter weer op Right Wing Watch, dat de claim uit een inmiddels verwijderd artikel uit 2013 heeft gehaald.

Uit reacties op social media kun je opmaken dat lezers denken dat ze hier met echt onderzoek te maken hebben: dat er echt een relatie is tussen Poetin en Vlaardingerbroek. Het is immers de spion Postma die het stelde, de 007 van de polder. Je gaat een expert toch niet tegenspreken? Om te ontdekken dat het om een mening gaat en niet om een feit, moet je vijf bronvermeldingen volgen aangezien het ene medium via een ander wijst op informatie uit 2013 die enkel nog in het internetarchief zit, de oorspronkelijke URL loopt dood. Het is een keten geworden, een soort informatieve ‘Chinese Whisper’. Een Frans collectief van katholieken gaat in 2013 naar een zaaltje met Russische parlementsleden. In 2026 is dit het bewijs dat de mensen achter SEA geld krijgen van Poetin.

Het probleem is dat mensen een verhaal geloven, omdat een ander het overtikt. Ze zullen niet zelf in de bronvermelding duiken, om te kijken of de harde conclusies wel gerechtvaardigd zijn. Er staat dat het ergens anders staat dus het is waar. Op deze site kan ik bijvoorbeeld zien hoe veel mensen op een bronvermelding klikken. Dat is in de regel minder dan een procent. Vervolgens zal die bronvermelding weer eigen bronnen hebben, waar letterlijk niemand in geïnteresseerd is. Als het ‘ergens’ staat is het dus waar, niemand duikt nog in de bronvermelding.

Het blijft helaas niet bij dit voorbeeld. Kijk eens naar de Europese ‘strategie tegen desinformatie’ uit 2018. Daarin lezen we onder meer:

‘This Action Plan answers the European Council’s call for measures to “protect the Union’s democratic systems and combat disinformation, including in the context of the upcoming European elections”’

‘The European Council first recognised the threat of online disinformation campaigns in 2015 when it asked the High Representative to address the disinformation campaigns by Russia.’

‘In view of the 2019 European Parliament elections and more than 50 presidential, national or local/regional elections being held in Member States by 2020, it is urgent to step up efforts to secure free and fair democratic processes. Threats affecting democracy in any Member State can harm the Union as a whole. Moreover, disinformation often targets European institutions and their representatives and aims at undermining the European project itself in general.’

‘Evidence shows that foreign state actors are increasingly deploying disinformation strategies to influence societal debates, create divisions and interfere in democratic decision-making. These strategies target not only Member States but also partner countries in the Eastern Neighbourhood as well as in the Southern Neighbourhood, Middle East and Africa. Disinformation produced and/or spread by Russian sources has been reported in the context of several elections and referenda in the EU(16)’.

Als je het zo opschrijft, dan zijn de verkiezingen op zich een bedreiging voor de stabiliteit van het westen. Poetin kan kiezers immers sturen via Facebook en straks stemmen ze op iemand die niet pro-EU is. We lezen immers dat er sprake is van Russische inmenging ‘in het kader’ van Europese referenda. Het meest recente referendum in 2016 ging over het associatieverdrag met Oekraïne. Daar was sprake van Russische inmenging. Dat is een feit, want er zit een voetnoot bij die claim, nummertje 16. Wat zou er gebeuren als we op die link klikken - en dat doet dus niemand.

De link is helaas dood, het Franse verantwoordelijk ministerie heeft het rapport offline gehaald. En dat terwijl er bewijs in zit dat Poetin achter het referendum in Nederland zit! Gelukkig zit het in het internetarchief.

Het is niet zomaar een rapport, maar een rapport van de Franse strijdkrachten. Informatie is een wapen, we zien een toetsenbord in een handgranaat veranderen. Hierin vinden we het harde bewijs dat Poetin achter recente referenda zit. De inleiding op pagina 7 presenteert een en ander als feit.

Als je het in het voorwoord noemt, dan is het redelijk om er later op terug te komen en bewijs te presenteren. Het is nogal een beschuldiging. Het rapport komt er een keer op terug, maar bevat het bewijs niet. Kijk maar, na de aanname dat er Russische inmenging is volgt een andere stelling waar voetnoot 31 vervolgens op ingaat. Dat is een ander verhaal. De Russische inmenging bij het referendum van 2016 wordt voor waar aangenomen en dient zelfs als rechtvaardiging voor wetgeving, zonder dat er maar een gram aan tastbaar bewijs is.

Hier zien we hetzelfde gebeuren als bij de aanval van JfP op Vlaardingerbroek: er is geen concreet bewijs. Het ene rapport neemt aan dat het er wel is, zonder bronvermelding. Een ander rapport baseert zich op het oude rapport en neemt de ongefundeerde conclusie aan voor waar. Zo ontstaan feiten zonder bewijs en bij SEA is dat ook zo.

In de zomer van 2019 wordt duidelijk dat de Duitse Ursula von der Leyen voorzitter van de volgende EC mag worden. Deze gebeurtenissen volgen op de verkiezingen van eerder dat jaar, die volgens het eerder genoemde ‘actieplan’ doelwit zouden zijn van Russische aanvallen. De angst zit erin! Von der Leyen stelt een plan voor, het Digital Decade. Dat moet ons beschermen tegen de dreiging. Die dreiging is echt, dat zagen we in 2016 ook al, zonder dat er concreet bewijs is. In de voorstellen van Von der Leyen lezen we:

Toe maar, buitenlandse inmenging. Om die bij voorbaat te bestrijden, stelde Von der Leyen het idee van ‘prebunking’ voor. Dat is beter dan ‘debunking’ van foute informatie achteraf, ze vergelijkt het met een virus en een vaccin. Je kunt dit voor jezelf rechtvaardigen als je aanneemt dat de buitenlandse inmenging bewezen is.

Er is dus een ongefundeerde beschuldiging, die wordt herhaald in een ander rapport en zo transformeert tot waarheid. Dat levert angst op en een rechtvaardiging voor noodmaatregelen. Wat nu, als de angst (inmenging bij de Europese verkiezingen van 2019) ongefundeerd blijkt?

In 2020 worden de Europese verkiezingen geëvalueerd. Er blijkt helemaal geen sprake te zijn van Russische inmenging:

Er is geen bewijs van een ‘grootschalige operatie’ uit het Kremlin om de verkiezingen te beïnvloeden. Die zin volgt op de constatering dat het Kremlin het probleem, waarna blijkt dat de ‘operatie’ er helemaal niet was. Dan was het dus paniek om niks.

Om het probleem dat niet bestaat aan te pakken, heeft de EU een bureau opgericht genaamd East StratCom Task Force. Daarin zien we een bijzondere gedachtenkronkel. De ‘task force’ publiceerde de dreigingsanalyse (Russische inmenging bij Europese verkiezingen) uit 2018 die hierboven staat, met het toetsenbord als handgranaat in de bronvermelding. Bij de evaluatie van de verkiezingen hier direct boven zag u dat die inmenging niet bewezen is.

De task force acht de inmenging bewezen, hoewel die later wordt ontkracht. Het vervelende is alleen de angst voor Russische inmenging een hoger budget rechtvaardigt, los van de vraag in hoeverre het is waargenomen. In 2015 kreeg de task force een budget van 1,1 miljoen. In 2020, het jaar van de evaluatie die aantoont dat er geen Russische inmenging was, steeg dit naar 4 miljoen. Er zijn nu zestien mensen in dienst die de hele dag het narratief voeden dat het Kremlin achter de ‘desinformatie’ zit. Het is dus een verdienmodel geworden. Als het je baan is om een probleem te bestrijden, ga je natuurlijk niet opschrijven dat het probleem niet zo groot is. Vergeet ook niet dat de EU nu een ‘digital services act’ kent die het mogelijk maakt om onwelgevallige berichten van het internet te laten verwijderen. Dan hoop je wel dat de analyse van het probleem van misinformatie een beetje sterk is.

De anst voor de Rus maakt een groter budget acceptabel en zo word je bestookt met hetzelfde opgebakken verhaal. JfP krijgt nu zeven ton per jaar van andere NGO’s en het Ministerie van Binnenlandse zaken. De giften stijgen zo hard, dat er een winst is van meer dan vier ton. Gewone stervelingen kunnen ook doneren, dat gebeurde voor een bedrag van iets meer dan drieduizend piek. Dit soort clubs drijft dus op geld van de overheid. Burgers betalen voor angstcampagnes waar ze zelf slapeloze nachten van krijgen.

Clubs als JfP maken burgers bang voor een dreiging uit Rusland maar ze beschikken niet over hard bewijs. Oude verhalen worden opgebakken en gepresenteerd als daadwerkelijk onderzoek, waardoor Nederlanders en andere Europeanen uit angst akkoord gaan maatregelen die neerkomen op censuur. Overigens gebeurt dat met ondergetekende ook: die zou ook geld uit Rusland krijgen. Critici hinten ernaar met vage termen als ‘Poetin-versteher’. Dat is wat je doet als je iets niet kunt bewijzen maar iemand toch wil beschadigen. Het patroon is helder. Lees trouwens ook dit eerdere artikel over het geld dat ik zelf van Poetin heb gekregen, ik vertel precies om welke bedragen het gaat.

Daarin komen de Amsterdamse brievenbusbedrijven aan bod. Een buitenlandse belastingvluchteling - denk aan een Russische oligarch - opent hier een bedrijf om van lokale belastingvoordelen te genieten. Toen Mark Rutte nog premier was, werkte de overheid samen met de Russische miljardair Mikhail Fridman om Nederland als belastingparadijs op de kaart te zetten.

Het voordeel van Nederland als plek om buitenlandse vermogens te stallen is dat de lokale overheid ‘asset protection’ aanbiedt. Ook als de Russische oligarch met sancties geconfronteerd wordt, dan zal Nederland die breken. Rutte en Poetin hebben elkaar in 2013 ontmoet en sindsdien is de Zuidas aanmerkelijk Russischer geworden. Rutte legde bewust de rode loper uit. Zelfs de directeur van Rostec, dat het wapen leverde waarmee vlucht MH17 is neergehaald, zat in Amsterdam. Rutte brak dus de Europese sancties. Als clubjes als JfP in het internetarchief gaan zoeken naar hele vergezochte links uit 2013, dan zouden ze hier ook hun licht over mogen laten schijnen. Durven ze dat niet?

In maart 2022 kwam er een nieuwe ronde Europese sancties tegen Russische oligarchen. Met Pieter Omtzigt heb ik mogen constateren dat het toen in het weekend nog steeds druk was bij bepaalde Amsterdamse trustkantoren. Tot laat op zaterdag werd er hard gewerkt om de Russen hun bezit te laten overboeken naar andere belastingparadijzen. Bij een simpele avondwandeling zag je de lichten nog branden. Als je je echt zorgen maakt om een Russische connectie, wees dan eens kritisch op Rutte. Alleen zit die nu bij de NAVO, dus daarmee zou JfP een belangrijke bron van geld doorknippen. Dan maar niet.

Op dit moment piept en kraakt Rusland onder de kosten van de oorlog, ook in financiële zin. Het oliebedrijf Rosneft is een belangrijke inkomstenbron. Daarom is het ook door Europese sancties getroffen, maar de Nederlandse brievenbus wordt niet aangeraakt.

Het is voor Kamerleden niet mogelijk om vragen aan de regering te stellen over dit soort constructies. Ook als de desbetreffende Rus (of wie dan ook) op een sanctielijst staat, dan zal de Nederlandse regering diens privacy beschermen: dat zagen we al op de folder van de Amsterdam Trade Bank, het vehikel van oligarch Fridman.

Als je echt op zoek bent naar Russische inmenging, kijk dan eens naar dit soort geldstromen. Dat is veel interessanter dan in het internetarchief graven naar artikeltjes over Franse katholieken die met een Amerikaans conservatief een weekend naar Moskou gaan (in 2013). Dat deed onze premier toen ook, met zichtbare beleidsmatige gevolgen. Daar hoor je de reguliere media dan weer niet over.

Samengevat is er geen bewijs voor de stelling dat Vlaardingerbroek geld heeft aangenomen van Poetin. In de journalistiek is iets niet waar, tenzij je kunt bewijzen dat het wel zo is. Het onderzoek van JfP is zo waardeloos, dat er een disclaimer is toegevoegd die stelt dat de inhoud dan ook niet voor waar moet worden aangenomen. Dan had je het hele verhaal ook kunnen laten zitten. De Volkskrant maakt het nog spannender en heeft het over ‘inmenging’. Dat is een claim die zelfs JfP niet durft te maken, maar feiten doen er inmiddels niet meer toe.

JfP baseert zich op artikelen uit 2013 die inmiddels niet te vinden zijn. De Amerikaanse media die het ‘bewijs’ publiceerden, zijn opgehouden te bestaan voordat JfP werd opgericht. Door dat niet te melden, ook niet in het artikel in De Volkskrant, wordt de suggestie gewekt dat er nieuw bewijs is opgedoken over acties van Poetin. Dat is niet het geval. Dergelijke angstcampagnes zorgen voor een bredere acceptatie van de facto censuur, want de overheid zou ons moeten beschermen tegen de ‘inmenging’. Het is vaker te zien dat grote verhalen over die Russische ‘inmenging’ in het geheel niet worden ondersteund door bewijs. Maar door de toegenomen angst komt er meer geld vrij voor onderzoek naar en bestrijding van het vermeende probleem. Dat is weer een verdienmodel voor de onheilsprofeten. Die zouden zich ook op daadwerkelijk dubieus gedrag kunnen richten, zoals het breken van sancties tegen Russische miljardairs en bedrijven maar dat is klaarblijkelijk te moeilijk.

Tot slot mag vermeld worden dat ik geen relatie heb met het initiatief van SEA. Ik ken Vlaardingerbroek uit het circuit van de pratende hoofden (dat bestaat) maar we werken niet samen. Ik heb geen mening over SEA en meningen van journalisten zijn sowieso niet interessant. Ik wilde haar vragen waarom ze koos voor een manier van handtekeningen ophalen die het voor Von der Leyen bijzonder makkelijk maakt om het hele project terzijde te schuiven. Als dat er is, krijgt deze tekst een aanvulling.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een digitale euro komt steeds dichterbij. Het verzet in het Europees parlement is gestaakt dus in 2029 is het project zeker af. U krijgt hier een reeks van 25 artikelen over de mogelijkheden van een Central Bank Digital Currency (CBDC). Of je er blij van moet worden is een tweede, dat is aan de mensen zelf. In een later stadium vouwen we alle 25 artikelen en de bespreking in een boekje maar de lezers hier hebben we het dan natuurlijk allemaal al gelezen natuurlijk. Dat e-book wordt dan zo goed als gratis zodat het voor iedereen bereikbaar is. Journalisten moeten allemaal technieken ontwikkelen om arm te blijven en allememaggies, wat zijn veel vakgenoten daar toch goed in.

De scherpe geesten hadden natuurlijk al gezien dat de foto in Japan is gemaakt, niet in China. Kun je nou helemaal niks?! Maar vandaag gaan we het hebben over een Japans artikel over de Chinese digitale munt, dat verklaart het. China geeft een digitale munt uit, een CBDC, net als de Europese Commissie (EC) dat hier graag zou willen. Op de valreep van het vorige jaar is de opzet van de Chinese munt met een druk op de knop aangepast. De les is hier: dat kan dus. Voorstanders van een digitale euro stellen dat er allemaal waarborgen zijn, over privacy bijvoorbeeld. Je hoeft er dus niet zo bang voor zijn. De les uit China is alleen dat die voorwaarden achteraf heel simpel aangepast kunnen worden. Dat de ECB nu geen voorstander is van programmeerbaar geld betekent niet dat dat over vijf jaar nog zo is. En dan is de infrastructuur voor een digitale dictatuur gebouwd en is het te laat. Daarom moet je nu kritisch zijn.

De Chinese centrale bank geeft sinds 2021 een digitale renminbi uit. Dat schijf je in het Chinees als ‘数字货币电子支付’, spreek uit: Shùzì huòbì diànzǐ zhīfù. In de financiële pers is de afkorting e-CNY gangbaar, wat staat voor electronische Chinese Yuan. Laten we die handige afkorting maar gebruiken.

De Japanse econoom en bankier Kengo Katsurada schreef een interessant paper over de stelselwijziging die rond de jaarwisseling heeft plaatsgevonden inzake de e-CNY. Het is nog een jonge vent, hij begon zijn carrière in 2019 bij Mizuho na een studie aan de universiteit van Hitotsubashi. Inmiddels schijft hij voor het Japan Research Institute.

Zijn paper over de e-CNY is op de website van het instituut te vinden. De Chinese centrale bank heeft die munt nog niet echt gelanceerd, officieel zit het project nog in de testfase. Alleen duurt die testfase nu al vijf jaar en zijn alle operationele aspecten afgerond. Chinezen kunnen de app downloaden en er gewoon mee betalen, los van de vraag of het project uit de testfase is of niet.

Vervelend genoeg voor de People’s Bank of China (PBOC) heeft de doorsnee Chinees er helemaal geen interesse in. Dat las u eerder op deze site: meerdere landen proberen een digitale versie van de eigen munt in te voeren maar steeds blijkt dat burgers er geen behoefte aan hebben. Commerciële alternatieven zijn er steeds eerder dan de munt van de logge overheid. Ook geeft CBDC de overheid en de centrale bank meer macht en invloed. Dat is fijn voor hen maar met dat verhaal trek je natuurlijk geen nieuwe klanten aan.

In China kunnen de mensen al betalen met AliPay en WeChat Pay. Elke functionaliteit die een Chinese CBDC zou kunnen bieden, is er dus al. In Europa zal het niet anders zijn. Als burgers kiezen voor de munt van de centrale bank, lees overheid, dan is dat gunstig voor de laatste. Wie het geld uitgeeft dat de samenleving gebruikt, verdient daar zelf geld aan. Dat principe heet seigniorage, onderwerp van een eerder artikel. Ook wil de overheid grip houden op het financieel systeem, een begrip dat door het verdwijnen van cash aan het afkalven is. Vanuit de overheid gedacht is het allemaal heel logisch, maar daarmee maak je de digitale munt nog niet populair bij het publiek. Ook bleek dat voor aanbieders van betaaldiensten er wel degelijk grote kosten en andere organisatorische beslommeringen waren om het middel te gebruiken. Het is dus geen ‘handige app’. Op dit moment wordt ongeveer een op de vijfhonderd digitale betalingen in China met de e-CNY gedaan.

Op 29 december 2025 voerde de PBOC drie veranderingen door in de e-CNY. Dat was mogelijk, omdat het project dus nog in een soort testfase zit. Ten eerste is het niet langer een digitale vorm van cash, maar een banktegoed, net als de banktegoeden die mensen al hebben in de vorm van spaargeld of tegoeden op een ouderwetse bankrekening. Ten tweede is de e-CNY nu onderdeel van de reserves, banken kunnen het gebruiken om er geld mee te scheppen - iets wat banken nu eenmaal doen. Ten derde mag er nu wel rente worden berekend over tegoeden die mensen aanhouden. Als je het in een zin wil samenvatten: het verschil tussen een e-CNY en andere vormen van geld is haast niet meer zichtbaar.

Voor Chinese banken wordt het nu aantrekkelijker om gebruik te maken van de digitale renminbi. Deze wijzigingen hebben te maken met een verschijnsel genaamd ‘disintermediation’. Daar hadden de liefhebbers al kennis mee kunnen maken dankzij de toespraak van Máxima bij een evenement van het IMF, op 15 oktober 2022.

Disintermediation is het verschijnsel dat burgers grote hoeveelheden geld in CBDC gaan aanhouden, in plaats van dat ze het op een reguliere bankrekening stallen, in Nederland vooral ABN Amro, ING en Rabobank. Die banken kunnen spaargeld vaker dan een keer uitlenen, een verschijnsel genaamd fractional reserve banking. Centrale banken op hun beurt kunnen de economie sturen, door banken te stimuleren om meer of minder uit te lenen aan hun eigen klanten. Voor monetair beleid zijn centrale banken dus afhankelijk van de geldscheppende functie van de particuliere banken.

Dat geeft een rare tegenstelling. Centrale banken voeren een digitale vorm van de nationale munt in, omdat het gebruik van contant geld terugloopt. Op die manier blijven ze relevant in het betaalverkeer en ze verdienen er ook gewoon geld mee, dankzij seigniorage. Maar als burgers massaal geld bij de bestaande spaarbanken weghalen om het op een CBDC-rekening te storten dan lopen die letterlijk leeg. Dat is disintermediation. Banken kunnen hun rol in het scheppen van krediet dan niet meer uitvoeren en de centrale bank is dan een middel kwijt om monetair beleid uit te voeren. Het is dus de bedoeling dat burgers CBDC een beetje gaan gebruiken, maar niet veel - dat komt dus tegenstrijdig over. Máxima pleitte in haar speech voor overheidsbeleid dat de banken beschermt tegen te grote concurrentie, een rare actie als we uitgaan van een ceremonieel koningshuis.

De Europese Centrale Bank (ECB) denkt daarom aan een maximaal tegoed van drieduizend euro voor elke burger. Als er meer geld dan het limiet op een rekening wordt gestort, dan gaat dat automatisch over naar de bankrekening die mensen toch al hadden. De rekening bij de centrale bank wordt dus gekoppeld aan een bestaande bankrekening. Als de rente op die rekening negatief is, kunnen mensen dus niet naar CBDC vluchten voor negatieve rente. Zo maakt de ECB, net als de PBOC, een vorm van geld waar mensen niet mee mogen sparen. Kunnen sparen is een kernfunctie van geld en als dit verdwijnt ontstaat er met CBDC een nutteloos product, vanuit de burger gedacht.

Omdat de e-CNY niet van de grond kwam, zijn de voorwaarden versoepeld. In de kern verdwijnt in China het onderscheid tussen CBDC en het geld dat er al was. Voor de gemiddelde Nederlander is het uiterst relevant. Het blijkt maar dat de voorwaarden van een digitale munt met een druk op de knop aangepast kunnen worden. Alle waarborgen die burgers nu verbaal krijgen toegediend om onrust te voorkomen (‘het geld wordt niet programmeerbaar’, ‘de privacy is goed geregeld’, ‘je zult nooit negatieve rente krijgen’) zijn daarom ook waardeloze doekjes voor het bloeden.

Het artikel van Katsurada leest u hier. En, voor de duidelijkheid omdat we het over een Japans artikel over de situatie in China hebben - het leesvoer voor vandaag betreft een Engelse vertaling.

Digitale munten zijn een belangrijk onderwerp in mijn laatste boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

En graaien, jezelf verrijken met kunstgrepen ten koste van anderen, is legaal. Niks mis mee. Dus hou die hongerige befjes maar lekker thuis, we gaan haar niemand beschuldigen van het plegen van misdaden, maar bijzonder is het wel. En kostbaar.

Waar te beginnen? De aanleiding voor dit artikel op deze gezellige zomeravond is het interview dat De Volkskrant af heeft genomen met VVD-politica Neelie Kroes. Koop het gewoon even, niet langs de betaalmuur proberen te worstelen, kan de journalist daar ook weer een havermelkcappuccino kopen.

De quote in de titel heeft betrekking op een gesprek tussen haar en Bill Gates. Microsoft kreeg toen een boete van de EU wegens het overtreden van de mededingingsregels. Kroes was eerst landelijk politicus en twee keer eurocommissaris: ze deed eerst de interne markt (mededinging) en daarna kreeg ze een nieuwe portefeuille, digitale zaken. Toenmalig voorzitter van de Europese Commissie (EC) Barroso bedacht deze functie vrij laat. Inmiddels heeft de EC elk onderwerp gedegradeerd tot een digitale kwestie, zodat alles gereguleerd kan worden vanuit Brussel, het zal u niet zijn ontgaan. Dat is even een ander onderwerp.

Kroes verliet Brussel in november 2014 en trad in mei 2016 in dienst bij Uber. Ze respecteert dus de afkoelperiode van anderhalf jaar. Die is in de Europese politiek ingesteld, om belangenverstrengeling te voorkomen. Je kunt niet een dag na een Europese publieke functie in dienst treden bij een bedrijf dat evident wat te winnen heeft bij een lobby van een politiek zwaargewicht. De afkoelperiode zorgt voor afstand.

Uber probeerde wereldwijd voet aan de grond te krijgen en kreeg het geregeld aan de stok met lokale toezichthouders; lees daarvoor de ‘Uber files’ van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ). Het is dan handig als je wat politieke kopstukken in de arm neemt, dat doe je niet omdat ze zo veel weten van taxi’s. Barroso is bijvoorbeeld in dienst getreden bij Goldman Sachs. En voormalig collega Viviane Reding, verantwoordelijk voor justitie, trad in november 2014 even dienst bij het mijnbouwbedrijf Nyrstar dat in een reeks rechtszaken was verwikkeld wegens het (vermeende) overtreden van milieuregels. Reding heeft sociologie gestudeerd, dan is het een bijzondere stap om bij een mijnbouwbedrijf te gaan werken. Dergelijke carrière-switches leveren een onbehaaglijk gevoel van belangenverstrengeling op.

Wat heeft Kroes dan precies verkeerd gedaan? Achteraf bleek, dankzij het ICIJ, dat Kroes al voor haar aantreden een ontmoeting had proberen te regelen tussen toenmalig premier Mark Rutte en de CEO van Uber, Travis Kalanick (boven). De laatste zou in 2017 aftreden na een reeks schandalen, dat is hier even irrelevant. Het gaat om wat daarvoor gebeurde. Kroes heeft zich in interviews met The Financial Times meerdere malen positief uitgesproken over Uber. Ze noemde dat het bedrijf diensten ontwikkelt die er nog niet waren en dan loop je inderdaad tegen problemen aan. Ze zou bij Uber aan de slag gaan om te helpen beter te ‘communiceren’.

Uit het werk van het ICIJ blijkt dat Kroes al voor mei 2016 bij Uber in dienst wilde treden. Ze stuurde een brief naar Jean-Claude Juncker, de opvolger van Barroso: of er niet even van de regels voor lobbywerk kon worden afgeweken. Kroes en Uber waren het erover eens dat het heel belangrijk was dat Uber ook naar Nederland zou komen. Juncker weigerde en daarom kon Kroes pas in mei 2016 aan de slag. Hier zijn de regels dus gevolgd. Maar wat doet een mens dan in die achttien maanden waarin de agenda leeg is? Het gaat dan toch jeuken. Dankzij het onderzoek van het ICIJ is er een WOB-verzoek ingediend. Bij de beantwoording zijn er honderden pagina’s aan communicatie tussen ambtenaren over de kwestie openbaar geworden.

In augustus van 2015 stuurde Kroes dit bericht naar toenmalig premier Rutte.

Zijn ambtenaren zijn er geen voorstander van, omdat Uber nog enkele rechtszaken aan het uitvechten was. De ambtenaren kijken of het mogelijk is om het achter gesloten deuren te doen, bijvoorbeeld in Davos. Het is niet na te gaan of dat is gebeurd. Het valt op dat de ambtenaren willen voorkomen dat ‘de media’ er lucht van krijgen.

Uit de documentatie blijkt dat de flirt van de kant van Uber zelf komt. Nu mag je je afvragen waarom het zo belangrijk is om de premier van Nederland te spreken, want Uber was toen al actief in Nederland. Uber zou bereid zijn het internationaal hoofdkwartier in de hoofdstad te vestigen.

In november 2015 wordt duidelijk dat Rutte eind januari naar Silicon Valley zal gaan. Kroes mag mee, als vertegenwoordiger van ‘Startupdelta’. Het is de bedoeling dat ook Uber een bezoekje krijgt. De ambtenaren spreken nog over een ‘fiscale kwestie’.

Uit de documentatie blijkt expliciet dat Startupdelta vond dat ook SalesForce moest worden bezocht. Dat bedrijf maakt bedrijfssoftware met een focus op het organiseren van de verkoopadministratie. Zo kun je als groot bedrijf inzichtelijk krijgen wanneer een eigen verkoper contact heeft gehad met een klant. Nederlandse bedrijven maken ook dergelijke software. Kroes zou na kort daarop afscheid nemen van Startupdelta en werkt nu voor SalesForce. Dat bedrijf zit alleen niet in het uiteindelijke staatsbezoek dat, wel, voor de premier behoorlijk inspannend moet zijn geweest.

Het schijnt dat Kalanick een ‘war room’ had in zijn eigen hoofdkantoor. Rutte moet zelf door de receptie lopen en de lift pakken, om de CEO van Uber dan te mogen spreken. Daarbij is het de bedoeling dat Rutte zijn ‘waardering’ uitspreekt voor de vestiging van een hoofdkantoor in Amsterdam. Hij moet zelf naar de lift lopen, wordt niet eens van straat opgehaald. Het is wat. Zelfrespect?

De Volkskrant vraagt - even - door naar deze contacten tussen Rutte, Kroes en Uber. Volgens Kroes was het geen lobby, ze omschrijft wat ze deed als een gunst aan Nederland. Uber was volgens haar een startup en Rutte zou niet doorhebben wat er allemaal gebeurde in Silicon Valley.

Deze denkwijze is op zijn minst naïef. Nederland is economisch gezien echt geen misselijk land, maar er liggen toch echt grotere jongens in de buurt. Het voordeel van een hoofdkantoor in Nederland is dat je met winsten kunt schuiven om zo bijna geen belasting te betalen. Dat gaat via deelnemingsvrijstelling (DNV).

Grote bedrijven hebben een reeks aan dochterondernemingen en tussenholdings. Dat geldt al voor de Albert Heijn. Als een dochter winst overboekt naar een moederbedrijf, moet daar belasting over worden betaald. De topholding mag die dan weer verrekenen, zodat je geen dubbele belasting betaalt. Dat is een hoop administratieve rompslomp en daarom is er DNV. Als een dochterbedrijf eenmaal belasting heeft betaald over een gemaakte euro winst, ergens in de keten, dan kan die zonder verdere belasting worden doorgestort aan gelieerde bedrijven. Op zich is het logisch.

Nederland heeft de bedenkelijke reputatie een belastingparadijs te zijn. Het is ook goed mogelijk dat een buitenlands bedrijf dat niets met Nederland heeft, een piepklein kantoor in Amsterdam opent en dat tot hoofdkantoor bombardeert. Dan krijg je Nederlandse fiscale voordelen, zoals DNV, zonder dat je hier echt zit. De fiscus hier controleert daarop en wil wel graag een echt bedrijf zien, geen lege huls dat er enkel om fiscale redenen zit. Overigens zou Uber dat kunnen aantonen, de jaarrekening van de Nederlandse holding noemt dat er meer dan duizend mensen in dienst zijn. Toch is er iets vreemds aan de hand.

Merk in deze op dat Rutte bekend stond als de premier die tot het belachelijke af zijn oren liet hangen naar de adviseurs van fiscaal vluchtelingen. Ook mensen die hier duidelijk niets te zoeken hebben, werden met open armen ontvangen.

Zo kreeg ik deze folder eens, van een medewerker van de ambassade van Nederland in Kiev. Er wordt voorgesteld om Oekraïense bedrijven te ‘structureren’ met een Nederlandse holding. Maar waarom zou een energiebedrijf dat in Kiev zit, hier een kantoor moeten hebben? De folder noemt dat Nederland ‘asset protection’ biedt. Ook als je ooit met sancties of juridische procedures te maken krijgt, dan zit je hier veilig. En je betaalt door de omweg praktisch geen belasting, als Russisch of Oekraïens oligarch zijnde.

De ambassade deelde ook deze foto. Het bedrijf DTEK wordt genoemd, van de rijkste man van Oekraïne. Deze Rinat Akhmetov is een Krim-Tataar en er is geen enkele reden om hier een hoofdkantoor te hebben, anders dan fiscale. De sessies werden georganiseerd met Amsterdam Trade Bank, eigendom van een Russische oligarch die later de grootste boete in Nederland ooit kreeg wegens witwassen. Dat gebeurde via rekeningen bij ING. Daar werkt de ambassade dus mee samen, interessant.

In 2013 ontmoetten Poetin en Rutte elkaar. Er wordt gesproken over samenwerking tussen DSM en Rostec, het bedrijf dat de wapensystemen van Rusland verkoopt. De directeur, Sergey Chemezov wordt kort daarop op de sanctielijst van de EU geplaatst, wegens de oorlog in Oekraïne en het leveren van het wapen waarmee MH17 is neergehaald. Rutte breekt die sancties omdat hij Poetin een soortgelijke vorm van ‘asset protection’ heeft aangeboden.

Slimme fiscalisten zijn erin geslaagd om grote bedrijven zo te structureren dat ze nergens belasting betalen. Je zet in meerdere landen kantoren neer om gebruik te maken van lokale fiscale voordelen, zonder dat je daar echt zit. Het Nederlandse hoofdkantoor is de spil, want daarmee stort je zonder overdrachtsbelasting geld van de ene brievenbusvennootschap door naar de andere. Alleen krijg je zo de hele wereld bij je op de stoep en dat zijn niet altijd even frisse jongens. De lokale regering moet wel meewerken, reden genoeg om de premier te paaien.

Op deze site en Youtube is er meer te vinden over het onderzoek naar lege hulzen in Amsterdam. Merk op dat Rutte met Kamervragen werd geconfronteerd naar aanleiding van een eerder onderzoek, specifiek over wapenbedrijven uit Rusland. Die weigerde hij te beantwoorden. Dat is nu relevant, want het wordt duidelijk wat het beleid is. Je kunt een deal maken met Rutte en hij zal je als fiscaal vluchteling met open armen ontvangen. Als er Kamervragen op volgen, dan zwijgt hij als het graf: dat bedoelen ze dus met ‘asset protection’. En nee, die is er niet voor de eigen burgers.

Als Rutte zo met Poetin omging, in 2014 en erna, dan is het redelijk dat Kalanick een soortgelijke fluwelen behandeling kreeg. Er zijn meerdere redenen om dat aan te nemen. Kijk bijvoorbeeld eens naar de bedrijven die Uber in Nederland heeft ingeschreven.

Naast een BV is er ook een CV van Uber ingeschreven, een commanditaire vennootschap. Die rechtsvorm is geschikt als de eigenaar niet over veel geld beschikt. Hij of zij kan de directie blijven voeren en accepteert een of meerdere andere investeerders. Het voordeel is, of was, dat je niet hoefde op te geven wie dat waren. Voor een Amerikaans bedrijf heeft deze constructie geen enkele zin, anders dan dat je verborgen kunt houden waar de winsten heen vloeien.

Uber houdt een commissie in op het salaris van de chauffeur van ongeveer een kwart. Dat betekent dat de inkomsten van de chauffeurs en Uber samen vier keer zo groot zijn als de commissie. Uber verdient in Nederland 20 miljard per jaar. Dat betekent dat Nederlanders meer uitgeven aan ritjes met Uber dan Frankrijk aan defensie uitgeeft, namelijk 80 miljard per jaar. Dat is zeven procent van ons nationaal inkomen. Aannemelijk?

Uber heeft zelf geen taxi’s. Dat betekent dat je alleen een fee ontvangt, je hebt geen materiaalkosten. Interessant genoeg zijn die er toch, namelijk voor een bedrag van meer dan 11 miljard per jaar. En dat bedrag zorgt ervoor dat Uber in Nederland fiscaal neutraal is, er wordt geen belasting betaald. Wat een toeval.

Dit is dus een bewijs van agressieve belastingplanning. Je zoekt naar de mogelijkheden om geen belasting te hoeven betalen en dat betekent dat je met winsten schuift. Die twintig miljard aan omzet komt uit andere landen, het zijn niet enkel Nederlandse ritjes. Het belastingparadijs moet daaraan meewerken, wat voor Nederland betekende dat Rutte even naar de ‘war room’ van Kalanick moest komen, aan het handje van Kroes en de deal was rond. Dat is best goedkoop, Rutte verkoopt de huid van Nederland niet duur. In deze jaarrekening staat ook dat de Nederlandse holding een moeder in Singapore heeft.

In oudere jaarrekeningen zien we dat Uber veel verlies maakt. Dat levert in fiscaal jargon een deferred tax asset op, een DTA. Dat werkt als volgt. Stel, u hebt een bedrijf dat 100 aan winst maakt. De winstbelasting is in Nederland afgerond 25 procent. U moet dus 25 aan belasting betalen, kom je ook wel overheen.

Stel echter dat u een verlies maakt van 100. Dan is het toegestaan om die verliezen te verrekenen met toekomstige winsten, als u het overleeft. Het is vervolgens ook mogelijk dat u nu 100 verlies maakt maar volgend jaar een winst van 100. Over dat laatste bedrag zou je in Nederland dus 25 aan belasting moeten betalen. Het is toegestaan om het ene verlies van 100 te verrekenen met de winst van 100. Over de twee jaren samen betaal je dan niets, maar er was opgeteld ook geen winst, eerlijk is eerlijk. Het maken van verlies levert dus een joker op, in te zetten op een toekomstig moment. Die joker is de DTA.

Nu is hierboven gesteld dat Nederland erg coulant was richting Uber, mogelijk, wat dan zou resulteren en ruim gebruik van de fiscale mogelijkheden. Voor lobbywerk wil je ook iets terug. De jaarrekening laat zien dat dat zo heeft uitgepakt: Uber verdient geld door een hoofdkantoor in Nederland op te richten, dus door te schuiven met geld tussen de eigen vennootschappen. Daarin zit het belang van een Nederlandse tussenholding.

Interessant genoeg wordt een DTA meer waard, als de belasting omhoog gaat. Je kunt oude verliezen dan verrekenen met belastingen tegen het hogere nieuwe tarief, je krijgt meer terug. Dit is de jaarrekening van het hele concern, de Amerikaanse moeder. Het blijkt dat ongeveer de helft van de waardeverandering voor het hele concern, wordt veroorzaakt door een lichte verandering in het Nederlandse tarief. Dat geeft het belang van de Nederlandse fiscale schakel in het geheel aan.

In de laatste jaarrekening zien we dat Uber een belastingtarief heeft van bijna -150 procent. Daar staat inderdaad een min, goed gezien. Als Uber 100 aan winst maakt, krijgen ze daar 150 bovenop voor een totaal van 250. Dat maakt de aandeelhouder extra rijk.

Merk op dat de wereldwijde omzet in 2025 dik vijftig miljard is, tegen dik veertig miljard in 2024. In de Nederlandse holding zit de helft van de omzet. Dus Nederlanders maken zo bizar veel ritjes met Uber dat ze er vierhonderd per maand aan kwijt zijn: iedereen, niet alleen zakenlieden maar ook bejaarden en baby’s. Of, de waarschijnlijker verklaring, is dat Nederland fungeert als doorvoerhaven van de wereldwijde omzet. Dat klinkt leuk, maar het zijn constructies die bedoeld zijn om vooral geen belasting te betalen: dan blijft er hier niks hangen dus we verdienen er in Nederland ook niks aan.

Sterker nog, Uber kan hier ook verliezen dumpen, dat kan ook. Dan betaalt Nederland om Uber hier te hebben. Uber heeft een DTA in Nederland geparkeerd en gebruikt die om winstbelasting te verlagen. Het gaat om een bedrag van vijf miljard dollar.

Dat is geen gift van vijf miljard van de Nederlandse belastingbetaler aan Uber, zo is het ook weer niet. De Nederlandse fiscus moet accepteren dat bezittingen en verliezen die overduidelijk niet hun herkomst hebben in Nederland, wel in een Nederlands bedrijf geparkeerd mogen worden. Dat geeft Uber een enorm voordeel. Daardoor is de totale belasting veel lager dan die anders zou zijn. Uiteindelijk gaat het hier om de commissies die zijn verdiend op ritten van chauffeurs over de hele wereld, vooral Azië. Het was dus nooit aan Nederland om het te belasten, we zijn slechts een handig fiscaal tussenstation. Een voordeel dat nooit van jou is geweest is geen verlies als je het niet krijgt. Klinkt filosofisch maar het werkt wel zo, ook bij fiscaal recht.

Kroes lijkt echt te geloven dat Kalanick haar speciaal vond; dat ze eventjes de premier de War Room in moest trekken en dat Nederland en Uber samen reizen naar Mars mogelijk gingen maken. Wat de Amerikaanse tech-sector van Nederland wil, is niet meer dan dit: help om ons op zeer agressieve wijze met winsten te schuiven zodat we geen belasting hoeven te betalen, of in ieder geval minder.

Voor de jongere kijkers: ooit hadden we premier Balkenende, die mocht ook bij de grote Amerikaanse broer op de koffie. Het gaf het knipmeseffect, ongemakkelijk buigen en iemand titels geven die niet bestaan (‘your presidency’). Iets soortgelijks is hier ook gebeurd, op het hoofdkantoor van Uber. Wie zich onderdanig opstelt, krijgt geen goede deal aangeboden. Nederland blinkt uit in zichzelf door het slijk halen als het om fiscale dealtjes gaat, ook Poetin is hier nog welkom. Kroes weet dit niet en dacht echt dat ze belangrijk was: of ze helpt mee om agressieve ‘tax restructuring’ mogelijk te maken. Gegeven haar achtergrond zal ze de domste niet zijn, maar kies zelf maar. Wel is het toch echt laakbaar dat ze Rutte probeert over te halen met een verhaal dat er iets voor Nederland te halen zou zijn in deze. Dat is natuurlijk niet zo, het hele idee van deze constructies is dat er nergens iets aan de strijkstok blijft hangen.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het is ook redelijk om aan te nemen dat dat niet allemaal mensen met goede bedoelingen zijn. De migratiecrisis laat zien dat de EU last heeft van weeffouten in het eigen project. Daardoor ben je afhankelijk van het handelen van anderen, tijdens een crisis. Het ontbreekt aan de middelen om het heft in eigen handen te nemen en te doen waar burgers om vragen. Dat zorgt voor een groot wantrouwen in de lokale en Europese politiek, want politici roepen maar wat.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een oplossing bestaat niet zonder het aanpakken van de genoemde weeffouten. Als de unie op die vlakken niet verstrekt kan worden, dan is het wachten op het moment dat lidstaten de bevoegdheden weghalen uit Brussel. Zo implodeert de EU uiteindelijk. Als dat op een chaotische manier gebeurt, moet je je afvragen of dat iets is om blij van te worden.

Volgens officiële schattingen gaat het inmiddels om 49.000 personen die bij Ceuta illegaal de grens zijn overgestoken. Zoals u gisteren kon lezen, kan Spanje ze niet tegenhouden omdat ze zwemmen. Wat is dat voor raar verhaal? De rechter in Spanje besloot dat wie binnen zwemt, niet letterlijk inbreekt. Zwemmen is nu niet langer hetzelfde als klimmen. Een migrant die een grenshek doorknipt breekt wel inl maar op zee zijn er geen hekken, inderdaad. Wie wel inbreekt, krijgt geen recht om asiel aan te vragen. Dat heb je nodig als je vanaf de exclave in Afrika het Europees vasteland wenst te bereiken. Door de uitspraak van de rechter hadden tienduizenden mensen door dat ze niet over of door het grenshek moesten klimmen maar dat zwemles nemen de uitkomst bood.

Daar komt bij dat de koning van Marokko recentelijk gratie heeft verleend aan duizenden gevangenen. Dat deed hij als teken van coulance bij de viering van zijn troonsbestijging. In totaal 1.679 gevangenen mochten eerder naar buiten. In de regel gaat het dan om dieven en drugsdealers, niet om moordenaars en verkrachters. De recente instroom, het pardon en de uitspraak van de Spaanse rechter vallen samen in slechts enkele weken. Daarom mag je aannemen dat er onder de recente migranten ook criminelen zitten die net uit de gevangenis zijn gewandeld. Door de chaos is er geen enkele mogelijkheid om mensen aan een screening te onderwerpen en is het wachten tot ze in andere landen in de Schengenzone voor ellende gaan zorgen.

Om dan toch een klein beetje reclame te maken voor mijn boek Het Euro Evangelie: dit had je kunnen zien aankomen. De EU draait om drie grote projecten met weeffouten. Ten eerste is er een muntunie zonder politieke unie. Dat betekent dat overtreders niet kunnen worden aangepakt, als ze met wanbeleid een kredietcrisis voor iedereen riskeren. Er is wel een procedure om het breken van de begrotingsregels te bestraffen, maar daarbij zit de overtreder aan tafel. Die mag over de straf voor het eigen land meedenken, maar ook die van andere landen met een te groot begrotingstekort. Nederland kan dan streng zijn, maar Frankrijk kan Spanje voor een straf behoeden en later gebeurt het tegenovergestelde. Op die manier heb je constant te maken met begrotingstekorten, het is nooit over.

Daarnaast regelt de EU dat er een interne markt is met vrij verkeer van goederen. Vervolgens tekent de EU handelsverdragen met landen waar andere milieunormen gelden, denk aan de Chinese industrie op kolen en de Oekraïense plofkip. Producenten in de lidstaat krijgen een groter afzetgebied dankzij de EU binnen Europa, maar krijgen te maken met concurrentie uit andere landen waar ze het tegen afleggen. Per saldo hebben producenten hier enkel last van en daarom vertrekken ze of gaan ze ten onder. Het zou redelijk zijn dat regels die voor interne productie gelden, ook gelden voor import. Daar wordt nog steeds over nagedacht, meer niet.

En dan is er migratie. Als lid van de EU moet Nederland de eigen grensbewaking ontmantelen, dat is het Schengenverdrag (hierboven). In alle redelijkheid moet je dan wel praten over het organiseren van een gemeenschappelijke buitengrens. De grens van Nederland is die van Spanje en Marokko geworden, dat is de praktische consequentie van Schengen. Die bewaking van de Europese buitengrens is nooit van de grond gekomen, de gevolgen laten zich raden. De EU schiet tekort op elk van de drie vlakken maar migratie lijkt het meest in het oog te springen.

Omdat de EU de eigen grenzen niet bewaakt, is het collectief afhankelijk van derden. Zo is er de Turkijedeal, waarbij Erdogan in ruil voor miljarden euro’s beloofde de migratiecrisis vanaf zijn grondgebied te beperken. Een gevaarlijk precedent, want hij kan de EU nu afpersen. Turkije heeft een financieel belang bij op zijn minst het risico van het weer oplaaien van een lokale migratiecrisis. Dat is een uiterst zwakke basis voor het gewenste stabiele migratiebeleid. In theorie kan Erdogan een nieuwe migratiecrisis uitlokken, als hij geld heeft. Via diplomatieke druk houden Europese landen hem weg van dat pad. Dan kun je niet zeggen dat er sprake is van een stevige Europese positie, dat je ‘samen sterk’ bent: integendeel.

De vluchtelingencrisis vanuit Turkije eindigde toen Erdogan inderdaad besloot mee te werken. Een land met een fatsoenlijke legermacht en een politieapparaat is prima in staat om een chaotische situatie te voorkomen. Als dat niet gebeurt, is dat opzet. Erdogan is gepaaid met enkele miljarden en sindsdien verplaatst het circus van de mensensmokkel zich naar andere locaties. Overigens kan Erdogan niet openlijk toegeven dat hij de EU afperst met een migratiecrisis.

Het overmaken van geld en het bekrachtigen van afspraken gebeurt met stille diplomatie, achter gesloten deuren. Soms is daar sprake van irritatie, waarvan het voor de buitenwereld niet te zien is wat er speelt. Zo besloot Erdogan bij het oplossen van de Turkse migratiecrisis om nog even zijn gram te halen bij de Europese commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Bij een bespreking kreeg ze geen stoel aangeboden, een vernedering die de Turkse president op camera liet vastleggen. Het is nog steeds niet duidelijk waarom hij dit nodig vond. In ieder geval laat het zien dat een land of blok van landen zonder migratiebeleid afhankelijk is van de grillen van derden.

Destijds was de Turkse migratiedeal eigenlijk al rond, daarom was dit niet nodig. Vlak voor het uitbreken van de pandemie probeerden grote groepen migranten via de Turkse stad Edirne de EU te bereiken. Waarschijnlijk zorgde de pandemie voor een snellere diplomatieke oplossing. Het leek Erdogan dan niet slim om een migratiecrisis te veroorzaken als er een nog onbekend virus zich aan het verspreiden is. Bij de meeting hierboven ziet u de hoofdrolspelers ook een mondkapje dragen.

Er is een specifieke reden waarom de migratiecrisis zich bij Edirne afspeelde en niet bij een andere Turkse grensplaats. Griekenland zat destijds in de Schengenzone, buurland Bulgarije niet en Turkije is geen lid van de EU. Dat betekent dat een migrant die over land, de makkelijkste route natuurlijk, vanuit Turkije naar Europa wil, de zwakste plek zoekt in de Europese verdediging. Dat is ergens aan de grens tussen Griekenland en Turkije. Een andere route is er eigenlijk niet, of je moet vanuit Afghanistan of Syrië via Rusland willen reizen. Dat land bewaakt zijn grenzen wel. Elke andere route, bijvoorbeeld via Libië naar Italië, vraagt om een veel ingewikkelder route via het water. In 2021 zat Bulgarije nog niet bij de Schengenzone, de lichtblauwe landen, inmiddels wel. Om de Schengenzone te bereiken, was het de kunst om te zoeken naar de meest logische oversteek tussen Griekenland en Turkije.

Er is iets bijzonders aan de hand met de grens tussen Griekenland en Turkije, specifiek bij Edirne. Als we naar de kaart kijken, blijkt dat de grens tussen de twee landen wordt gevormd door water, specifiek de rivier de Maritsa. Dat is geen toeval. De huidige grens werd ingesteld in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. De twee landen vertrouwden elkaar niet, dus een grens in de vorm van een natuurlijke barrière was de logische oplossing: Turkije aan de ene kant, Griekenland aan de andere, dat maakt een invasie minder plausibel.

Als we inzoomen op de grens ten westen van Edirne, zien we iets raars. Alleen hier vinden we een stuk Turkije aan de overkant van de rivier, het gebied is enkele kilometers diep. Het heeft een hele vreemde, historische reden.

In 1868 bestond het Ottomaanse Rijk nog, bestuurd door Sultan Abdulaziz (1861-1876) hierboven. In een poging zijn immense land te moderniseren, wilde hij een spoorlijn naar Wenen aanleggen. De betrekkingen met de Habsburgers waren na eeuwen van oorlog verbeterd en beide landen zouden daarna zelfs militaire bondgenoten worden. De Sultan schreef een aanbesteding uit. Iedereen mocht een plan indienen voor een spoorlijn, de Orient Express. Daarmee moesten bedrijven en hun ingenieurs zelf een tracé bedenken, plannen maken voor bruggen over rivieren en met een realistisch kostenplaatje op de proppen komen. De jonge Belgische ondernemer André Langrand-Dumonceau won de aanbesteding met onderstaand plan. Merk op dat Edirne een station zou krijgen, naar de eis van de sultan.

Achteraf bleek dat de gunst van de sultan was gewonnen met een plan waarvan de kosten veel te optimistisch waren ingeschat. Toen de bouwers vanuit Wenen bij Edirne waren aangekomen, bleek dat er geen geld meer was. Het budget klopte gewoon niet. Zo win je de aanbesteding misschien, maar later kom je dus in de problemen. Er moest nog een brug over de rivier gebouwd worden naar Edirne, was de afspraak met de Sultan. Een spoorbrug is natuurlijk veel steviger dan een brug voor voetgangers en paarden, maar ook duurder. En de Belgische ondernemer had geen rooie cent meer. Wat nu? Hij verzon een list.

Op de kaart van Edirne, hierboven, ziet u een klein dorpje aan de andere kant van de rivier liggen genaamd Karaağaç. Daar wonen nu 3.000 mensen, tegen 180.000 keer zo veel als in de stad Edirne. Langrand-Dumonceau besloot daar een station neer te zetten en met het geld dat hij nog had, een goedkope voetgangersbrug naar de overkant te bouwen. Turken uit Edirne moesten dus een paar kilometer met hun koffers lopen, de brug over, voordat ze van de nieuwe trein gebruik konden maken. Strikt genomen had de sultan het gewenste station in de buurt van Edirne, maar eigenlijk was dit niet de afspraak. Het is onduidelijk hoe hij hierop reageerde.

Financier Langrand-Dumonceau had toen al de benen genomen. Hij beschikte over een reeks financiële bedrijven, maar hij gebruikte bezit in het ene bedrijf om gaten elders te dichten. Tijdens de financiële crisis van 1870 ging hij failliet en tot zijn dood in 1900 moest hij vluchten voor schuldeisers. Het Ottomaanse Rijk brokkelde daarna af en bij het verdrag van Lausanne werden de huidige Turkse grenzen getrokken. Waar mogelijk werden die zichtbaar gevormd door natuurlijke barrières, behalve bij Edirne. De Turkse onderhandelaars kregen de Grieken zo ver dat ze afstand deden van het stuk land bij Karaağaç, anders zou Edirne geen station meer hebben. Daarom zit er een homp Turks land aan de Griekse kant van de rivier.

Navraag bij de Turkse spoorwegen (de kaart hierboven) leert dat de rare situatie van een station dat aan de verkeerde kant van de rivier ligt, pas in 1971 is opgelost met de bouw van een nieuw station in Edirne zelf. Het is niet duidelijk geworden waarom dat zo lang duurde. In ieder geval verklaart het klungelige handelen van een Belg in 1868 waarom er nu een stukje Turkije aan de overkant van de Maritsa ligt, de grens is intussen niet aangepast. Het oude stationsgebouw dient nu als faculteit van de lokale universiteit.

Voor elke migrant uit Afrika en Azië die de grens Schengenzone over land wil bereiken, is er maar één optie. Steek de brug over bij Edirne naar het oude station van Karaağaç en loop naar de grenspost met Griekenland. Elke andere optie vergt dat de migrant via het water Griekenland, Italië of Spanje bereikt. Dan kun je voorspellen waar de spanning het grootst is. Uiteindelijk hield Erdogan migranten wel tegen aan zijn kant van de grens.

Erdogan kreeg een paar miljard en de kans Von der Leyen op haar nummer te zetten en was tevreden. De chaos bij Edirne is voorbij. Probeer nu eens als een mensensmokkelaar te denken.Elke illegale migrant moet nu de Schengenzone via het water proberen te bereiken, niet de beste optie. Alleen bij Edirne is er een brug, nergens anders ter wereld. Is er ergens op de kaart van de Middellandse Zee een uitzondering te vinden, een ander ‘Edirne’, waar er door historische toevalligheden een grensovergang over land is vanuit Azië of Afrika naar de Schengenzone? Even goed zoeken.

Ach, kijk nou. Het blijkt dat er een stuk Spanje in Afrika te vinden is, Ceuta genaamd. Hoe is deze situatie nu weer ontstaan? Laten we de geschiedenis beknopt proberen te houden.

In de vroege jaren van de achtste eeuw veroveren de Arabieren de hele Maghreb, met het huidige Marokko, in navolging van het werk van de profeet Mohammed. Ze steken zelfs de Straat van Gibraltar over en veroveren Spanje op de Visigothen: ze noemen het gebied Al-Andalus. Zowel het huidige Spanje als Marokko zijn onderdeel van het kalifaat van de Omajjaden, dan zeven miljoen kilometer groot met meer dan zestig miljoen inwoners. Er is geen gedoe over het eigendom van Ceuta, dat toen niet zo heette. Dit is wel overzichtelijk.

De Spanjaarden en Portugezen heroveren hun land op de moslims, die door interne verdeeldheid ook verzwakt zijn. In 1492 verdrijven de Spaanse koninkrijken Castilië en Aragon de laatste moslims uit het bastion bij Granada. De Europese grenzen van Spanje bleven sindsdien grotendeels ongewijzigd, uitzonderingen daargelaten. Spanje bouwde vervolgens aan een eigen immens koloniaal rijk, dat aan het begin van de twintigste eeuw duidelijk op zijn retour was. Vooral de oorlog met de Amerikanen in 1898 liep rampzalig af voor Spanje.

Frankrijk had toen het grootste deel van Noord-Afrika in zijn bezit. Spanje sloot een verdrag met Frankrijk en kreeg een protectoraat met een oppervlakte van de helft van Nederland. Daarin vinden we de huidige Spaanse steden Ceuta en Melila.

Bij een Spaans-Marokkaanse oorlog in de negentiende eeuw accepteerde Marokko het gezag van Spanje over Ceuta en Melilla. Die oorlog verliep niet in het voordeel van Marokko. Dat land opende de vredesbesprekingen en accepteerde met het verdrag van Wad Ras dat de twee steden Spaans bleven, los van andere territoriale geschillen. Dit is tot de dag van vandaag zo. De rest van het protectoraat was daarna wel omstreden. Na de Tweede Wereldoorlog begon de algehele dekolonisatie van Afrika. In 1958 is er nog gevochten tussen Spanje en Frankrijk enerzijds en Marokko anderzijds om controle over het protectoraat, wat eindigde in een nieuw verdrag. Marokko kreeg zijn huidige grenzen maar accepteerde nog steeds Spaanse controle over de twee enclaves Ceuta en Melilla, conform de afspraak uit 1860.

Als we nu naar de kaart van Marokko kijken, zien we iets bijzonders. Het lichtgroene gebied hierboven is Marokko, daar is geen twijfel over. En Ceuta en Melilla zijn en blijven Spaans, al vindt menig Marokkaans nationalist dat daar een correctie op zijn plaats is. Het zuidelijk deel is (of was) echter een ander land, namelijk Westelijke Sahara.

Haat u mensen? Verhuis daar dan heen. Het is een gigantische woestijn waar bijna niemand woont: de bevolking van Utrecht op een gebied van acht keer Nederland. In vergelijking met Groenland is het wel druk, maar er zijn verder geen legere plekken op aarde te vinden. Marokko wilde het graag hebben en voerde een de facto annexatie uit. De lokale bevolking, de Sahrawi, kwam in opstand. Marokko was natuurlijk veel sterker en nam het grootste deel van het land in bezit.

De meeste landen van de Afrikaanse Unie (groen) accepteren de Marokkaanse positie niet, bij een stemming bij de VN over deze kwestie. De VS wel. Tijdens de koude oorlog toonde Marokko zich een betrouwbare partner van de Amerikanen, op de strategisch gelegen ingang van de Middellandse Zee. Dan ga je niet kissebissen om een woestijn. Algerije is het meest vocaal in de steun aan de opstandelingen en dat zorgt voor een zeer slechte relatie tussen Algiers en Rabat. De twee landen hebben regelmatig op de voet van oorlog gestaan.

Westelijke Sahara beschikt over de grootste fosfaatreserves van de wereld, een belangrijke grondstof voor kunstmest. Daarom is het gebied goud waard, iets wat de Marokkaanse interesse behoorlijk vergrootte. Inmiddels accepteren de Sahrawi dat ze Marokko niet kunnen verslaan en hebben ze enkel nog de controle over een paar woestijnen. Marokko heeft een leger van 175.000 man in 40 brigades, dat Amerikaanse wapens en training krijgt. De Sahrawi wonen nu in de witte delen op kaart hierboven, met Marokko in het geel. De officiële status blijft vaag: Google kiest er bijvoorbeeld voor om Westelijke Sahara wel als apart land neer te zetten, maar bij de grens met Marokko durven ze dan weer geen doorgetrokken lijn te plaatsen, de lafaards.

De realiteit is de kaart hierboven: er is ‘ondubbelzinnig’ Marokko met de geannexeerde delen in Westelijke Sahara - samen het gele gebied. De relatie tussen Marokko en Algerije is slecht, omdat het laatste land de kant van de Sahrawi kiest. Spanje doet dat bij tijd en wijlen ook, maar loopt als onderdeel van de NAVO in het gareel van de Amerikanen. Die hebben Marokko en Turkije nodig voor hun grip op de Middellandse Zee. Zodoende knijpen ze de Russen indien nodig van de wereldzeeën af, een bewezen effectieve methode..

Af en toe lopen de spanningen tussen Marokko en Spanje wel op, voor zover de genoemde omstandigheden dat toelaten. De grote broer in het Witte Huis accepteert bij tijd en wijlen wat verbale schermutselingen maar daar moet het wel bij blijven. Tijdens de pandemie gaat het toch behoorlijk mis. Er is nog steeds een organisatie genaamd Polisario Front, die Westelijke Sahara wil omtoveren tot een land voor de Sahrawi, gegeven de militaire kracht van Marokko geen realistische optie. De leider heet Brahim Ghali (onder) en u raadt het al, hij krijgt in 2021 het vleermuisvirus.

Hij opereert dan vanuit Algerije, ook dat hoeft niet te verbazen. Dat land stuurt hem per vliegtuig naar een Spaans ziekenhuis. Later bleek dat het eigenlijk om kanker ging, maar Marokko ziet het als een belediging van de Spaanse kant: het lijkt op erkenning van een anti-Marokkaans standpunt. Marokko biedt vervolgens onderdak aan Carles Puigdemont, de man die Catalonië van Spanje wilde losweken. De symboliek is duidelijk. Vervolgens gebeurt er in 2021 iets wat verdacht veel lijkt op wat we nu zien, ware het op een kleinere schaal.

De grens tussen Spanje met Marokko bij Ceuta is niet meer dan dit hek, gebouwd op een golfbreker. Als Marokko het bewaakt, is er niks aan de hand. Op 16 mei 2021 valt het op dat de Marokkaanse politie verdomd ‘passief’ is, ze laten zich niet zien in de buurt van het hek. Een groep migranten ruikt een kans en bestormt het hek, anderen zwemmen eromheen. Er vielen meerdere doden. De koning van Marokko laat weten dat veel van zijn manschappen eerder de Ramadan hadden gevierd en misschien een beetje moe waren van alle feestelijkheden, dan laat iedereen weleens een steekje vallen. Dat duidt op opzet. Er volgt diplomatiek overleg en Marokko neemt in 2021 nog een grote groep mensen terug. Vervolgens is er enkele jaren lang niets aan de hand. Waarom gaat het nu mis? Er zijn twee verklaringen.

De Spaanse premier Sanchez bezoekt Algerije op 20 juli van dit jaar. Hij wordt met militaire eer ontvangen. Het is goed mogelijk dat dit voor irritatie in het koninklijk paleis van Marokko zorgde. Bijna tegelijkertijd besluit het Spaanse Hooggerechtshof dat een illegale migrant die via de zee binnen komt en geen hekken doorknipt, recht heeft om asiel aan te vragen. Je kunt je voorstellen dat de koning van Marokko de lokale politie de impliciete opdracht geeft een oogje toe te staan als het om illegale migratie richting Spanje gaat. Aan de andere kant maakt Spanje het voor zichzelf bijzonder moeilijk, door de zwemmers niet actief terug te duwen. Volgens Spaans recht ben je geen illegale immigrant zo lang je zwemt, ook bijzonder.

Voorstanders van de theorie dat dit komt omdat koning Mohammed VI boos is, mogen uitleggen waarom iedereen nu zwemmend aankomt: dat lijkt een reactie op de uitspraak van het Hooggerechtshof te zijn. Aan de andere kant doet Marokko onder die omstandigheden wel heel weinig zijn best om Spanje te helpen, wat duidt op diplomatieke irritatie. Het zal een wisselwerking zijn, de tijd zal het leren. Wel duiken er filmpjes op die de indruk geven dat de Marokkaanse autoriteiten het allemaal laten gebeuren, kennelijk om Spanje opzettelijk te pesten. Wat ook opvalt is dat het hek op de foto van de golfbreker hierboven door de Spaanse politie is opengezet. Als de Spaanse autoriteiten met man en macht migranten tegen willen houden, doe je dat ook niet. Het is een vreemde crisis.

Wat het allemaal aantoont, is dat de EU zo slechts is opgezet dat crises onafwendbaar zijn. We houden het even bij migratie. De inwoners van veel lidstaten, ook Nederland, willen een strenger migratiebeleid. In Spanje zit een premier die juist migranten lokt en een Spaans paspoort is voor een migrant hetzelfde als een Nederlands paspoort, het effect van Schengen. Door een bizar progressief Spaans hooggerechtshof heeft elke illegale migrant met een zwemdiploma vrij spel. De Europese buitengrenzen worden niet bewaakt, waardoor de EU als geheel afhankelijk is van landen aan de randen, specifiek Marokko en Turkije. Het lokale staatshoofd kan soms geïrriteerd zijn, terecht of niet. Door het afwezig zijn van Europese grensbewaking heeft hij dan wel heel snel een stok gevonden om mee te slaan.

Als de EU open binnengrenzen heeft maar de buitengrenzen niet bewaakt, wordt het geheel juist zwakker ten opzichte van de rest van de wereld, niet sterker. Dat is in ieder geval de les die we hieruit kunnen trekken. Interessant genoeg zagen de opstellers van het Schengenverdrag dit probleem veertig jaar geleden al ontstaan maar ze besloten niets te doen. Ze spraken toen al over de problematiek van de onbewaakte buitengrenzen, die ‘het resultaat’ zouden zijn van het afschaffen van de binnengrenzen. Ze kwamen tot die letterlijke openbaring op 15 juni 1985 en concludeerden dat er maar eens ‘een gesprek’ moest worden gevoerd over oplossingen.

Wie Europese politiek volgt, onderzoekt, beschrijft, valt op dat dingen in Brussel soms niet heel snel gaan. Misschien is dit dan de wake-upcall?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Tienduizenden illegale migranten via Spanje op weg naar Nederland

Je kunt bijna niet geloven dat de beelden echt zijn, maar geloof het toch maar. De Spaanse enclave Ceuta in Marokko wordt op dit moment overspoeld met migranten. Het heeft er alles van weg dat het een gecoördineerde actie is, de lokale Spaanse autoriteiten weten niet waar ze het zoeken moeten.

Spanje heeft als overblijfsel uit het koloniale tijdperk nog twee enclaves in Marokko met samen net zoveel inwoners als een stad als Apeldoorn. Al jaren proberen migranten illegaal de grens over te steken, want je bent dan in Spanje en daarmee Europa. Dat laatste land kan helpen de orde te bewaren, maar of dat gebeurt hangt af van de relatie tussen de twee landen. Die is op sommige momenten beter dan op andere.

Sinds het midden van deze maand is er een duidelijke toename van de pogingen om Ceuta te bereiken. In de laatste twee dagen alleen al gaat het om duizenden geslaagde pogingen. Illegale migranten registreren zich niet meteen, dat is het hele idee natuurlijk. Daarom zijn er geen exacte cijfers. Maar de filmpjes spreken boekdelen, het gaat niet om een enkele verdwaalde zwemfanaat. De lokale autoriteiten in Ceuta hebben de regering in Madrid om steun gevraagd, wat begint met het uitroepen van de noodtoestand. De Spaanse premier Pedro Sanchez weigert dat.

In de EU kunnen inwoners zonder grenscontroles naar andere staten reizen. Dat is het zogeheten Schengenverdrag. Er zijn al geluiden te horen om dat op te schorten, zoals van de Italiaanse premier Meloni. Deze migratiecrisis zet de hele EU dus op scherp.

Het Schengen-verdrag is een bron van ellende op zich. Toen het werd gesloten, eind jaren ‘80, bewaakten Europese landen hun grenzen nog in het kader van de koude oorlog. In de tekst is opgenomen dat de binnengrenzen gaan verdwijnen. Daar zijn heldere afspraken over gemaakt. Logischerwijs moet je dan samen de buitengrenzen bewaken. De afspraken daarover ontbreken, in de tekst lezen we letterlijk dat daar in de toekomst maar eens over gesproken moest worden. Er is letterlijk een hoofdstuk opgenomen met de titel ‘de lange termijn’. Uiteindelijk is er nooit werk gemaakt van financiering of bewaking van de gemeenschappelijke buitengrenzen, bijzonder genoeg. Dan gaat het een keer fout.

Mocht u nog niet genoeg interessante mensen hebben om te volgen, denk dan eens aan de analist Zineb Riboua, zelf van Algerijnse afkomst. Dit is haar analyse, als reactie op een migrant die aangeeft in het eigen land problemen te hebben met ‘de politie maar ook bepaalde gevaarlijke personen’. Dat is toch echt een man die weinig kans maakt op een succesvolle asielaanvraag en dan maar voor deze route kiest.

Marokko heeft inderdaad een economie die groeit. De huidige koning Mohammed VI besteeg in 1999 de troon. Bij protesten naar aanleiding van de Arabische Lente ging hij in op eisen van betogers. Zo veranderde hij de grondwet en trad hij harder op tegen corruptie, wat een merkbaar effect op de economie had. Het toerisme nam ook toe waardoor er nu elk jaar twintig miljoen mensen het land bezoeken. De landbouw maakt een comeback en daarnaast is er fors in infrastructuur geïnvesteerd. Het inkomen per hoofd van de bevolking laat jaar op jaar sterke groeicijfers zien, veel hoger dan het vergelijkbare cijfer in Nederland.

Deze economische groei zorgde ervoor dat de werkloosheid daalde naar structureel minder dan tien procent. Het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking is sinds 1999 meer dan verdrievoudigd naar bijna vijfduizend dollar per jaar. Naar Afrikaanse begrippen is dat bijzonder hoog. De laatste jaren is er een opmerkelijke groeispurt zichtbaar. De pandemie zorgde in 2021 voor een recessie, maar dat is meer dan gecorrigeerd. De investeringen in de infrastructuur hebben wel gezorgd voor een hogere staatsschuld, maar die ligt in Marokko met zeventig procent nog ver onder het Europees gemiddelde. Bovendien hielpen de investeringen om de economie daadwerkelijk te laten groeien, dan is er niets aan de hand. In Marokko liggen economische kansen.

Sinds deze maand is in de EU het Migratiepact van kracht. Asielaanvragen uit veilige landen, zoals Marokko, kunnen in eigen land worden afgewacht. Dat maakt het voor een Europees land mogelijk om de aanvraag te behandelen, zonder dat iemand hier al aanwezig is. In de praktijk stapelen veel asielzoekers uit veilige landen de ene procedure op de andere en krijgen ze intussen soms kinderen. Dan zijn ze zo geworteld, dat ze uiteindelijk mogen blijven. Het Migratiepact steekt daar een stokje voor. Deze zwemkampioenen kozen daarom voor deze oplossing.

Het Migratiepact valt of staat met de wens van de lidstaten om iets aan illegale migratie te doen. De nieuwe regels geven handvatten aan lokale regeringsleiders die er eerst niet waren. Spanje is natuurlijk een uiterst belangrijk land, omdat het deels in Afrika ligt. Naar Finland zwemmen zal voor de meesten iets te uitdagend zijn. Het heeft er alles van weg dat de Spaanse regering helemaal niets wil doen aan illegale migratie: dat ze hier eigenlijk wel blij mee zijn.

Spanje heeft met Pedro Sanchez een socialistische premier. In eigen land ligt hij door meerdere corruptieschandalen onder vuur. Volgens zijn eigen lezing is zijn economisch beleid een succes. Spanje heeft een positief migratiesaldo van meer dan 600.000 mensen per jaar, bij een kindertal per vrouw van 1,1. Dat is de helft van het aantal dat nodig is om de autochtone bevolking niet te laten krimpen. Sanchez wil de vergrijzing dus oplossen met migratie.

Een van de grootste criticasters van Sanchez is de persoonlijk bekende econoom Daniel Lacalle. Hij stelt dat de Spaanse premier aan creatief boekhouden doet. Zo hebben miljoenen Spanjaarden zonder vast contract hun baan verloren, maar die tellen niet mee met het officiële werkloosheidscijfer.

Ook groeit de economie wel door alle nieuwe migranten, maar dat hoeft geen economische vooruitgang te betekenen. Het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking evenaarde vorig jaar pas het record uit 2008, toen de kredietcrisis begon. Dat is geen beste score. Ook zorgt de toegenomen migratie voor druk op de woningmarkt, waardoor het voor Spaanse vrouwen nog moeilijker wordt om een leven te beginnen en iets te doen aan het lage kindertal. De hoge migratie gaat gepaard met een blijvend hoge jeugdwerkloosheid. Die bedraagt 23 procent. Eigenlijk is het een demografisch piramidespel.

Sanchez heeft recentelijk nog een generaal pardon afgegeven voor in Spanje aanwezige illegale vreemdelingen. Onder voorwaarden konden ze een Spaans paspoort krijgen, waar een miljoen mensen gebruik van heeft gemaakt. Vaak ging het om burgers uit Latijns-Amerikaanse landen, die de taal al spraken en in hun eigen levensonderhoud konden voorzien. Wel zorgde die actie voor meer irreguliere migratie. Immers, wie eenmaal in Spanje is, legaal of niet, krijgt uiteindelijk gewoon een paspoort voor de hele EU. De meeste EU-landen zijn strenger geworden als het om migratie gaat, maar Spanje niet. Dan heeft het eerste weinig zin, als je open grenzen hebt.

Waarom is het redelijk om te verwachten dat de duizenden of tienduizenden zwemmers wel degelijk binnenkort in Ter Apel te verwachten zijn? Dat heeft met een aantal zaken te maken en het algemene beleid van Pedro Sanchez hoort daar zeker bij. Maar ook heeft het Spaanse Hooggerechtshof op 8 juli van dit jaar bepaald, dat migranten die Spaans grondgebied zwemmend bereiken, niet zomaar mogen worden teruggestuurd.

In theorie heeft een migrant die Spanje illegaal bereikt door bijvoorbeeld een grenshek door te knippen, niet direct recht om asiel aan te vragen. De uitspraak van 8 juli hield nu in, dat zwemmend arriveren niet valt onder het vernielen van een “elemento de contención fronterizo”. Praktisch betekent dit dat een zwemmer anders wordt behandeld dan iemand die een grenshek doorknipt. Het is lastig voor te stellen dat de migranten die recentelijk drijvend zijn binnengekomen, daar niet van op de hoogte zijn. Ze kunnen dus allemaal asiel aanvragen. Het recente Migratiepact regelt inderdaad dat het Spanje is toegestaan om asielaanvragen vanuit een derde land af te handelen. De mensen op de beelden van vandaag zijn echter al in Spanje en daarmee de EU.

UNHCR heeft een Spaanstalige pagina gemaakt, waarop migranten wordt uitgelegd hoe ze asiel moeten aanvragen. Daar is ook een Arabische versie van en tevens is er deze handige uitlegvideo, helemaal mooi.

Het is de bedoeling dat asielzoekers zich melden bij de autoriteiten voor bescherming. De procedure kan tot achttien maanden in beslag nemen. Door massaal de grens over te steken, hebben de migranten bereikt dat Ceuta de aanvragen nooit binnen afzienbare tijd kan afwerken. Het is dan gebruikelijk dat ze naar het Spaanse vasteland worden overgebracht. Daar hebben ze het recht om zich te verplaatsen en omdat Spanje in de Schengenzone zit, kunnen ze ook naar Nederland. Het is mogelijk om het eigen paspoort weg te gooien en te verzwijgen dat je al in een ander Europees land asiel hebt aangevraagd.

Nederland behandelt je dan als een recente vluchteling, niet wetende dat je elders al asiel hebt aangevraagd. De vermeende moordenaar van de 17-jarige Lisa uit Abcoude gebruikte deze methode ook. Hij kwam hier via Frankrijk uit Nigeria, een land dat als veilig is beoordeeld en goede contacten onderhoudt met Parijs. Hij had nooit in Nederland asiel mogen aanvragen maar de controle daarop is zo lek als een mandje. Als je je eigen papieren weggooit en niet zegt wie je bent, dan biedt Nederland je toch gewoon onderdak. De recente migranten in Ceuta zullen daar zeker van op de hoogte zijn.

In de Schengenzone geldt de zogeheten Dublinconventie. De vluchteling vraagt asiel aan in het land van aankomst en kan dus niet gaan ‘shoppen’. De realiteit is dat dat wel gebeurt. Een asielaanvraag is voor de recente binnenkomers in Ceuta een ticket naar het Spaanse vasteland en daarmee de EU. Daarna kunnen ze in de illegaliteit verdwijnen, of wachten tot Sanchez ze via een volgend generaal pardon toch een Spaans en daarmee Europees paspoort geeft. Het klopt dat je naast het bereiken van Ceuta, ook een manier moet bedenken om vanaf daar het Europese vasteland te bereiken. Daar is de asielprocedure dus voor bedoeld.

Die zwemmers zijn natuurlijk niet gek. Het is niet zo dat ze het uit sportieve overwegingen deden en nu rustig afwachten tot ze worden teruggestuurd naar Marokko. Wat ze deden vergt moed maar ook verstand. Ze weten dondersgoed: eenmaal op Europese bodem krijg je asiel, een huis en een uitkering en anders een leven in de illegaliteit. Het gaat hier om bijna exclusief jonge mannen die voor deze route kiezen, weg uit Marokko dat juist zulke mooie economische groeicijfers laat zien. Ze kwamen om te blijven, dat is geen ‘desinformatie’. De kans is wel groot dat het eindigt in de illegaliteit. Het zijn dus jonge mannen die dat verkiezen boven een leven in de groeiende Marokkaanse economie, met een politie en rechtsstaat die niet zo mild zijn als hier. Dan mag je je best afvragen of je als Nederlander hier zo blij van moet worden.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een gesprekje met Mijn Zetel, over de gemeentepolitiek. Ze spraken ondergetekende aan bij de lunch op het festival van DNW: zie dit artikel voor een registratie van het optreden, het ging over het digitale paspoort (niet heel verrassend). De vingers waren nog vies van het broodje tonijn, u ziet de ongemakkelijkheid. De interviewer van Mijn Zetel wilde het over een ander onderwerp hebben: de ontspoorde asielcrisis. Zoals u eerder las, zijn de lasten van het COA gestegen van 77 miljoen euro in 2005 naar richting de vijf miljard vorig jaar: een toename met een factor zeventig.

Wat er kort en goed gebeurt, is dat het COA honderdduizend mensen elke nacht moet opvangen. Het gaat om asielzoekers die in de procedure zitten en bijvoorbeeld in beroep zijn gegaan tegen een afwijzing omdat ze uit een veilig land komen. Ook zijn er statushouders voor wie geen huis te vinden is. Het COA is veranderde in een soort enorm hotel, zou je kunnen zeggen.

Intussen zit Nederland op het zogeheten stikstofslot. Door een (te) heftige interpretatie van Europese milieuregels, kan er niet gebouwd worden. Bij veel industriële activiteit, van landbouw tot het bouwen van woningen, komen er chemische verbindingen met stikstof vrij. Die hebben een negatieve invloed op het milieu. Als lid van de EU heeft Nederland de Natura2000-richtlijn te respecteren. Artikel 6 daarvan regelt compensatie van milieuschade door een bepaald project. Als je huizen wil bouwen in de buurt van een natuurgebied, dan moet iets anders dat invloed heeft op dat gebied, verdwijnen. Er is een verslechteringsverbod, dat betekent dat je elk jaar opnieuw in de knel komt.

Tevens heeft Nederland een spreidingswet. Die regelt dat de Rijksoverheid een gemeente kan aanwijzen om asielzoekers op te vangen. Als er ergens een gebouw vrijkomt, zoals een oude school of een kantoorgebouw, dan kan het COA die locatie vorderen zonder dat de lokale politiek er iets over te zeggen heeft. De gemeente moet het maar oplossen. Niet geheel onverwacht levert dat spanning op. Als je asielzoekers en statushouders te huisvesten hebt en je mag niet bouwen vanwege stikstof, dan stoot je je eigen bewoners een huis uit de mond. Het is een beetje lastig voor te stellen hoe dat letterlijk in zijn werk zou gaan, maar u begrijpt het principe.

Lokale bestuurders kampen al met een tekort aan woningen, want Nederland heeft gewoon een wooncrisis. Vervolgens moet je als burgemeester en wethouders meer mensen opvangen maar je mag geen huizen bouwen. Wat denkt u dan dat er gebeurt? Inderdaad, mensen worden boos. Ook laat de grafiek zien dat er alleen maar meer locaties nodig zijn. Als het COA een buurt voorhoudt dat noodopvang tijdelijk is, dan hou je mensen voor de gek. Die tijdelijkheid is alleen mogelijk als de uitstroom naar een reguliere woning afdoende groot is. Daar is geen sprake van, anders zouden die kosten niet exploderen. Een tijdelijke opvang is altijd permanent.

Migratie is misschien ook een compliment. Maar een groeiende bevolking moet wel ergens wonen. Als Nederland kiest voor open grenzen, veel migratie en een spreidingswet kun je niet ook doen alsof je een stikstofcrisis hebt. Dan zet je mensen tegen elkaar op, ze moeten letterlijk vechten om schaarse huizen. Maak daarom een keuze, laat een van de twee vallen. Doe je dat niet, dan wordt het alleen maar lelijker. Je kunt een gemeente niet eerst verbieden om huizen te bouwen maar wel verwachten dat ze even een paar duizend asielzoekers opvangen. Kijk, dat is nog eens een samenvatting. Nou hoeft u onderstaande video helemaal niet te kijken.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Tijd voor wat kritiek, lekker klagen. Maar als het terecht is, mag het. Het programma EenVandaag had een paar dagen geleden (toen was ik even met vakantie) een item over CBDC, ofwel de digitale euro. Het was een wedstrijdje braaf zijn: alle mogelijke kritieken werden weggewuifd als ware het afkomstig van een persoon met het IQ van een stroopwafel. De ‘uitlegvideo’ grossiert echter zelf in fouten, we houden het bij de drie grootste. Elke inhoudelijke fout krijgt een eigen artikel.

We horen een hoop rare dingen de revu passeren: contant geld zou niet verdwijnen en wees vooral niet bang dat digitaal geld programmeerbaar is. Die bewaren we even. Als je op zoek gaat naar fouten, zijn er natuurlijk kleine, onschuldige versprekingen maar ook grove blunders, zoals emissies van uiterst relevante stukken als officiële beleidsdocumenten. In deze reeks houden we het bij de laatste.

Op 1:40 zien we een pinpas naast een bankbiljet liggen, voor het geval kijkers niet weten wat het verschil is. Het wordt nog even uitgelegd. Bankbiljetten zijn van de ECB, de Europese centrale bank. Die maakt geen winst terwijl het geld op pinpassen bij commerciële winstgevende partijen als ING hoort. Daarmee impliceert EenVandaag dat de ECB geen winst maakt, er op CBDC geen winst wordt gemaakt en dat we hier te maken hebben met een relevant onderscheid tussen contant geld van de ECB en digitaal geld van commerciële banken (misschien wel Amerikaans, eng). Als je het zo uitlegt, ontstaat er een rechtvaardiging voor het programma van de digitale euro. Immers, als je het contante geld van de ECB waar geen winst op wordt gemaakt ook digitaal maakt, dan ontstaat er digitaal geld zonder winstoogmerk. Je zou het bijna willen knuffelen. Letterlijk zegt EenVandaag:

‘Het verschil is dat er geen winst meer over wordt gemaakt. Het geld wordt direct uitgegeven door de ECB’.

Dat klopt dus niet, lang verhaal kort. Waarom klopt het niet? De ECB is de optelsom van de centrale banken van de lidstaten van de eurozone. Die zijn in de regel in handen van het lokale ministerie van financiën, zoals in Nederland. Je mag de ECB best een overheidsinstelling noemen. Het feit dat een bepaalde taak door een overheidsinstelling wordt uitgevoerd, betekent alleen niet automatisch dat er geen sprake is van winst. Een centrale bank kan ook gewoon winst maken.

De Nederlandse centrale bank DNB heeft een proportioneel deel van de aandelen in de Europese centrale bank, de ECB. Net als elk ander bedrijf kan DNB vervolgens een jaarrekening opleveren. Hieronder volgt voor de volledigheid de balans.

Dit is de activazijde:

En de passivazijde.

Merk op dat het contante geld van de centrale bank aan de passivazijde is opgenomen. Voor elke hoeveelheid geld die de centrale bank in omloop brengt, wordt er een corresponderend bedrag aan bezittingen gekocht. Meestal zijn dat staatsobligaties. Als de centrale bank geld uitgeeft, dan groeit de balans dus.

Over die bezittingen wordt rente betaald. In theorie kan de centrale bank zo winst boeken. Meestal gebeurt dat ook, al maakte DNB in het vorige jaar een verlies van een miljard euro. Dat gebeurt als rente en inflatie heftig schommelen, dat is recentelijk gebeurd door de Coronamaatregelen en toegenomen oorlogsdreiging - of gewoon een echte oorlog, zoals in Oekraïne. Dit aspect laten we even voor nu, het gaat erom dat er gewoon een winst- en verliesrekening is. Het klopt dus niet dat er geen sprake is van winst, als de overheid via de centrale bank digitaal geld gaat uitgeven, zoals er in de uitzending van EenVandaag wordt gesteld.

Een eerder artikel op deze site ging specifiek over de vraag of digitaal geld programmeerbaar is. Die suggestie werd gewekt in een paper van DNB. Daarom is het moeilijk om het aspect van programmeerbaar geld af te doen als willekeurige complottheorie: het was de instelling die het geld uitgeeft, die er zelf mee kwam. Dit aspect komt in een later artikel terug.

Het artikel ‘Central Bank Digital, Currency Objectives, preconditions and design choices’ is verhuisd binnen de site van DNB. Daarin leggen de schrijvers uit wat het effect is van uitgeven van CBDC, aan de hand van een voorbeeldbalans.

De schrijvers leggen uit dat het uitgeven van CBDC de balans van de centrale bank ‘langer’ maakt. Dat klinkt een beetje raar, het is boekhoudkundig jargon voor een bedrijf dat groeit. Zoals hierboven is gesteld, zorgt het uitgeven van geld dat de centrale bank inderdaad groeit. Tegenover de groei aan de passivazijde staat inderdaad een groter wordende hoeveelheid activa waar de centrale bank rente op ontvangt. DNB heeft het in dat kader zelfs over ‘maatschappelijke kosten’. Immers, als de centrale bank ergens winst op maakt, dan pak je die van iemand anders af. In tegenstelling tot de bewering van EenVandaag maakt de centrale bank wel gewoon winst, ook als er CBDC wordt uitgegeven.

Dit verschijnsel heet seigniorage. Het maken van geld zorgt ervoor dat de uitgevende instelling zelf ook geld verdient, daar komt het op neer. Het woord ‘seigniorage’ komt uit de Middeleeuwen. Destijds had de lokale vorst (de seigneur, vandaar de term) het alleenrecht op het uitgeven van geld. Als je als burger je eigen geld ging maken, dan tastte je het monopolie van de heerser aan en kon je rekenen op een overeenkomstige behandeling. Nog steeds is valsemunterij natuurlijk strafbaar, alleen deden ze in de Middeleeuwen en daarna natuurlijk andere dingen met je, als je de regels overtrad.

Tussen 1618 en 1623 maakte Duitsland, toen nog verdeeld, een heftige periode door genaamd ‘Kipper- und Wipperzeit’. Het is achteraf niet meer vast te stellen waar het mis begon te gaan, maar er was sprake van een grote geldontwaarding met heftige maatschappelijke gevolgen. Wat er gebeurde, was dat vorsten doorhadden dat ze geld van een rivaliserende staat konden stelen door stukjes van de randjes van munten af te schrapen. Daarmee had je genoeg materiaal om dezelfde munten te slaan. Als je echt lef had, kon je daarmee zelfs soldaten betalen om die andere staat aan te vallen. In het archief van de Bundesbank zit deze afbeelding uit die periode. Hier wordt op professionele, industriële schaal geld van andere staten aan ontwaarding blootgesteld.

Stel dat een inwoner van een specifieke staat geld heeft verdiend met handel in de rivaliserende buurstaat: neem even aan dat hij daar Bratwurst heeft verkocht. Hij heeft dan honderd munten in handen van die andere staat. Zijn heerser kan die munten even lenen en geld aan de randen afschrapen. Daarmee slaat hij tien nieuwe munten, die in de andere staat niet van echt zijn te onderscheiden: het is immers exact dezelfde legering. De handelaar krijgt zijn honderd munten terug en de vorst heeft nu geld verdiend zonder de handelaar een belasting op te leggen. Deze actie beschadigt de rivaliserende buurstaat wel, want de geldhoeveelheid daar is verwaterd. De vorst kan een dienaar naar die staat sturen en daar gratis goederen inkopen met de munten die hij zelf illegaal heeft geslagen. Eigenlijk is het diefstal.

Aan munten uit die tijd is duidelijk te zien dat iedereen dit op een gegeven moment ging doen, wat voor een enorme geldontwaarding zorgde. Inmiddels hebben munten een geribbelde rand, zodat dit niet mogelijk is. En als je nu iets soortgelijks zou willen uithalen, dan doe je dat natuurlijk met een digitale truc. In ieder geval is dit de herkomst van het woord ‘seigniorage’: als je geld maakt, verdien je daar ook geld mee.

De Britse organisatie Positive Money deed onderzoek naar de budgettaire effecten van CBDC. Ze stellen - terecht - dat seigniorage plaatsvindt bij of centrale banken of bij de particuliere banken als ING en Rabobank. Hoe dat bij een centrale bank werkt, zag u hierboven. Bij een particuliere bank kan iets soortgelijks gebeuren. Via het zogeheten fractional reserve banking (FRB) kan een bank geld scheppen om een lening te verstrekken. Als een klant om bijvoorbeeld een hypotheek vraagt, kan de bank het geld daarvoor uit het niets scheppen. Een bank mag een hoeveelheid spaargeld vaker uitlenen dan een keer. Vervolgens moeten mensen wel hypotheekrente betalen, echt geld dat is verdiend met een baan of een onderneming. Soms hoor je dat banken oneindig veel geld kunnen scheppen met FRB, dat is ook weer niet waar. Zo mag de bank niet te veel schulden op de balans hebben ten opzichte van het eigen vermogen. Maar ook particuliere banken verdienen dus geld met het scheppen van geld, wederom hebben we het over seigniorage.

Volgens EenVandaag verdwijnt seigniorage als de overheid digitaal geld gaat uitgeven, in plaats van dat particuliere banken dat doen. Het programma stelt immers dat er met een digitale euro geen geld wordt verdiend. Dat is nadrukkelijk niet waar. Volgens Positive Money is het geld dat elk jaar in een moderne economie wordt verdiend met seigniorage ongeveer een procent van het nationaal inkomen. Als burgers minder contant geld gebruiken en kiezen voor oplossingen van banken, zoals pinpassen, dan verkleint dat effect de inkomsten van de centrale bank. Seigniorage vindt dan nog steeds plaats, maar verhuist van de centrale bank naar de particuliere bank. Het is dus niet de vraag of er wel of geen winst wordt gemaakt met het maken van geld, maar wie die winst mag opstrijken. Volgens Positive Money kan een bescheiden introductie van CBDC de winst van de overheid met dertig miljard pond per jaar vergroten, structureel.

Het exacte bedrag dat er met seigniorage wordt verdiend laat zich lastig schatten, maar het loopt in de honderden miljarden. Nu is het dus de vraag welk deel van de taart de ECB mag opeten. Volgens eigen schattingen verdient de ECB 60 miljard per jaar, een half procent van de economie van de eurozone. Het is te betogen dat particuliere banken het vijfvoudige verdienen. Door CBDC in te voeren, zal de ECB meer gaan verdienen. Daarin zit de fout van EenVandaag: het is niet zo dat er geld zonder winstoogmerk komt, het gaat erom wie van die winst mag genieten - de overheid of de particuliere banken.

Tot slot mag niet onvermeld blijven dat er een BNC-fiche over het onderwerp te vinden is. Dat staat voor Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen. Het fiche bevat het wetsvoorstel van de Europese Commissie (EC) over een bepaald onderwerp, in dit geval de digitale euro. De regering legt daarin ook het eigen standpunt uit. Bij veel onderwerpen zou de Nederlandse regering het onderwerp met een veto kunnen treffen, dan gaat het niet door. In de praktijk gebeurt dat letterlijk nooit, geen enkele Nederlandse premier heeft het lef getoond iets tegen te houden dat de EC voorstelt, ook als het slecht is voor Nederland.

De ECB en de EC stellen een limiet voor in het gebruik van CBDC. In de praktijk komt dat neer op een spaarverbod, waardoor CBDC geen enkel nut heeft voor de gebruiker. Kunnen sparen is een kernfunctie van geld en nu wordt er een dienst gelanceerd waarmee dat niet mogelijk is. Het beperkte gebruik draagt bij aan het monetaire beleid van de ECB. Hoe dat werkt, wordt uitgelegd in artikel 16 van het wetsvoorstel.

Centrale banken hebben de particuliere banken nodig om effectief monetair beleid te voeren. Als particuliere banken geld over hebben, kunnen ze dat in een reserve aanhouden bij de centrale bank. Onderlinge betalingen kunnen dan ook uit dat potje gedaan worden, als Rabobank bijvoorbeeld iets moet overmaken aan ING. De ECB kan een rente betalen op de reserves die particuliere banken aanhouden. Als die rente verandert, geven banken die rente ook door aan klanten, dat zijn u en ik. Op die manier heeft de centrale bank grip op de economie.

CBDC zal dus geen vervanging zijn van het betaalverkeer van particuliere banken dat er al is, want de ECB heeft die particuliere banken gewoon nodig om monetair beleid te kunnen uitvoeren. Praktisch gezien betekent dit dat de ECB een groter deel van de koek wil hebben van de honderden miljarden aan winsten uit seigniorage, maar niet dat de ECB de hele koek wil hebben. Dat is het effect van een ‘holding limit’.

In het BNC-fiche schrijft de regering ook dat seigniorage het middel zal zijn om de kosten van het hele project te dekken.

Bij deze opmerking op pagina 4 van het fiche lezen we de volgende toelichting:

Het is dus niet zo dat centrale banken geen winst maken op het uitgeven van de digitale euro: die winsten worden juist gebruikt om het hele project te financieren. Het is redelijk om aan te nemen dat de ECB in het begin meer kosten moet maken om het project uit te voeren. Na een tijd is CBDC af, als het ware. De opbrengsten uit seigniorage lopen dan gewoon door. We hebben het dan over tientallen miljarden euro’s, minstens. De ECB kan dat geld gebruiken voor doeleinden die het zelf formuleert, of het geld uitkeren als winst aan de aandeelhouder. In Nederland is dat het Ministerie van Financiën.

EenVandaag stelt dat een digitale euro een vorm van geld is waar geen winst op wordt gemaakt. Dat klopt niet. Het scheppen van geld zorgt er op zich al voor dat er winst wordt gemaakt, het gaat om honderden miljarden per jaar. Als burgers minder contant geld gebruiken en kiezen voor digitale oplossingen van particuliere banken, dan slaan de winsten uit seigniorage ook vaker neer bij die banken. Met een digitale euro kan de centrale bank een stuk van die winst weghalen bij particuliere banken. De ECB heeft die banken wel nodig voor het uitoefenen van monetair beleid en hoeft dus niet de hele koek, enkel een stukje.

De redactie van EenVandaag begrijpt duidelijk niet dat er zoiets is als seigniorage. Je kunt geen geld scheppen zonder daar geld mee te verdienen. Er bestaat niet zoiets als geld zonder winstoogmerk. Ook heeft de redactie van EenVandaag het BNC-fiche duidelijk niet gelezen bij het onderzoek voor de reportage. Dat is een bizarre omissie, als we heel eerlijk zijn.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Je kunt dingen gebruiken op manieren waar ze niet voor bedoeld zijn. Dat staat toch ook als een paal boven water? Met een keukenmes kun je groenten snijden in de gaarkeuken van het Leger des Heils, maar er zijn ook andere mogelijkheden: we gaan hier niemand op ideeën brengen. Met de nieuwste digitale hulpmiddelen is het niet anders.

In China ontdekten ze tijdens de pandemie een interessante manier om mensen op te sporen die zich niet aan de regels rondom de quarantaine hielden. Het is voor de autoriteiten mogelijk om in de bancaire gegevens van gewone burgers te zoeken naar indicaties van een recent bezoek aan de apotheek. Simpel, heeft iemand koortsremmers gekocht? Daarnaast is er een lijst met burgers die zich wel had gemeld voor quarantaine. Wie wel bij de eerste groep zat maar niet bij de eerste werd als mogelijk overtreder van de regels gezien. Tegenwoordig is zo’n zoekopdracht zo uitgevoerd. Maar is het wel de bedoeling dat je bankrekening dient voor opsporing? Het was toch een dienst, toen je die afnam vertelden ze dit er toch niet bij? De pandemie gaf een gevoel van urgentie, het moest allemaal maar. Maar zo is het in eerste instantie niet verkocht.

De EU is bezig om een digitale munt in te voeren, een lokale variant van CBDC. Een digitale euro zal niet programmeerbaar zijn, heet het. Maar de mogelijkheid bestaat wel: het was DNB zelf, die opperde dat je bijvoorbeeld een zorgtoeslag zo kunt regelen dat je er enkel zorg mee kunt inkopen. Inmiddels wordt ontkend dat de digitale euro programmeerbaar zal worden. In eerste instantie zal dat niet zo zijn, maar een goede crisis en de wereld ziet er helemaal anders uit.

In het digitale tijdperk is het veel makkelijker om voorwaarden en kenmerken van diensten aan te passen. Een zilveren munt wordt nooit een gouden munt, maar een digitale munt kan van de ene dag op de andere kenmerken krijgen of verliezen. Zo heeft China eind vorig jaar besloten om toch rente op CBDC te zetten, best een ommekeer. Het is goed mogelijk dat de ECB en de Europese Commissie nu beloftes doen rondom digitale onderwerpen, om die straks weer terug te trekken.

Dat is in Nederland al gebeurd met het discriminatieverbod op het digitale domein. Er is een grondwet, de overheid mag niet discrimineren op basis van geslacht, huidskleur, politieke voorkeur, noem maar op. Die lijn is doorgetrokken naar de wereld van het digitaal verzamelen van gegevens van mensen. Logisch, als je niet op bijvoorbeeld seksuele voorkeur mag discrimineren, waarom zou je daar dan gegevens over moeten registreren? Dat dat niet mag, is nu bij wet verboden. Alleen is er oorlog in Oekraïne, dus het leger wil het digitale discriminatieverbod afschaffen. Dat wetsvoorstel ligt nu bij de Raad van State. Waarom zou een oorlog verderop een reden zijn om hier het discriminatieverbod in te perken, kan iemand dat uitleggen? Waarom wil het leger weten wat je seksuele voorkeur is? Het maakt niet uit, het crisis dus doe het maar.

De EU wil naar een digitaal paspoort voor iedereen toe. Dat heeft geen praktisch nut, net als een digitale munt. Dan gaat men op zoek naar excuses om het in te voeren en de ‘veiligheid van de kinderen’ is er zeker een. Want als je kinderen verbiedt op social media te gaan, dan geldt de identificatieplicht op internet voor iedereen. Daar denken mensen dan weer niet over na. Dit artikel is geschreven op de camping in Frankrijk, waar het er juridisch al door is. We spraken erover bij De Nieuwe Wereld. Hiero, gewoon gratis te bekijken. Ik ben even op vakantie, dus wie het kan waarderen maakt een armlastige journalist blij. Fijne vakantie en veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek