Het is ook redelijk om aan te nemen dat dat niet allemaal mensen met goede bedoelingen zijn. De migratiecrisis laat zien dat de EU last heeft van weeffouten in het eigen project. Daardoor ben je afhankelijk van het handelen van anderen, tijdens een crisis. Het ontbreekt aan de middelen om het heft in eigen handen te nemen en te doen waar burgers om vragen. Dat zorgt voor een groot wantrouwen in de lokale en Europese politiek, want politici roepen maar wat.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een oplossing bestaat niet zonder het aanpakken van de genoemde weeffouten. Als de unie op die vlakken niet verstrekt kan worden, dan is het wachten op het moment dat lidstaten de bevoegdheden weghalen uit Brussel. Zo implodeert de EU uiteindelijk. Als dat op een chaotische manier gebeurt, moet je je afvragen of dat iets is om blij van te worden.

Volgens officiële schattingen gaat het inmiddels om 49.000 personen die bij Ceuta illegaal de grens zijn overgestoken. Zoals u gisteren kon lezen, kan Spanje ze niet tegenhouden omdat ze zwemmen. Wat is dat voor raar verhaal? De rechter in Spanje besloot dat wie binnen zwemt, niet letterlijk inbreekt. Zwemmen is nu niet langer hetzelfde als klimmen. Een migrant die een grenshek doorknipt breekt wel inl maar op zee zijn er geen hekken, inderdaad. Wie wel inbreekt, krijgt geen recht om asiel aan te vragen. Dat heb je nodig als je vanaf de exclave in Afrika het Europees vasteland wenst te bereiken. Door de uitspraak van de rechter hadden tienduizenden mensen door dat ze niet over of door het grenshek moesten klimmen maar dat zwemles nemen de uitkomst bood.

Daar komt bij dat de koning van Marokko recentelijk gratie heeft verleend aan duizenden gevangenen. Dat deed hij als teken van coulance bij de viering van zijn troonsbestijging. In totaal 1.679 gevangenen mochten eerder naar buiten. In de regel gaat het dan om dieven en drugsdealers, niet om moordenaars en verkrachters. De recente instroom, het pardon en de uitspraak van de Spaanse rechter vallen samen in slechts enkele weken. Daarom mag je aannemen dat er onder de recente migranten ook criminelen zitten die net uit de gevangenis zijn gewandeld. Door de chaos is er geen enkele mogelijkheid om mensen aan een screening te onderwerpen en is het wachten tot ze in andere landen in de Schengenzone voor ellende gaan zorgen.

Om dan toch een klein beetje reclame te maken voor mijn boek Het Euro Evangelie: dit had je kunnen zien aankomen. De EU draait om drie grote projecten met weeffouten. Ten eerste is er een muntunie zonder politieke unie. Dat betekent dat overtreders niet kunnen worden aangepakt, als ze met wanbeleid een kredietcrisis voor iedereen riskeren. Er is wel een procedure om het breken van de begrotingsregels te bestraffen, maar daarbij zit de overtreder aan tafel. Die mag over de straf voor het eigen land meedenken, maar ook die van andere landen met een te groot begrotingstekort. Nederland kan dan streng zijn, maar Frankrijk kan Spanje voor een straf behoeden en later gebeurt het tegenovergestelde. Op die manier heb je constant te maken met begrotingstekorten, het is nooit over.

Daarnaast regelt de EU dat er een interne markt is met vrij verkeer van goederen. Vervolgens tekent de EU handelsverdragen met landen waar andere milieunormen gelden, denk aan de Chinese industrie op kolen en de Oekraïense plofkip. Producenten in de lidstaat krijgen een groter afzetgebied dankzij de EU binnen Europa, maar krijgen te maken met concurrentie uit andere landen waar ze het tegen afleggen. Per saldo hebben producenten hier enkel last van en daarom vertrekken ze of gaan ze ten onder. Het zou redelijk zijn dat regels die voor interne productie gelden, ook gelden voor import. Daar wordt nog steeds over nagedacht, meer niet.

En dan is er migratie. Als lid van de EU moet Nederland de eigen grensbewaking ontmantelen, dat is het Schengenverdrag (hierboven). In alle redelijkheid moet je dan wel praten over het organiseren van een gemeenschappelijke buitengrens. De grens van Nederland is die van Spanje en Marokko geworden, dat is de praktische consequentie van Schengen. Die bewaking van de Europese buitengrens is nooit van de grond gekomen, de gevolgen laten zich raden. De EU schiet tekort op elk van de drie vlakken maar migratie lijkt het meest in het oog te springen.

Omdat de EU de eigen grenzen niet bewaakt, is het collectief afhankelijk van derden. Zo is er de Turkijedeal, waarbij Erdogan in ruil voor miljarden euro’s beloofde de migratiecrisis vanaf zijn grondgebied te beperken. Een gevaarlijk precedent, want hij kan de EU nu afpersen. Turkije heeft een financieel belang bij op zijn minst het risico van het weer oplaaien van een lokale migratiecrisis. Dat is een uiterst zwakke basis voor het gewenste stabiele migratiebeleid. In theorie kan Erdogan een nieuwe migratiecrisis uitlokken, als hij geld heeft. Via diplomatieke druk houden Europese landen hem weg van dat pad. Dan kun je niet zeggen dat er sprake is van een stevige Europese positie, dat je ‘samen sterk’ bent: integendeel.

De vluchtelingencrisis vanuit Turkije eindigde toen Erdogan inderdaad besloot mee te werken. Een land met een fatsoenlijke legermacht en een politieapparaat is prima in staat om een chaotische situatie te voorkomen. Als dat niet gebeurt, is dat opzet. Erdogan is gepaaid met enkele miljarden en sindsdien verplaatst het circus van de mensensmokkel zich naar andere locaties. Overigens kan Erdogan niet openlijk toegeven dat hij de EU afperst met een migratiecrisis.

Het overmaken van geld en het bekrachtigen van afspraken gebeurt met stille diplomatie, achter gesloten deuren. Soms is daar sprake van irritatie, waarvan het voor de buitenwereld niet te zien is wat er speelt. Zo besloot Erdogan bij het oplossen van de Turkse migratiecrisis om nog even zijn gram te halen bij de Europese commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Bij een bespreking kreeg ze geen stoel aangeboden, een vernedering die de Turkse president op camera liet vastleggen. Het is nog steeds niet duidelijk waarom hij dit nodig vond. In ieder geval laat het zien dat een land of blok van landen zonder migratiebeleid afhankelijk is van de grillen van derden.

Destijds was de Turkse migratiedeal eigenlijk al rond, daarom was dit niet nodig. Vlak voor het uitbreken van de pandemie probeerden grote groepen migranten via de Turkse stad Edirne de EU te bereiken. Waarschijnlijk zorgde de pandemie voor een snellere diplomatieke oplossing. Het leek Erdogan dan niet slim om een migratiecrisis te veroorzaken als er een nog onbekend virus zich aan het verspreiden is. Bij de meeting hierboven ziet u de hoofdrolspelers ook een mondkapje dragen.

Er is een specifieke reden waarom de migratiecrisis zich bij Edirne afspeelde en niet bij een andere Turkse grensplaats. Griekenland zat destijds in de Schengenzone, buurland Bulgarije niet en Turkije is geen lid van de EU. Dat betekent dat een migrant die over land, de makkelijkste route natuurlijk, vanuit Turkije naar Europa wil, de zwakste plek zoekt in de Europese verdediging. Dat is ergens aan de grens tussen Griekenland en Turkije. Een andere route is er eigenlijk niet, of je moet vanuit Afghanistan of Syrië via Rusland willen reizen. Dat land bewaakt zijn grenzen wel. Elke andere route, bijvoorbeeld via Libië naar Italië, vraagt om een veel ingewikkelder route via het water. In 2021 zat Bulgarije nog niet bij de Schengenzone, de lichtblauwe landen, inmiddels wel. Om de Schengenzone te bereiken, was het de kunst om te zoeken naar de meest logische oversteek tussen Griekenland en Turkije.

Er is iets bijzonders aan de hand met de grens tussen Griekenland en Turkije, specifiek bij Edirne. Als we naar de kaart kijken, blijkt dat de grens tussen de twee landen wordt gevormd door water, specifiek de rivier de Maritsa. Dat is geen toeval. De huidige grens werd ingesteld in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. De twee landen vertrouwden elkaar niet, dus een grens in de vorm van een natuurlijke barrière was de logische oplossing: Turkije aan de ene kant, Griekenland aan de andere, dat maakt een invasie minder plausibel.

Als we inzoomen op de grens ten westen van Edirne, zien we iets raars. Alleen hier vinden we een stuk Turkije aan de overkant van de rivier, het gebied is enkele kilometers diep. Het heeft een hele vreemde, historische reden.

In 1868 bestond het Ottomaanse Rijk nog, bestuurd door Sultan Abdulaziz (1861-1876) hierboven. In een poging zijn immense land te moderniseren, wilde hij een spoorlijn naar Wenen aanleggen. De betrekkingen met de Habsburgers waren na eeuwen van oorlog verbeterd en beide landen zouden daarna zelfs militaire bondgenoten worden. De Sultan schreef een aanbesteding uit. Iedereen mocht een plan indienen voor een spoorlijn, de Orient Express. Daarmee moesten bedrijven en hun ingenieurs zelf een tracé bedenken, plannen maken voor bruggen over rivieren en met een realistisch kostenplaatje op de proppen komen. De jonge Belgische ondernemer André Langrand-Dumonceau won de aanbesteding met onderstaand plan. Merk op dat Edirne een station zou krijgen, naar de eis van de sultan.

Achteraf bleek dat de gunst van de sultan was gewonnen met een plan waarvan de kosten veel te optimistisch waren ingeschat. Toen de bouwers vanuit Wenen bij Edirne waren aangekomen, bleek dat er geen geld meer was. Het budget klopte gewoon niet. Zo win je de aanbesteding misschien, maar later kom je dus in de problemen. Er moest nog een brug over de rivier gebouwd worden naar Edirne, was de afspraak met de Sultan. Een spoorbrug is natuurlijk veel steviger dan een brug voor voetgangers en paarden, maar ook duurder. En de Belgische ondernemer had geen rooie cent meer. Wat nu? Hij verzon een list.

Op de kaart van Edirne, hierboven, ziet u een klein dorpje aan de andere kant van de rivier liggen genaamd Karaağaç. Daar wonen nu 3.000 mensen, tegen 180.000 keer zo veel als in de stad Edirne. Langrand-Dumonceau besloot daar een station neer te zetten en met het geld dat hij nog had, een goedkope voetgangersbrug naar de overkant te bouwen. Turken uit Edirne moesten dus een paar kilometer met hun koffers lopen, de brug over, voordat ze van de nieuwe trein gebruik konden maken. Strikt genomen had de sultan het gewenste station in de buurt van Edirne, maar eigenlijk was dit niet de afspraak. Het is onduidelijk hoe hij hierop reageerde.

Financier Langrand-Dumonceau had toen al de benen genomen. Hij beschikte over een reeks financiële bedrijven, maar hij gebruikte bezit in het ene bedrijf om gaten elders te dichten. Tijdens de financiële crisis van 1870 ging hij failliet en tot zijn dood in 1900 moest hij vluchten voor schuldeisers. Het Ottomaanse Rijk brokkelde daarna af en bij het verdrag van Lausanne werden de huidige Turkse grenzen getrokken. Waar mogelijk werden die zichtbaar gevormd door natuurlijke barrières, behalve bij Edirne. De Turkse onderhandelaars kregen de Grieken zo ver dat ze afstand deden van het stuk land bij Karaağaç, anders zou Edirne geen station meer hebben. Daarom zit er een homp Turks land aan de Griekse kant van de rivier.

Navraag bij de Turkse spoorwegen (de kaart hierboven) leert dat de rare situatie van een station dat aan de verkeerde kant van de rivier ligt, pas in 1971 is opgelost met de bouw van een nieuw station in Edirne zelf. Het is niet duidelijk geworden waarom dat zo lang duurde. In ieder geval verklaart het klungelige handelen van een Belg in 1868 waarom er nu een stukje Turkije aan de overkant van de Maritsa ligt, de grens is intussen niet aangepast. Het oude stationsgebouw dient nu als faculteit van de lokale universiteit.

Voor elke migrant uit Afrika en Azië die de grens Schengenzone over land wil bereiken, is er maar één optie. Steek de brug over bij Edirne naar het oude station van Karaağaç en loop naar de grenspost met Griekenland. Elke andere optie vergt dat de migrant via het water Griekenland, Italië of Spanje bereikt. Dan kun je voorspellen waar de spanning het grootst is. Uiteindelijk hield Erdogan migranten wel tegen aan zijn kant van de grens.

Erdogan kreeg een paar miljard en de kans Von der Leyen op haar nummer te zetten en was tevreden. De chaos bij Edirne is voorbij. Probeer nu eens als een mensensmokkelaar te denken.Elke illegale migrant moet nu de Schengenzone via het water proberen te bereiken, niet de beste optie. Alleen bij Edirne is er een brug, nergens anders ter wereld. Is er ergens op de kaart van de Middellandse Zee een uitzondering te vinden, een ander ‘Edirne’, waar er door historische toevalligheden een grensovergang over land is vanuit Azië of Afrika naar de Schengenzone? Even goed zoeken.

Ach, kijk nou. Het blijkt dat er een stuk Spanje in Afrika te vinden is, Ceuta genaamd. Hoe is deze situatie nu weer ontstaan? Laten we de geschiedenis beknopt proberen te houden.

In de vroege jaren van de achtste eeuw veroveren de Arabieren de hele Maghreb, met het huidige Marokko, in navolging van het werk van de profeet Mohammed. Ze steken zelfs de Straat van Gibraltar over en veroveren Spanje op de Visigothen: ze noemen het gebied Al-Andalus. Zowel het huidige Spanje als Marokko zijn onderdeel van het kalifaat van de Omajjaden, dan zeven miljoen kilometer groot met meer dan zestig miljoen inwoners. Er is geen gedoe over het eigendom van Ceuta, dat toen niet zo heette. Dit is wel overzichtelijk.

De Spanjaarden en Portugezen heroveren hun land op de moslims, die door interne verdeeldheid ook verzwakt zijn. In 1492 verdrijven de Spaanse koninkrijken Castilië en Aragon de laatste moslims uit het bastion bij Granada. De Europese grenzen van Spanje bleven sindsdien grotendeels ongewijzigd, uitzonderingen daargelaten. Spanje bouwde vervolgens aan een eigen immens koloniaal rijk, dat aan het begin van de twintigste eeuw duidelijk op zijn retour was. Vooral de oorlog met de Amerikanen in 1898 liep rampzalig af voor Spanje.

Frankrijk had toen het grootste deel van Noord-Afrika in zijn bezit. Spanje sloot een verdrag met Frankrijk en kreeg een protectoraat met een oppervlakte van de helft van Nederland. Daarin vinden we de huidige Spaanse steden Ceuta en Melila.

Bij een Spaans-Marokkaanse oorlog in de negentiende eeuw accepteerde Marokko het gezag van Spanje over Ceuta en Melilla. Die oorlog verliep niet in het voordeel van Marokko. Dat land opende de vredesbesprekingen en accepteerde met het verdrag van Wad Ras dat de twee steden Spaans bleven, los van andere territoriale geschillen. Dit is tot de dag van vandaag zo. De rest van het protectoraat was daarna wel omstreden. Na de Tweede Wereldoorlog begon de algehele dekolonisatie van Afrika. In 1958 is er nog gevochten tussen Spanje en Frankrijk enerzijds en Marokko anderzijds om controle over het protectoraat, wat eindigde in een nieuw verdrag. Marokko kreeg zijn huidige grenzen maar accepteerde nog steeds Spaanse controle over de twee enclaves Ceuta en Melilla, conform de afspraak uit 1860.

Als we nu naar de kaart van Marokko kijken, zien we iets bijzonders. Het lichtgroene gebied hierboven is Marokko, daar is geen twijfel over. En Ceuta en Melilla zijn en blijven Spaans, al vindt menig Marokkaans nationalist dat daar een correctie op zijn plaats is. Het zuidelijk deel is (of was) echter een ander land, namelijk Westelijke Sahara.

Haat u mensen? Verhuis daar dan heen. Het is een gigantische woestijn waar bijna niemand woont: de bevolking van Utrecht op een gebied van acht keer Nederland. In vergelijking met Groenland is het wel druk, maar er zijn verder geen legere plekken op aarde te vinden. Marokko wilde het graag hebben en voerde een de facto annexatie uit. De lokale bevolking, de Sahrawi, kwam in opstand. Marokko was natuurlijk veel sterker en nam het grootste deel van het land in bezit.

De meeste landen van de Afrikaanse Unie (groen) accepteren de Marokkaanse positie niet, bij een stemming bij de VN over deze kwestie. De VS wel. Tijdens de koude oorlog toonde Marokko zich een betrouwbare partner van de Amerikanen, op de strategisch gelegen ingang van de Middellandse Zee. Dan ga je niet kissebissen om een woestijn. Algerije is het meest vocaal in de steun aan de opstandelingen en dat zorgt voor een zeer slechte relatie tussen Algiers en Rabat. De twee landen hebben regelmatig op de voet van oorlog gestaan.

Westelijke Sahara beschikt over de grootste fosfaatreserves van de wereld, een belangrijke grondstof voor kunstmest. Daarom is het gebied goud waard, iets wat de Marokkaanse interesse behoorlijk vergrootte. Inmiddels accepteren de Sahrawi dat ze Marokko niet kunnen verslaan en hebben ze enkel nog de controle over een paar woestijnen. Marokko heeft een leger van 175.000 man in 40 brigades, dat Amerikaanse wapens en training krijgt. De Sahrawi wonen nu in de witte delen op kaart hierboven, met Marokko in het geel. De officiële status blijft vaag: Google kiest er bijvoorbeeld voor om Westelijke Sahara wel als apart land neer te zetten, maar bij de grens met Marokko durven ze dan weer geen doorgetrokken lijn te plaatsen, de lafaards.

De realiteit is de kaart hierboven: er is ‘ondubbelzinnig’ Marokko met de geannexeerde delen in Westelijke Sahara - samen het gele gebied. De relatie tussen Marokko en Algerije is slecht, omdat het laatste land de kant van de Sahrawi kiest. Spanje doet dat bij tijd en wijlen ook, maar loopt als onderdeel van de NAVO in het gareel van de Amerikanen. Die hebben Marokko en Turkije nodig voor hun grip op de Middellandse Zee. Zodoende knijpen ze de Russen indien nodig van de wereldzeeën af, een bewezen effectieve methode..

Af en toe lopen de spanningen tussen Marokko en Spanje wel op, voor zover de genoemde omstandigheden dat toelaten. De grote broer in het Witte Huis accepteert bij tijd en wijlen wat verbale schermutselingen maar daar moet het wel bij blijven. Tijdens de pandemie gaat het toch behoorlijk mis. Er is nog steeds een organisatie genaamd Polisario Front, die Westelijke Sahara wil omtoveren tot een land voor de Sahrawi, gegeven de militaire kracht van Marokko geen realistische optie. De leider heet Brahim Ghali (onder) en u raadt het al, hij krijgt in 2021 het vleermuisvirus.

Hij opereert dan vanuit Algerije, ook dat hoeft niet te verbazen. Dat land stuurt hem per vliegtuig naar een Spaans ziekenhuis. Later bleek dat het eigenlijk om kanker ging, maar Marokko ziet het als een belediging van de Spaanse kant: het lijkt op erkenning van een anti-Marokkaans standpunt. Marokko biedt vervolgens onderdak aan Carles Puigdemont, de man die Catalonië van Spanje wilde losweken. De symboliek is duidelijk. Vervolgens gebeurt er in 2021 iets wat verdacht veel lijkt op wat we nu zien, ware het op een kleinere schaal.

De grens tussen Spanje met Marokko bij Ceuta is niet meer dan dit hek, gebouwd op een golfbreker. Als Marokko het bewaakt, is er niks aan de hand. Op 16 mei 2021 valt het op dat de Marokkaanse politie verdomd ‘passief’ is, ze laten zich niet zien in de buurt van het hek. Een groep migranten ruikt een kans en bestormt het hek, anderen zwemmen eromheen. Er vielen meerdere doden. De koning van Marokko laat weten dat veel van zijn manschappen eerder de Ramadan hadden gevierd en misschien een beetje moe waren van alle feestelijkheden, dan laat iedereen weleens een steekje vallen. Dat duidt op opzet. Er volgt diplomatiek overleg en Marokko neemt in 2021 nog een grote groep mensen terug. Vervolgens is er enkele jaren lang niets aan de hand. Waarom gaat het nu mis? Er zijn twee verklaringen.

De Spaanse premier Sanchez bezoekt Algerije op 20 juli van dit jaar. Hij wordt met militaire eer ontvangen. Het is goed mogelijk dat dit voor irritatie in het koninklijk paleis van Marokko zorgde. Bijna tegelijkertijd besluit het Spaanse Hooggerechtshof dat een illegale migrant die via de zee binnen komt en geen hekken doorknipt, recht heeft om asiel aan te vragen. Je kunt je voorstellen dat de koning van Marokko de lokale politie de impliciete opdracht geeft een oogje toe te staan als het om illegale migratie richting Spanje gaat. Aan de andere kant maakt Spanje het voor zichzelf bijzonder moeilijk, door de zwemmers niet actief terug te duwen. Volgens Spaans recht ben je geen illegale immigrant zo lang je zwemt, ook bijzonder.

Voorstanders van de theorie dat dit komt omdat koning Mohammed VI boos is, mogen uitleggen waarom iedereen nu zwemmend aankomt: dat lijkt een reactie op de uitspraak van het Hooggerechtshof te zijn. Aan de andere kant doet Marokko onder die omstandigheden wel heel weinig zijn best om Spanje te helpen, wat duidt op diplomatieke irritatie. Het zal een wisselwerking zijn, de tijd zal het leren. Wel duiken er filmpjes op die de indruk geven dat de Marokkaanse autoriteiten het allemaal laten gebeuren, kennelijk om Spanje opzettelijk te pesten. Wat ook opvalt is dat het hek op de foto van de golfbreker hierboven door de Spaanse politie is opengezet. Als de Spaanse autoriteiten met man en macht migranten tegen willen houden, doe je dat ook niet. Het is een vreemde crisis.

Wat het allemaal aantoont, is dat de EU zo slechts is opgezet dat crises onafwendbaar zijn. We houden het even bij migratie. De inwoners van veel lidstaten, ook Nederland, willen een strenger migratiebeleid. In Spanje zit een premier die juist migranten lokt en een Spaans paspoort is voor een migrant hetzelfde als een Nederlands paspoort, het effect van Schengen. Door een bizar progressief Spaans hooggerechtshof heeft elke illegale migrant met een zwemdiploma vrij spel. De Europese buitengrenzen worden niet bewaakt, waardoor de EU als geheel afhankelijk is van landen aan de randen, specifiek Marokko en Turkije. Het lokale staatshoofd kan soms geïrriteerd zijn, terecht of niet. Door het afwezig zijn van Europese grensbewaking heeft hij dan wel heel snel een stok gevonden om mee te slaan.

Als de EU open binnengrenzen heeft maar de buitengrenzen niet bewaakt, wordt het geheel juist zwakker ten opzichte van de rest van de wereld, niet sterker. Dat is in ieder geval de les die we hieruit kunnen trekken. Interessant genoeg zagen de opstellers van het Schengenverdrag dit probleem veertig jaar geleden al ontstaan maar ze besloten niets te doen. Ze spraken toen al over de problematiek van de onbewaakte buitengrenzen, die ‘het resultaat’ zouden zijn van het afschaffen van de binnengrenzen. Ze kwamen tot die letterlijke openbaring op 15 juni 1985 en concludeerden dat er maar eens ‘een gesprek’ moest worden gevoerd over oplossingen.

Wie Europese politiek volgt, onderzoekt, beschrijft, valt op dat dingen in Brussel soms niet heel snel gaan. Misschien is dit dan de wake-upcall?

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Tienduizenden illegale migranten via Spanje op weg naar Nederland

Je kunt bijna niet geloven dat de beelden echt zijn, maar geloof het toch maar. De Spaanse enclave Ceuta in Marokko wordt op dit moment overspoeld met migranten. Het heeft er alles van weg dat het een gecoördineerde actie is, de lokale Spaanse autoriteiten weten niet waar ze het zoeken moeten.

Spanje heeft als overblijfsel uit het koloniale tijdperk nog twee enclaves in Marokko met samen net zoveel inwoners als een stad als Apeldoorn. Al jaren proberen migranten illegaal de grens over te steken, want je bent dan in Spanje en daarmee Europa. Dat laatste land kan helpen de orde te bewaren, maar of dat gebeurt hangt af van de relatie tussen de twee landen. Die is op sommige momenten beter dan op andere.

Sinds het midden van deze maand is er een duidelijke toename van de pogingen om Ceuta te bereiken. In de laatste twee dagen alleen al gaat het om duizenden geslaagde pogingen. Illegale migranten registreren zich niet meteen, dat is het hele idee natuurlijk. Daarom zijn er geen exacte cijfers. Maar de filmpjes spreken boekdelen, het gaat niet om een enkele verdwaalde zwemfanaat. De lokale autoriteiten in Ceuta hebben de regering in Madrid om steun gevraagd, wat begint met het uitroepen van de noodtoestand. De Spaanse premier Pedro Sanchez weigert dat.

In de EU kunnen inwoners zonder grenscontroles naar andere staten reizen. Dat is het zogeheten Schengenverdrag. Er zijn al geluiden te horen om dat op te schorten, zoals van de Italiaanse premier Meloni. Deze migratiecrisis zet de hele EU dus op scherp.

Het Schengen-verdrag is een bron van ellende op zich. Toen het werd gesloten, eind jaren ‘80, bewaakten Europese landen hun grenzen nog in het kader van de koude oorlog. In de tekst is opgenomen dat de binnengrenzen gaan verdwijnen. Daar zijn heldere afspraken over gemaakt. Logischerwijs moet je dan samen de buitengrenzen bewaken. De afspraken daarover ontbreken, in de tekst lezen we letterlijk dat daar in de toekomst maar eens over gesproken moest worden. Er is letterlijk een hoofdstuk opgenomen met de titel ‘de lange termijn’. Uiteindelijk is er nooit werk gemaakt van financiering of bewaking van de gemeenschappelijke buitengrenzen, bijzonder genoeg. Dan gaat het een keer fout.

Mocht u nog niet genoeg interessante mensen hebben om te volgen, denk dan eens aan de analist Zineb Riboua, zelf van Algerijnse afkomst. Dit is haar analyse, als reactie op een migrant die aangeeft in het eigen land problemen te hebben met ‘de politie maar ook bepaalde gevaarlijke personen’. Dat is toch echt een man die weinig kans maakt op een succesvolle asielaanvraag en dan maar voor deze route kiest.

Marokko heeft inderdaad een economie die groeit. De huidige koning Mohammed VI besteeg in 1999 de troon. Bij protesten naar aanleiding van de Arabische Lente ging hij in op eisen van betogers. Zo veranderde hij de grondwet en trad hij harder op tegen corruptie, wat een merkbaar effect op de economie had. Het toerisme nam ook toe waardoor er nu elk jaar twintig miljoen mensen het land bezoeken. De landbouw maakt een comeback en daarnaast is er fors in infrastructuur geïnvesteerd. Het inkomen per hoofd van de bevolking laat jaar op jaar sterke groeicijfers zien, veel hoger dan het vergelijkbare cijfer in Nederland.

Deze economische groei zorgde ervoor dat de werkloosheid daalde naar structureel minder dan tien procent. Het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking is sinds 1999 meer dan verdrievoudigd naar bijna vijfduizend dollar per jaar. Naar Afrikaanse begrippen is dat bijzonder hoog. De laatste jaren is er een opmerkelijke groeispurt zichtbaar. De pandemie zorgde in 2021 voor een recessie, maar dat is meer dan gecorrigeerd. De investeringen in de infrastructuur hebben wel gezorgd voor een hogere staatsschuld, maar die ligt in Marokko met zeventig procent nog ver onder het Europees gemiddelde. Bovendien hielpen de investeringen om de economie daadwerkelijk te laten groeien, dan is er niets aan de hand. In Marokko liggen economische kansen.

Sinds deze maand is in de EU het Migratiepact van kracht. Asielaanvragen uit veilige landen, zoals Marokko, kunnen in eigen land worden afgewacht. Dat maakt het voor een Europees land mogelijk om de aanvraag te behandelen, zonder dat iemand hier al aanwezig is. In de praktijk stapelen veel asielzoekers uit veilige landen de ene procedure op de andere en krijgen ze intussen soms kinderen. Dan zijn ze zo geworteld, dat ze uiteindelijk mogen blijven. Het Migratiepact steekt daar een stokje voor. Deze zwemkampioenen kozen daarom voor deze oplossing.

Het Migratiepact valt of staat met de wens van de lidstaten om iets aan illegale migratie te doen. De nieuwe regels geven handvatten aan lokale regeringsleiders die er eerst niet waren. Spanje is natuurlijk een uiterst belangrijk land, omdat het deels in Afrika ligt. Naar Finland zwemmen zal voor de meesten iets te uitdagend zijn. Het heeft er alles van weg dat de Spaanse regering helemaal niets wil doen aan illegale migratie: dat ze hier eigenlijk wel blij mee zijn.

Spanje heeft met Pedro Sanchez een socialistische premier. In eigen land ligt hij door meerdere corruptieschandalen onder vuur. Volgens zijn eigen lezing is zijn economisch beleid een succes. Spanje heeft een positief migratiesaldo van meer dan 600.000 mensen per jaar, bij een kindertal per vrouw van 1,1. Dat is de helft van het aantal dat nodig is om de autochtone bevolking niet te laten krimpen. Sanchez wil de vergrijzing dus oplossen met migratie.

Een van de grootste criticasters van Sanchez is de persoonlijk bekende econoom Daniel Lacalle. Hij stelt dat de Spaanse premier aan creatief boekhouden doet. Zo hebben miljoenen Spanjaarden zonder vast contract hun baan verloren, maar die tellen niet mee met het officiële werkloosheidscijfer.

Ook groeit de economie wel door alle nieuwe migranten, maar dat hoeft geen economische vooruitgang te betekenen. Het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking evenaarde vorig jaar pas het record uit 2008, toen de kredietcrisis begon. Dat is geen beste score. Ook zorgt de toegenomen migratie voor druk op de woningmarkt, waardoor het voor Spaanse vrouwen nog moeilijker wordt om een leven te beginnen en iets te doen aan het lage kindertal. De hoge migratie gaat gepaard met een blijvend hoge jeugdwerkloosheid. Die bedraagt 23 procent. Eigenlijk is het een demografisch piramidespel.

Sanchez heeft recentelijk nog een generaal pardon afgegeven voor in Spanje aanwezige illegale vreemdelingen. Onder voorwaarden konden ze een Spaans paspoort krijgen, waar een miljoen mensen gebruik van heeft gemaakt. Vaak ging het om burgers uit Latijns-Amerikaanse landen, die de taal al spraken en in hun eigen levensonderhoud konden voorzien. Wel zorgde die actie voor meer irreguliere migratie. Immers, wie eenmaal in Spanje is, legaal of niet, krijgt uiteindelijk gewoon een paspoort voor de hele EU. De meeste EU-landen zijn strenger geworden als het om migratie gaat, maar Spanje niet. Dan heeft het eerste weinig zin, als je open grenzen hebt.

Waarom is het redelijk om te verwachten dat de duizenden of tienduizenden zwemmers wel degelijk binnenkort in Ter Apel te verwachten zijn? Dat heeft met een aantal zaken te maken en het algemene beleid van Pedro Sanchez hoort daar zeker bij. Maar ook heeft het Spaanse Hooggerechtshof op 8 juli van dit jaar bepaald, dat migranten die Spaans grondgebied zwemmend bereiken, niet zomaar mogen worden teruggestuurd.

In theorie heeft een migrant die Spanje illegaal bereikt door bijvoorbeeld een grenshek door te knippen, niet direct recht om asiel aan te vragen. De uitspraak van 8 juli hield nu in, dat zwemmend arriveren niet valt onder het vernielen van een “elemento de contención fronterizo”. Praktisch betekent dit dat een zwemmer anders wordt behandeld dan iemand die een grenshek doorknipt. Het is lastig voor te stellen dat de migranten die recentelijk drijvend zijn binnengekomen, daar niet van op de hoogte zijn. Ze kunnen dus allemaal asiel aanvragen. Het recente Migratiepact regelt inderdaad dat het Spanje is toegestaan om asielaanvragen vanuit een derde land af te handelen. De mensen op de beelden van vandaag zijn echter al in Spanje en daarmee de EU.

UNHCR heeft een Spaanstalige pagina gemaakt, waarop migranten wordt uitgelegd hoe ze asiel moeten aanvragen. Daar is ook een Arabische versie van en tevens is er deze handige uitlegvideo, helemaal mooi.

Het is de bedoeling dat asielzoekers zich melden bij de autoriteiten voor bescherming. De procedure kan tot achttien maanden in beslag nemen. Door massaal de grens over te steken, hebben de migranten bereikt dat Ceuta de aanvragen nooit binnen afzienbare tijd kan afwerken. Het is dan gebruikelijk dat ze naar het Spaanse vasteland worden overgebracht. Daar hebben ze het recht om zich te verplaatsen en omdat Spanje in de Schengenzone zit, kunnen ze ook naar Nederland. Het is mogelijk om het eigen paspoort weg te gooien en te verzwijgen dat je al in een ander Europees land asiel hebt aangevraagd.

Nederland behandelt je dan als een recente vluchteling, niet wetende dat je elders al asiel hebt aangevraagd. De vermeende moordenaar van de 17-jarige Lisa uit Abcoude gebruikte deze methode ook. Hij kwam hier via Frankrijk uit Nigeria, een land dat als veilig is beoordeeld en goede contacten onderhoudt met Parijs. Hij had nooit in Nederland asiel mogen aanvragen maar de controle daarop is zo lek als een mandje. Als je je eigen papieren weggooit en niet zegt wie je bent, dan biedt Nederland je toch gewoon onderdak. De recente migranten in Ceuta zullen daar zeker van op de hoogte zijn.

In de Schengenzone geldt de zogeheten Dublinconventie. De vluchteling vraagt asiel aan in het land van aankomst en kan dus niet gaan ‘shoppen’. De realiteit is dat dat wel gebeurt. Een asielaanvraag is voor de recente binnenkomers in Ceuta een ticket naar het Spaanse vasteland en daarmee de EU. Daarna kunnen ze in de illegaliteit verdwijnen, of wachten tot Sanchez ze via een volgend generaal pardon toch een Spaans en daarmee Europees paspoort geeft. Het klopt dat je naast het bereiken van Ceuta, ook een manier moet bedenken om vanaf daar het Europese vasteland te bereiken. Daar is de asielprocedure dus voor bedoeld.

Die zwemmers zijn natuurlijk niet gek. Het is niet zo dat ze het uit sportieve overwegingen deden en nu rustig afwachten tot ze worden teruggestuurd naar Marokko. Wat ze deden vergt moed maar ook verstand. Ze weten dondersgoed: eenmaal op Europese bodem krijg je asiel, een huis en een uitkering en anders een leven in de illegaliteit. Het gaat hier om bijna exclusief jonge mannen die voor deze route kiezen, weg uit Marokko dat juist zulke mooie economische groeicijfers laat zien. Ze kwamen om te blijven, dat is geen ‘desinformatie’. De kans is wel groot dat het eindigt in de illegaliteit. Het zijn dus jonge mannen die dat verkiezen boven een leven in de groeiende Marokkaanse economie, met een politie en rechtsstaat die niet zo mild zijn als hier. Dan mag je je best afvragen of je als Nederlander hier zo blij van moet worden.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een gesprekje met Mijn Zetel, over de gemeentepolitiek. Ze spraken ondergetekende aan bij de lunch op het festival van DNW: zie dit artikel voor een registratie van het optreden, het ging over het digitale paspoort (niet heel verrassend). De vingers waren nog vies van het broodje tonijn, u ziet de ongemakkelijkheid. De interviewer van Mijn Zetel wilde het over een ander onderwerp hebben: de ontspoorde asielcrisis. Zoals u eerder las, zijn de lasten van het COA gestegen van 77 miljoen euro in 2005 naar richting de vijf miljard vorig jaar: een toename met een factor zeventig.

Wat er kort en goed gebeurt, is dat het COA honderdduizend mensen elke nacht moet opvangen. Het gaat om asielzoekers die in de procedure zitten en bijvoorbeeld in beroep zijn gegaan tegen een afwijzing omdat ze uit een veilig land komen. Ook zijn er statushouders voor wie geen huis te vinden is. Het COA is veranderde in een soort enorm hotel, zou je kunnen zeggen.

Intussen zit Nederland op het zogeheten stikstofslot. Door een (te) heftige interpretatie van Europese milieuregels, kan er niet gebouwd worden. Bij veel industriële activiteit, van landbouw tot het bouwen van woningen, komen er chemische verbindingen met stikstof vrij. Die hebben een negatieve invloed op het milieu. Als lid van de EU heeft Nederland de Natura2000-richtlijn te respecteren. Artikel 6 daarvan regelt compensatie van milieuschade door een bepaald project. Als je huizen wil bouwen in de buurt van een natuurgebied, dan moet iets anders dat invloed heeft op dat gebied, verdwijnen. Er is een verslechteringsverbod, dat betekent dat je elk jaar opnieuw in de knel komt.

Tevens heeft Nederland een spreidingswet. Die regelt dat de Rijksoverheid een gemeente kan aanwijzen om asielzoekers op te vangen. Als er ergens een gebouw vrijkomt, zoals een oude school of een kantoorgebouw, dan kan het COA die locatie vorderen zonder dat de lokale politiek er iets over te zeggen heeft. De gemeente moet het maar oplossen. Niet geheel onverwacht levert dat spanning op. Als je asielzoekers en statushouders te huisvesten hebt en je mag niet bouwen vanwege stikstof, dan stoot je je eigen bewoners een huis uit de mond. Het is een beetje lastig voor te stellen hoe dat letterlijk in zijn werk zou gaan, maar u begrijpt het principe.

Lokale bestuurders kampen al met een tekort aan woningen, want Nederland heeft gewoon een wooncrisis. Vervolgens moet je als burgemeester en wethouders meer mensen opvangen maar je mag geen huizen bouwen. Wat denkt u dan dat er gebeurt? Inderdaad, mensen worden boos. Ook laat de grafiek zien dat er alleen maar meer locaties nodig zijn. Als het COA een buurt voorhoudt dat noodopvang tijdelijk is, dan hou je mensen voor de gek. Die tijdelijkheid is alleen mogelijk als de uitstroom naar een reguliere woning afdoende groot is. Daar is geen sprake van, anders zouden die kosten niet exploderen. Een tijdelijke opvang is altijd permanent.

Migratie is misschien ook een compliment. Maar een groeiende bevolking moet wel ergens wonen. Als Nederland kiest voor open grenzen, veel migratie en een spreidingswet kun je niet ook doen alsof je een stikstofcrisis hebt. Dan zet je mensen tegen elkaar op, ze moeten letterlijk vechten om schaarse huizen. Maak daarom een keuze, laat een van de twee vallen. Doe je dat niet, dan wordt het alleen maar lelijker. Je kunt een gemeente niet eerst verbieden om huizen te bouwen maar wel verwachten dat ze even een paar duizend asielzoekers opvangen. Kijk, dat is nog eens een samenvatting. Nou hoeft u onderstaande video helemaal niet te kijken.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Tijd voor wat kritiek, lekker klagen. Maar als het terecht is, mag het. Het programma Nieuwsuur had een paar dagen geleden (toen was ik even met vakantie) een item over CBDC, ofwel de digitale euro. Het was een wedstrijdje braaf zijn: alle mogelijke kritieken werden weggewuifd als ware het afkomstig van een persoon met het IQ van een stroopwafel. De ‘uitlegvideo’ grossiert echter zelf in fouten, we houden het bij de drie grootste. Elke inhoudelijke fout krijgt een eigen artikel.

We horen een hoop rare dingen de revu passeren: contant geld zou niet verdwijnen en wees vooral niet bang dat digitaal geld programmeerbaar is. Die bewaren we even. Als je op zoek gaat naar fouten, zijn er natuurlijk kleine, onschuldige versprekingen maar ook grove blunders, zoals emissies van uiterst relevante stukken als officiële beleidsdocumenten. In deze reeks houden we het bij de laatste.

Op 1:40 zien we een pinpas naast een bankbiljet liggen, voor het geval kijkers niet weten wat het verschil is. Het wordt nog even uitgelegd. Bankbiljetten zijn van de ECB, de Europese centrale bank. Die maakt geen winst terwijl het geld op pinpassen bij commerciële winstgevende partijen als ING hoort. Daarmee impliceert Nieuwsuur dat de ECB geen winst maakt, er op CBDC geen winst wordt gemaakt en dat we hier te maken hebben met een relevant onderscheid tussen contant geld van de ECB en digitaal geld van commerciële banken (misschien wel Amerikaans, eng). Als je het zo uitlegt, ontstaat er een rechtvaardiging voor het programma van de digitale euro. Immers, als je het contante geld van de ECB waar geen winst op wordt gemaakt ook digitaal maakt, dan ontstaat er digitaal geld zonder winstoogmerk. Je zou het bijna willen knuffelen. Letterlijk zegt Nieuwsuur:

‘Het verschil is dat er geen winst meer over wordt gemaakt. Het geld wordt direct uitgegeven door de ECB’.

Dat klopt dus niet, lang verhaal kort. Waarom klopt het niet? De ECB is de optelsom van de centrale banken van de lidstaten van de eurozone. Die zijn in de regel in handen van het lokale ministerie van financiën, zoals in Nederland. Je mag de ECB best een overheidsinstelling noemen. Het feit dat een bepaalde taak door een overheidsinstelling wordt uitgevoerd, betekent alleen niet automatisch dat er geen sprake is van winst. Een centrale bank kan ook gewoon winst maken.

De Nederlandse centrale bank DNB heeft een proportioneel deel van de aandelen in de Europese centrale bank, de ECB. Net als elk ander bedrijf kan DNB vervolgens een jaarrekening opleveren. Hieronder volgt voor de volledigheid de balans.

Dit is de activazijde:

En de passivazijde.

Merk op dat het contante geld van de centrale bank aan de passivazijde is opgenomen. Voor elke hoeveelheid geld die de centrale bank in omloop brengt, wordt er een corresponderend bedrag aan bezittingen gekocht. Meestal zijn dat staatsobligaties. Als de centrale bank geld uitgeeft, dan groeit de balans dus.

Over die bezittingen wordt rente betaald. In theorie kan de centrale bank zo winst boeken. Meestal gebeurt dat ook, al maakte DNB in het vorige jaar een verlies van een miljard euro. Dat gebeurt als rente en inflatie heftig schommelen, dat is recentelijk gebeurd door de Coronamaatregelen en toegenomen oorlogsdreiging - of gewoon een echte oorlog, zoals in Oekraïne. Dit aspect laten we even voor nu, het gaat erom dat er gewoon een winst- en verliesrekening is. Het klopt dus niet dat er geen sprake is van winst, als de overheid via de centrale bank digitaal geld gaat uitgeven, zoals er in de uitzending van Nieuwsuur wordt gesteld.

Een eerder artikel op deze site ging specifiek over de vraag of digitaal geld programmeerbaar is. Die suggestie werd gewekt in een paper van DNB. Daarom is het moeilijk om het aspect van programmeerbaar geld af te doen als willekeurige complottheorie: het was de instelling die het geld uitgeeft, die er zelf mee kwam. Dit aspect komt in een later artikel terug.

Het artikel ‘Central Bank Digital, Currency Objectives, preconditions and design choices’ is verhuisd binnen de site van DNB. Daarin leggen de schrijvers uit wat het effect is van uitgeven van CBDC, aan de hand van een voorbeeldbalans.

De schrijvers leggen uit dat het uitgeven van CBDC de balans van de centrale bank ‘langer’ maakt. Dat klinkt een beetje raar, het is boekhoudkundig jargon voor een bedrijf dat groeit. Zoals hierboven is gesteld, zorgt het uitgeven van geld dat de centrale bank inderdaad groeit. Tegenover de groei aan de passivazijde staat inderdaad een groter wordende hoeveelheid activa waar de centrale bank rente op ontvangt. DNB heeft het in dat kader zelfs over ‘maatschappelijke kosten’. Immers, als de centrale bank ergens winst op maakt, dan pak je die van iemand anders af. In tegenstelling tot de bewering van Nieuwsuur maakt de centrale bank wel gewoon winst, ook als er CBDC wordt uitgegeven.

Dit verschijnsel heet seigniorage. Het maken van geld zorgt ervoor dat de uitgevende instelling zelf ook geld verdient, daar komt het op neer. Het woord ‘seigniorage’ komt uit de Middeleeuwen. Destijds had de lokale vorst (de seigneur, vandaar de term) het alleenrecht op het uitgeven van geld. Als je als burger je eigen geld ging maken, dan tastte je het monopolie van de heerser aan en kon je rekenen op een overeenkomstige behandeling. Nog steeds is valsemunterij natuurlijk strafbaar, alleen deden ze in de Middeleeuwen en daarna natuurlijk andere dingen met je, als je de regels overtrad.

Tussen 1618 en 1623 maakte Duitsland, toen nog verdeeld, een heftige periode door genaamd ‘Kipper- und Wipperzeit’. Het is achteraf niet meer vast te stellen waar het mis begon te gaan, maar er was sprake van een grote geldontwaarding met heftige maatschappelijke gevolgen. Wat er gebeurde, was dat vorsten doorhadden dat ze geld van een rivaliserende staat konden stelen door stukjes van de randjes van munten af te schrapen. Daarmee had je genoeg materiaal om dezelfde munten te slaan. Als je echt lef had, kon je daarmee zelfs soldaten betalen om die andere staat aan te vallen. In het archief van de Bundesbank zit deze afbeelding uit die periode. Hier wordt op professionele, industriële schaal geld van andere staten aan ontwaarding blootgesteld.

Stel dat een inwoner van een specifieke staat geld heeft verdiend met handel in de rivaliserende buurstaat: neem even aan dat hij daar Bratwurst heeft verkocht. Hij heeft dan honderd munten in handen van die andere staat. Zijn heerser kan die munten even lenen en geld aan de randen afschrapen. Daarmee slaat hij tien nieuwe munten, die in de andere staat niet van echt zijn te onderscheiden: het is immers exact dezelfde legering. De handelaar krijgt zijn honderd munten terug en de vorst heeft nu geld verdiend zonder de handelaar een belasting op te leggen. Deze actie beschadigt de rivaliserende buurstaat wel, want de geldhoeveelheid daar is verwaterd. De vorst kan een dienaar naar die staat sturen en daar gratis goederen inkopen met de munten die hij zelf illegaal heeft geslagen. Eigenlijk is het diefstal.

Aan munten uit die tijd is duidelijk te zien dat iedereen dit op een gegeven moment ging doen, wat voor een enorme geldontwaarding zorgde. Inmiddels hebben munten een geribbelde rand, zodat dit niet mogelijk is. En als je nu iets soortgelijks zou willen uithalen, dan doe je dat natuurlijk met een digitale truc. In ieder geval is dit de herkomst van het woord ‘seigniorage’: als je geld maakt, verdien je daar ook geld mee.

De Britse organisatie Positive Money deed onderzoek naar de budgettaire effecten van CBDC. Ze stellen - terecht - dat seigniorage plaatsvindt bij of centrale banken of bij de particuliere banken als ING en Rabobank. Hoe dat bij een centrale bank werkt, zag u hierboven. Bij een particuliere bank kan iets soortgelijks gebeuren. Via het zogeheten fractional reserve banking (FRB) kan een bank geld scheppen om een lening te verstrekken. Als een klant om bijvoorbeeld een hypotheek vraagt, kan de bank het geld daarvoor uit het niets scheppen. Een bank mag een hoeveelheid spaargeld vaker uitlenen dan een keer. Vervolgens moeten mensen wel hypotheekrente betalen, echt geld dat is verdiend met een baan of een onderneming. Soms hoor je dat banken oneindig veel geld kunnen scheppen met FRB, dat is ook weer niet waar. Zo mag de bank niet te veel schulden op de balans hebben ten opzichte van het eigen vermogen. Maar ook particuliere banken verdienen dus geld met het scheppen van geld, wederom hebben we het over seigniorage.

Volgens Nieuwsuur verdwijnt seigniorage als de overheid digitaal geld gaat uitgeven, in plaats van dat particuliere banken dat doen. Het programma stelt immers dat er met een digitale euro geen geld wordt verdiend. Dat is nadrukkelijk niet waar. Volgens Positive Money is het geld dat elk jaar in een moderne economie wordt verdiend met seigniorage ongeveer een procent van het nationaal inkomen. Als burgers minder contant geld gebruiken en kiezen voor oplossingen van banken, zoals pinpassen, dan verkleint dat effect de inkomsten van de centrale bank. Seigniorage vindt dan nog steeds plaats, maar verhuist van de centrale bank naar de particuliere bank. Het is dus niet de vraag of er wel of geen winst wordt gemaakt met het maken van geld, maar wie die winst mag opstrijken. Volgens Positive Money kan een bescheiden introductie van CBDC de winst van de overheid met dertig miljard pond per jaar vergroten, structureel.

Het exacte bedrag dat er met seigniorage wordt verdiend laat zich lastig schatten, maar het loopt in de honderden miljarden. Nu is het dus de vraag welk deel van de taart de ECB mag opeten. Volgens eigen schattingen verdient de ECB 60 miljard per jaar, een half procent van de economie van de eurozone. Het is te betogen dat particuliere banken het vijfvoudige verdienen. Door CBDC in te voeren, zal de ECB meer gaan verdienen. Daarin zit de fout van Nieuwsuur: het is niet zo dat er geld zonder winstoogmerk komt, het gaat erom wie van die winst mag genieten - de overheid of de particuliere banken.

Tot slot mag niet onvermeld blijven dat er een BNC-fiche over het onderwerp te vinden is. Dat staat voor Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen. Het fiche bevat het wetsvoorstel van de Europese Commissie (EC) over een bepaald onderwerp, in dit geval de digitale euro. De regering legt daarin ook het eigen standpunt uit. Bij veel onderwerpen zou de Nederlandse regering het onderwerp met een veto kunnen treffen, dan gaat het niet door. In de praktijk gebeurt dat letterlijk nooit, geen enkele Nederlandse premier heeft het lef getoond iets tegen te houden dat de EC voorstelt, ook als het slecht is voor Nederland.

De ECB en de EC stellen een limiet voor in het gebruik van CBDC. In de praktijk komt dat neer op een spaarverbod, waardoor CBDC geen enkel nut heeft voor de gebruiker. Kunnen sparen is een kernfunctie van geld en nu wordt er een dienst gelanceerd waarmee dat niet mogelijk is. Het beperkte gebruik draagt bij aan het monetaire beleid van de ECB. Hoe dat werkt, wordt uitgelegd in artikel 16 van het wetsvoorstel.

Centrale banken hebben de particuliere banken nodig om effectief monetair beleid te voeren. Als particuliere banken geld over hebben, kunnen ze dat in een reserve aanhouden bij de centrale bank. Onderlinge betalingen kunnen dan ook uit dat potje gedaan worden, als Rabobank bijvoorbeeld iets moet overmaken aan ING. De ECB kan een rente betalen op de reserves die particuliere banken aanhouden. Als die rente verandert, geven banken die rente ook door aan klanten, dat zijn u en ik. Op die manier heeft de centrale bank grip op de economie.

CBDC zal dus geen vervanging zijn van het betaalverkeer van particuliere banken dat er al is, want de ECB heeft die particuliere banken gewoon nodig om monetair beleid te kunnen uitvoeren. Praktisch gezien betekent dit dat de ECB een groter deel van de koek wil hebben van de honderden miljarden aan winsten uit seigniorage, maar niet dat de ECB de hele koek wil hebben. Dat is het effect van een ‘holding limit’.

In het BNC-fiche schrijft de regering ook dat seigniorage het middel zal zijn om de kosten van het hele project te dekken.

Bij deze opmerking op pagina 4 van het fiche lezen we de volgende toelichting:

Het is dus niet zo dat centrale banken geen winst maken op het uitgeven van de digitale euro: die winsten worden juist gebruikt om het hele project te financieren. Het is redelijk om aan te nemen dat de ECB in het begin meer kosten moet maken om het project uit te voeren. Na een tijd is CBDC af, als het ware. De opbrengsten uit seigniorage lopen dan gewoon door. We hebben het dan over tientallen miljarden euro’s, minstens. De ECB kan dat geld gebruiken voor doeleinden die het zelf formuleert, of het geld uitkeren als winst aan de aandeelhouder. In Nederland is dat het Ministerie van Financiën.

Nieuwsuur stelt dat een digitale euro een vorm van geld is waar geen winst op wordt gemaakt. Dat klopt niet. Het scheppen van geld zorgt er op zich al voor dat er winst wordt gemaakt, het gaat om honderden miljarden per jaar. Als burgers minder contant geld gebruiken en kiezen voor digitale oplossingen van particuliere banken, dan slaan de winsten uit seigniorage ook vaker neer bij die banken. Met een digitale euro kan de centrale bank een stuk van die winst weghalen bij particuliere banken. De ECB heeft die banken wel nodig voor het uitoefenen van monetair beleid en hoeft dus niet de hele koek, enkel een stukje.

De redactie van Nieuwsuur begrijpt duidelijk niet dat er zoiets is als seigniorage. Je kunt geen geld scheppen zonder daar geld mee te verdienen. Er bestaat niet zoiets als geld zonder winstoogmerk. Ook heeft de redactie van Nieuwsuur het BNC-fiche duidelijk niet gelezen bij het onderzoek voor de reportage. Dat is een bizarre omissie, als we heel eerlijk zijn.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Je kunt dingen gebruiken op manieren waar ze niet voor bedoeld zijn. Dat staat toch ook als een paal boven water? Met een keukenmes kun je groenten snijden in de gaarkeuken van het Leger des Heils, maar er zijn ook andere mogelijkheden: we gaan hier niemand op ideeën brengen. Met de nieuwste digitale hulpmiddelen is het niet anders.

In China ontdekten ze tijdens de pandemie een interessante manier om mensen op te sporen die zich niet aan de regels rondom de quarantaine hielden. Het is voor de autoriteiten mogelijk om in de bancaire gegevens van gewone burgers te zoeken naar indicaties van een recent bezoek aan de apotheek. Simpel, heeft iemand koortsremmers gekocht? Daarnaast is er een lijst met burgers die zich wel had gemeld voor quarantaine. Wie wel bij de eerste groep zat maar niet bij de eerste werd als mogelijk overtreder van de regels gezien. Tegenwoordig is zo’n zoekopdracht zo uitgevoerd. Maar is het wel de bedoeling dat je bankrekening dient voor opsporing? Het was toch een dienst, toen je die afnam vertelden ze dit er toch niet bij? De pandemie gaf een gevoel van urgentie, het moest allemaal maar. Maar zo is het in eerste instantie niet verkocht.

De EU is bezig om een digitale munt in te voeren, een lokale variant van CBDC. Een digitale euro zal niet programmeerbaar zijn, heet het. Maar de mogelijkheid bestaat wel: het was DNB zelf, die opperde dat je bijvoorbeeld een zorgtoeslag zo kunt regelen dat je er enkel zorg mee kunt inkopen. Inmiddels wordt ontkend dat de digitale euro programmeerbaar zal worden. In eerste instantie zal dat niet zo zijn, maar een goede crisis en de wereld ziet er helemaal anders uit.

In het digitale tijdperk is het veel makkelijker om voorwaarden en kenmerken van diensten aan te passen. Een zilveren munt wordt nooit een gouden munt, maar een digitale munt kan van de ene dag op de andere kenmerken krijgen of verliezen. Zo heeft China eind vorig jaar besloten om toch rente op CBDC te zetten, best een ommekeer. Het is goed mogelijk dat de ECB en de Europese Commissie nu beloftes doen rondom digitale onderwerpen, om die straks weer terug te trekken.

Dat is in Nederland al gebeurd met het discriminatieverbod op het digitale domein. Er is een grondwet, de overheid mag niet discrimineren op basis van geslacht, huidskleur, politieke voorkeur, noem maar op. Die lijn is doorgetrokken naar de wereld van het digitaal verzamelen van gegevens van mensen. Logisch, als je niet op bijvoorbeeld seksuele voorkeur mag discrimineren, waarom zou je daar dan gegevens over moeten registreren? Dat dat niet mag, is nu bij wet verboden. Alleen is er oorlog in Oekraïne, dus het leger wil het digitale discriminatieverbod afschaffen. Dat wetsvoorstel ligt nu bij de Raad van State. Waarom zou een oorlog verderop een reden zijn om hier het discriminatieverbod in te perken, kan iemand dat uitleggen? Waarom wil het leger weten wat je seksuele voorkeur is? Het maakt niet uit, het crisis dus doe het maar.

De EU wil naar een digitaal paspoort voor iedereen toe. Dat heeft geen praktisch nut, net als een digitale munt. Dan gaat men op zoek naar excuses om het in te voeren en de ‘veiligheid van de kinderen’ is er zeker een. Want als je kinderen verbiedt op social media te gaan, dan geldt de identificatieplicht op internet voor iedereen. Daar denken mensen dan weer niet over na. Dit artikel is geschreven op de camping in Frankrijk, waar het er juridisch al door is. We spraken erover bij De Nieuwe Wereld. Hiero, gewoon gratis te bekijken. Ik ben even op vakantie, dus wie het kan waarderen maakt een armlastige journalist blij. Fijne vakantie en veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Wat is er mis met een stukje zelfreflectie? Wellicht heeft u de verhoren in de enquêtezaal van de Tweede Kamer gezien. De hoofdrolspelers van de pandemie blikken terug op het eigen beleid. Het is dus een beetje een slager die zijn eigen vlees keurt. Oh ja, dat is het probleem met zelfreflectie. Vijf jaar na het einde zijn het vooral clichés die we horen. Het gaat om ‘lessen in zijn algemeenheid’, ‘met de kennis van dat moment’, bedenk het maar.

Wat er niet wordt besproken, is de blijvende invloed op de samenleving. Een aspect daarvan is het digitale paspoort. Te veel social media is niet goed voor kinderen heet het, aan de andere kant regelt de EU onder druk van het Amerikaans grootbedrijf het door hen zo vurig gewenste digitaal paspoort. In de kern kan een Europeaan geen leven hebben zonder zo’n paspoort op de telefoon.

De visie stamt uit 2019, we hebben het hier eerder besproken. Met een pandemie heeft het niets te maken. Het idee van een ‘digital decade’ stamt uit de zomer van 2019, toen de huidige voorzitter van de Europese Commissie (EC) haar plannen presenteerde. In oktober van dat jaar was er een ‘digitale top’ in Duitsland, waar ook toenmalig bondskanselier Merkel aanschoof. De visie is helder. We gaan naar een ‘smart city’ toe en dat vergt enorm veel gecentraliseerde data van burgers. Op social media is het allemaal terug te vinden met zoekterm #digitalgipfel2019.

Wat uit de verhoren rondom Corona en de reacties erop blijkt, is dat veel mensen niet snappen waarom bepaald beleid nou nodig was. Zo is er een Coronafonds opgetuigd van 800 miljard euro, waarvan er geen geld op tijd naar de ‘zorghelden’ ging terwijl die wel leuke dansjes deden omdat we ‘klapten’. Als er acute nood is en je mobiliseert heel veel geld, dan gaat dat toch direct naar het epicentrum van de crisis?

Nederland kan geld uit de pot krijgen, voor een totaal van 5,4 miljard euro. De staatsschuld zal daarvoor in 2028 wel met bijna het tienvoudige zijn gestegen. Spanje en Italië profiteren het meest. Het is dus economische herverdeling, wat niets met een virus te maken heeft ook al kun je er voor zijn. Je zou kunnen betogen dat de pandemie in het begin harder toesloeg in Italië en Spanje dan in Nederland. Maar het lenen voor deze landen begon ook pas in de zomer van 2021. Ook dat strookt niet met het idee van beleid dat is gericht op een urgente medische crisis.

Het geld dat Nederland onder voorwaarden krijgt, wordt uitgegeven via een zogeheten Herstel- en Veerkrachtplan (HVP). Die terminologie geeft het gevoel dat er een verband is met de pandemie. De pagina op de site van de overheid bevestigt het gevoel, het gaat niet om ‘zorghelden’.

De huidige en vorige EC hebben van de digitale transformatie een speerpunt gemaakt. In het Nederlandse plan wordt ook genoemd dat het geld naar die projecten moet gaan, naar zorg gaat bijna niets. Ook is afgesproken dat geld, uitgegeven tijdens de pandemie, niet mag bijdragen aan genderongelijkheid. Het is namelijk goed mogelijk dat geld voor het klimaat het ene gender meer ten goede komt dan het andere, geen geintje. Zo moet er meer geld naar subsidie voor zonnepanelen, vanwege de relatie tussen het klimaat en de pandemie. Niet alle genders zijn even vaak installateur, dat zijn vaak mannen, lezen we in het HVP. Daarom is er bij elke maatregel overlegd met ‘genderorganisaties’. Destijd zagen we beelden van overvolle ziekenhuizen op de TV-journaals en dan blijkt hier wel geld en tijd voor te zijn.

Verder blijkt dat het geld naar ‘vlaggenschepen’ moet gaan, ook bijzonder. Daarmee worden de prioriteiten van de EC uitgesproken in 2019 bedoeld, met aan kop de digitale en de groene transitie. Zo krijg je het effect dat er wordt gezocht naar manieren om digitale paspoorten bon ton te maken, zonder dat er een duidelijk verband is met de crisis van dat moment - het virus. In Nederland kregen we een onverkwikkelijke discussie over een digitaal paspoort in de horeca. TU Delft beredeneerde dat het niks zou toevoegen, maar de overheid was al begonnen met het bouwen van de app. Dat maakt mensen wantrouwig, narrig, het is alsof een crisis wordt aangegrepen voor iets dat je toch al van plan was.

Een belangrijk onderwerp van de digitale Europese identiteit is GaiaX. Data van Europese burgers moeten in een Europese cloud worden gestopt, voor allerhande doeleinden. Het paspoort wordt zo toegangspoort en marktplaats voor je persoonlijke gegevens. Het Amerikaanse bedrijf Palantir is laaiend enthousiast. Dit zal Europese instellingen machtiger maken. Palantir maakt software-oplossingen voor overheden en legers, onder meer in de VS en Israël. Door heel snel met AI binnen gekoppelde data van burgers te zoeken, kun je allemaal verbanden trekken waar een mens uren over zou doen. Deze data hebben dus zeker ook militaire toepassingen, wat betekent dat je locatiegegevens van mensen gebruikt om ze door drones te laten doden. De VS en Israël beschikken al over de technologie, maar of dit nu de bedoeling is van een ‘burgerservicenummer’?

We gaan vijf jaar vooruit in de tijd. Het is de zomer van 2026 en Hanko krijgt een boete. Brave burger als hij is, plaatste hij zonnepanelen op zijn dak. Bij RTL Nieuws mag hij vertellen dat hij toch fout zit. Hij heeft namelijk een oude energiemeter en dat is verboden. Hij moet een nieuwe, ‘slimme’ meter krijgen. Deze registreert het verbruik en maakt gegevens digitaal beschikbaar voor handelaren in data. GaiaX, een samenwerkingsverband met Palantir erin, bedacht dat het handig zou zijn als je mensen leningen verstrekt op basis van de gegevens in hun energiemeter. Die mag dan niet analoog zijn want dan kan de bank je verbruik niet meten. Als het enkel om het klimaat te doen was, dan zouden we Hanko al een schouderklopje mogen geven voor de zonnepanelen. Maar hij moet ook zijn gegevens delen, via een koppeling met zijn digitale identiteit. Net als bij de pandemie is dat laatste een doel op zich. Daartoe is er dan een organisatie opgericht onder GaiaX, de ‘data sharing coalition’. Samen hebben ze een doel: letterlijk alles van u meten, tot uw genen en nachtelijke flatulentie aan toe.

Een en ander past in de digitale visie van de kabinetten van Rutte, de vaste lezers zullen de Kamerbrief inmiddels kennen. Het World Economic Forum (WEF) heeft een rapport geschreven dat als basis dient voor het Nederlandse beleid. Mensen noemen je tegenwoordig een complotdenker als je iets over het WEF zegt, maar dan mogen ze ook even kijken wie in de bronvermelding van het visiedocument wordt genoemd. In het rapport van het WEF vinden we de bekende klok, met alle digitale aspecten van een mens gecentreerd in een app.

Met een enkele app hebben we toegang tot ons medisch dossier, kunnen we stemmen, is het makkelijker om impulsaankopen af te rekenen op social media, bedenk het maar. Er zijn ‘benefits to businesses’, want een digitaal paspoort verzamelt persoonlijke data en daar kun je geld mee verdienen. Of dit allemaal ethisch, wenselijk en veilig is, daar hebben we het inmiddels niet over. Er was een duidelijke zakelijke lobby voor een digitaal paspoort en de pandemie gaf burgers het gevoel van urgentie om overstag te gaan.

Het WEF is lyrisch over itsme, een Belgische app van een consortium met ING erin. De bank bood in België tijdens de pandemie de mogelijkheid om via je pakket voor online bankieren, ook je vaccinatiestatus te delen. Nu kan men zich afvragen wat een bank te maken heeft met je medische gegevens, maar een mooiere illustratie van het principe van alle gevoelige gegevens op een plek is er haast niet. Die koppeling heet bij ING ‘Helena’, de hele app heet ‘itsme’ en wordt aangeboden door een bedrijf genaamd Belgian Mobile ID. Inmiddels is het haast niet mogelijk om Belg te zijn zonder die app.

Dit soort middelen wordt voorgesteld als een ‘handige’ oplossing, bijvoorbeeld als je op reis wil. Zou het niet mogelijk moeten zijn om zonder vaccinatiestatus een tripje te maken? Die vraag stellen we niet meer. De CEO van Belgian Mobile ID was destijds Stephanie De Bruyne. Ze is voorstander van een samenleving waarin honderd procent van de burgers voor de volle honderd procent vertrouwen heeft in dit soort digitale oplossingen en daarom alles deelt wat er maar te delen valt. De pandemie was een goede ‘accelerator’ voor dat vertrouwen. Helemaal zuiver komt het niet over, in medische zin. Was die app nou nodig om onze levens te beschermen, of was je toch al voorstander van het principe? Als het enkel om het eerste gaat, waarom ga je er nu dan mee door? Dit is wat de noodzaak van de maatregelen tijdens de pandemie troebel maakt, het zorgt tot vandaag aan toe voor een krimpend vertrouwen in politiek en wetenschap.

In 2021 besluit het consortium achter itsme om nieuwe aandelen uit te geven. Investeerders wordt gevraagd om 24,7 miljoen euro te investeren in deze groeimotor. Miljoenen Belgen gebruiken de app dan bij 150 instellingen om in te loggen, inclusief elke overheidsinstelling. Dat laatste zorgt voor extra vertrouwen bij Belgen om hun gegevens af te staan. Even werd itsme voorgesteld als een handig middeltje om veilig door een pandemie te helpen, maar zo denken is natuurlijk naïef.

Hoe gaat het nu met itsme? Lekker! Het geld stroom binnen. We kunnen de jaarrekeningen opvragen. De holding, Belgian Mobile ID heeft een eigen dat boven de 32 miljoen is gegroeid, dankzij in gehouden winsten.

De pandemie was duidelijk een kantelpunt. Dergelijke digitale paspoorten, of verzamelplaatsen voor handel van gevoelige persoonlijke gegevens, waren tot 2020 niet winstgevend. De pandemie dwong Belgen om een account aan te maken, want anders kon je je vaccinatiestatus niet laten zien. Vervolgens blijven die klanten hangen, itsme mag de data oogsten.

In 2024 maakte itsme, de ‘tijdelijke’ handige tool, voor het eerst winst. Die is in het vorige boekjaar vervijfvoudigd naar meer dan zes miljoen euro. Die winst wordt nog niet uitgekeerd als dividend, want het moederbedrijf heeft legio mogelijkheden om te groeien. Alles wordt verplicht digitiaal gemaakt, niet alleen je vaccinatiestatus, maar denk ook aan je rijbewijs, een digitale afdruk van je genen, al je mobiliteitsdata voor de 15-minutes city, je aankopen om een CO2-uitstoot te meten, bedenk het maar. Die toepassingen zijn nog niet verplicht, maar een nieuwe crisis en de burgers slikken het wel weer.

Op mijn vorige website had ik hier een artikel over gemaakt. Een lezer vroeg waar het was, hieronder is een kopie. Inmiddels zwemmen ze bij itsme in Champagne, vandaar deze update. Ik zit even op de camping, maar de wereld staat niet stil. Nota bene: in dat artikel zit een bewijs van een statutenwijziging uit 2021, itsme zou internationaal gaan. Het ging nooit om een pandemie maar om geld.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder, kan ik ook Champagne op de camping drinken ook al werk ik niet bij itsme. Na de button volgt het artikel uit 2021.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

itsme van ING: al je persoonlijke, bancaire en medische gegevens sinds vandaag ongevraagd in een app

Waarom wil een bank in je medische gegevens rondneuzen? Simpel, dat heeft te maken met de European Digital Identity Wallet. Nederland is een groot voorstander van complete Europese federalisering en wil daarom naar een Europees paspoort. Volgens artikel 6 van de desbetreffende eIDAS-richtlijn moeten al je data worden samengebundeld in een enkele, door de overheid gecontroleerde app. Die app kan dan enkel relevante ‘kenmerken’ of ‘attested atrrributes’ van de gebruiker delen waar dat nodig is. Bij een kroeg is de beveiliger verplicht om je vaccinatiestatus te controleren: dan geeft de app enkel deze gegevens weer. Ergens anders moet je leeftijd worden bevestigd: dan wordt daar enkel verteld hoe oud je bent, je geslacht is dan weer irrelevant, net zoals of je een rijbewijs hebt. Als je een auto wil huren is dat laatste weer anders. Je mail en social media worden er ook op aangesloten.

De huidige QR app is dan ook een uitvloeisel van de richtlijn, want die geeft ook maar een beperkte hoeveelheid informatie. De QR app gaat dus ook nooit weg. Handig, zullen de voorstanders zeggen, de overheid heeft via de app van de bank complete controle over mij. Ik hoef maar een keer in te loggen! Het probleem is wel dat letterlijk al je data, van je medische tot je bancaire gegevens en al je online sociale gedrag, in een enkele app komen. Als iemand die kan hacken ben je de klos. Overheid en ICT is recentelijk niet altijd de meest gelukkige combinatie geweest, om maar een eufemisme te gebruiken.

Het valt onder wat het World Economic Forum (WEF) het ‘strategische imperatief van de digitale identiteit’ noemt. In dat document wordt de app itsme aangeprezen, gemaakt door enkele banken waaronder ING. Uit een Kamerbrief over dit onderwerp blijkt dat de Nederlandse regering specifiek deze plannen van het WEF overneemt en in deze een Europese voortrekkersrol wil spelen (’coalition of the willing’). Het WEF en de demissionaire regering doen dat volgens onderstaande illustratie. Belgische klanten van ING kregen deze week dan ook het bizarre bericht dat hun medische gegevens, zoals vaccinatiestatus, ook in hun bankapp te vinden zijn: je complete identiteit is gekoppeld aan je bancaire data, samengevat in je ING-app. Dat is de techniek van itsme aan het werk.

Als de overheid straks digitaal geld wil uitdelen is dat ook een stuk makkelijker gemaakt. De mogelijke nadelen zijn niet te overzien, maar dat was geen belemmering. Dit was een voorzetje van het Nederlandse (demissionaire) kabinet dat hier tijdens de verkiezingen nooit over heeft gesproken. België was het proefdier, nu is Nederland aan de beurt.

De app valt onder Belgian Mobile ID BVBA, in het Belgische handelsregister ingeschreven met ondernemingsnummer BE0541659084. De oprichters zijn BNP Paribas Fortis, Belfius, Bank, KBC Bank, ING Bank, Proximus, Orange en Telenet, ieder met vijftien procent van de aandelen behalve Orange dat tien procent heeft. De app is dusdanig functioneel dat alle Belgen en Nederlanders er digitaal kunnen inloggen, ING heeft hem nu aan de eigen bankapp gekoppeld en vervolgens aan Belgische medische dossiers. De holding is in de regel verlieslatend, in 2020 was er nog een verlies van vier miljoen.

De desbetreffende Europese richtlijn geeft Europese lidstaten twaalf maanden vanaf 3 juni 2021 om de digitalisering te hebben afgerond. Artikel 11 stelt dat elke Europeaan die zich digitaal op deze bindend in te voeren app aanmeldt, uniek te identificeren moet zijn.

Dat klinkt logisch, het maakt wel dat er zo een Europees BSN is ingevoerd met een app die alle praktische functionaliteiten van een fysiek paspoort overneemt. Met Corona als smoes is er dus een Europese superstaat gebouwd. Een woordvoerder van ING in Nederland liet weten dat ze niet op de hoogte was van het idee om de technologie ook naar Nederland uit te rollen, maar dat wordt weerlegd door de feiten. Nederlanders kunnen er al gewoon mee inloggen, de app staat in de store van Apple (zoek maar). De genoemde banken hebben bij de oprichting van 19 april 2018 in totaal 26,7 miljoen euro ingebracht en de verliezen hebben het eigen vermogen negatief gemaakt. De Belgische overheid heeft het eigen vermogen aangezuiverd met 15 miljoen euro, zodat de app door heel Europa kan worden gebruikt.

De gewijzigde statuten van september 2021 laten namelijk zien waar dat geld voor bestemd is. Immers, itsme is al beschikbaar voor Belgen en Nederlanders. Het gestorte kapitaal is daaraan besteed, wat kun je dan verder nog doen? Simpel, de app in het buitenland uitrollen. ING zegt niet op de hoogte te zijn van dergelijke plannen, al staan die plannen in de statuten van de vennnootschap die de bank zelf heeft opgericht met specifiek dat doel.

Dit is wat je krijgt, als je een afgetreden kabinet zonder helder mandaat nog een jaartje laat aanrommelen. Tip voor de toekomst: als iemand zegt ‘af te treden’, laat hem dan ook echt zijn spulletjes pakken en daadwerkelijk een functie elders zoeken, in plaats van dat hij een dag later gewoon terugkeert naar zijn vertrouwde werkplek en daar allemaal schimmige dingen doet.

Al deze feiten zijn goed gedocumenteerd. Toch wordt je als een aap aangekeken als die feiten noemt maar dat maakt het niet onwaar. In een vorig artikel zit de complete bronvermelding. Wie het nodig vind om mij stevig van repliek te dienen, is van harte welkom. Daarbij verlang ik wel dat u eerst de genoemde bronvermelding doorspit, alvorens u iets zegt. De link naar de bronvermelding, alsmede een video over het onderwerp in Madelon Navigeert, staat hier. Als u praktische hulp nodig heeft om mij van weerwoord te voorzien, help ik u met liefde om een artikel te publiceren of een video op te nemen. Hoe hard u me ook wil aanvallen, de kosten zal ik voor mijn rekening nemen, binnen het redelijke. Ga dus niet een beetje laf anoniem op internet schreeuwen dat dit niet waar is. Wie het niet ziet, wil het niet zien en dat is een keuze.

Tijd voor vakantie, die het niet gaat worden. Het is een vervelend politiek gebruik om het zomerreces te gebruiken voor heftige stappen, omdat niemand dan oplet. Ik ben dus fysiek wel een week weg, maar we blijven de ontwikkelingen elke dag in de gaten houden. De gekozen locatie is overigens Zuid-Frankrijk, waar we vroeger als gezin heen gingen: inmiddels is de rest van het gezelschap uitgedund tot moeder en zoon, zo werkt dat met de tand des tijds. In de regio van het riviertje de Verdon ligt de D952, waarvan men zegt dat het de mooiste weg is van het continent. Oordeel zelf maar. Laat uw waardering voor dit artikel blijken met de button, krijgt moeders elke dag een vers stokbrood.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Wat er op het menu in Brussel staat is Chat Control. Dat komt neer op het scannen van berichten van iedereen die een digitale chatdienst gebruikt die op de Europese markt voor digitale diensten wordt aangeboden, waar het om beelden van misbruik van kinderen gaat. Dat is een moeilijke manier om te zeggen dat de berichten van iedereen worden gescand. De Europese Commissie (EC) gaat niet over aangelegenheden van de lidstaat, zoals opsporing. Alleen als een wet de interne markt betreft, is het een probleem voor Brussel. Lidstaten van de EU hebben open binnengrenzen, daarom moeten sommige wetten wel centraal worden gemaakt. Denk aan gemeenschappelijke importtarieven op Amerikaanse sigaretten, verder gaat de lidstaat over alles.

De huidige voorzitter van de EC is de Duitse Ursula von der Leyen, al sinds december 2019. Ze heeft de vervelende neiging om allemaal onderwerpen waar de lidstaat over gaat, Europees te verklaren. Er komt dan Europese wetgeving die sterker is dan het recht van de lidstaat. Je haalt de discussie zo weg bij nationale parlementen, die gaan er gewoon niet meer over, ze zitten er voor spek en bonen bij. Bij importtarieven op Amerikaanse sigaretten (of wat dan ook) ligt dat misschien niet zo gevoelig, bij opsporing is het een ander verhaal. Als een bevolking een opsporingsmethode buitensporig vindt, dan is er geen enkele manier om invloed uit te oefenen op het wetgevend proces. In Den Haag heeft een parlementariër wetgevende bevoegdheid, geregeld via artikel 81 Grondwet. In Brussel is dat recht er niet.

De truc van Von der Leyen werkt als volgt. Sla elke discussie plat tot iets digitaals en commercieels, en er is een haakje gevonden om macht weg te halen bij nationale parlementen. Haar visiedocument ‘A Union that strives for more’ is in de zomer van 2019 gepubliceerd, voor de pandemie dus. Die pandemie bracht wel de kans om het budget voor haar plannen fors op te hogen, never waste a good crisis.

In dat document lezen we het plan van een ‘Digital Decade’, daar gaat het mis. Wat digitaal is, zou je als commercieel kunnen omschrijven - een reden om het onderwerp uit de nationale politiek te verplaatsen naar Brussel. Journalistiek is een mooi voorbeeld. Journalisten hebben bronnen, die soms vertellen over bepaalde strafbare feiten die ze hebben gepleegd. Het gebeurt regelmatig dat een bron een specifieke misstand bij een journalist wil melden, onder voorwaarde dat een ander onderwerp onaangeroerd blijft. Het is niet mogelijk om als journalist te werken, zonder zelf een vertrouwensrelatie met bronnen op te bouwen. Een agent van de politie moet elke overtreding onderzoeken, en kan deze afweging niet maken.

Opsporingsdiensten zouden het liefst het hele gesprek afluisteren, tegen de zin van de journalist en de bron in. Als dat risico bestaat, zal de bron helemaal niks meer zeggen. Het is evident dat journalisten dat niet willen. De EU heeft een wet aangenomen, die regelt dat de persoonlijke levenssfeer van de journalist mag worden geschonden, als hij een gesprek voert met een bron die iets vertelt over een mogelijk misdrijf waar meer dan drie jaar cel op staat. Het betekent praktisch dat de journalist mag worden afgeluisterd alsof hij of zij zelf een terrorist is. Dat afluisteren beschadigt de persoonlijke levenssfeer, omdat alles mag worden afgetapt: ook gesprekken met familieleden.

Opsporing is een nationale aangelegenheid en heeft niets met ‘de markt’ te maken. Prompt beschrijft de EC een journalist als een aanbieder van audiovisuele diensten op de interne markt. Deze site heeft ook best wat Vlaamse lezers, dat klopt. Journalisten afluisteren is nu geen ethische discussie meer voor het nationale parlement, maar een hamerstuk in het Europees parlement - waar geen recht van initiatief voor volksvertegenwoordigers bestaat. Daar gaat de persoonlijke levenssfeer van de journalist, gevat in een wet die ‘Media Freedom Act’ heet. Creatief gevonden is het wel. En oh ja, als journalist weet je dat dit afluisteren bestaat, dus bronnen hoeven zich geen zorgen te maken. Maar dit is de werkwijze: maak een onderwerp ‘digitaal’, lekker hip, en tante Ursula gaat er vervolgens over.

Bij Chat Control werkt dat ook zo. Chat Control gaat over de vraag of communicatie tussen twee Europese burgers via een op de markt aangeboden dienst kan worden opgebroken. De reden om dat te willen, is om aanbieders als whatsapp de mogelijkheid te geven om te scannen op beelden van misbruik van kinderen (CSAM). Er wordt in nieuwe communicatie gezocht naar een match met beelden die de nationale politie in de lidstaat al heeft verzameld, bij de arrestatie van pedofielen. Het is de aanbieder van de chatdienst op de interne markt die dat moet doen. Als er iets wordt gevonden, kan de nationale politie worden ingeschakeld.

Chat Control is om een paar redenen zeer controversieel. Als het om de veiligheid van kinderen gaat, dan zullen veel mensen vinden dat alles gerechtvaardigd is. Maar Chat Control bestempelt iedereen als verdachte. Een foto die in de familie-app wordt rondgestuurd na een dagje Efteling, wordt ook gecontroleerd. Europeanen sturen per dag miljarden berichten, dus ook als er slechts één op miljoen keer het alarm ten onrechte afgaat, heb je al een hoop meldingen waar de politie opvolging aan moet geven.

Gesprekken met rechercheurs leert dat ze hier niet op zitten te wachten. Je krijgt een bizar grote hoeveelheid data over onterechte meldingen, afkomstig van gesprekken waar verdenking niet op zijn plek is - zoals een willekeurige familiefoto. Agenten gespecialiseerd in zedenzaken klagen over de hoge werkdruk, ze zouden graag meer collega’s willen om achter dossiers over viezerikken aan te gaan die op de plank liggen, maar daar is geen geld voor. Agenten houden van specifieke, gerichte informatie, geen sleepnet over het internet. Overigens kunnen pedofielen ook met USB-sticks rondrijden en daadwerkelijk materiaal aan elkaar verkopen. Dat is veel waarschijnlijker dan dat iemand via whatsapp een winkel in CSAM opzet, wetende dat alles wordt gescand. Die fysieke USB-sticks vallen dan weer niet onder de wet over Chat Control.

Daarnaast wordt hier de deur opengezet voor een complete afschaffing van het briefgeheim. Als communicatie tussen twee personen wordt opengebroken op zoek naar specifiek CSAM, dan kun je dat middel ook voor iets anders gebruiken. Bij een hoorzitting in de Tweede Kamer noemden experts dat je ook kunt zoeken op ‘demonstratie’, bijvoorbeeld. De aanbieder van de dienst, zoals whatsapp, krijgt bij Chat Control een hash waar ze naar moeten zoeken. Een hash is een digitale versimpeling van bijvoorbeeld een foto. Alle foto’s die Nederlanders in apps naar elkaar sturen, kunnen ook in een hash worden omgezet. Een hash is een reeks cijfers en leestekens. Als de familiefoto bij de Efteling in de regen wordt gemaakt, is het zeventiende karakter in de hash bijvoorbeeld een ‘&’. Als het lekker weer was, geeft de hash een ‘#’. Deze technologie, uitgevoerd door AI, kan foto’s onderscheiden op basis van dit soort details.

Stel dat de aanbieder van de chatdienst wordt gevraagd om te zoeken naar een specifieke afbeelding van misbruik, die bij goed weer heeft plaatsgevonden. Het zeventiende teken is dan een ‘#’. Dit is een wat versimpelde weergave van de werkelijkheid, maar zo werkt het wel. Als de politie de aanbieder een lijst met verdacht materiaal geeft, dan hoeft die aanbieder niet persoonlijk naar weerzinwekkend materiaal te kijken: enkel een hash. De keerzijde daarvan is dat de aanbieder niet weet waar hij naar zoekt.

De overheid zou bijvoorbeeld een demonstratie willen verbieden. Het blijkt dat burgers een flyer in de vorm van een afbeelding met elkaar delen. Daar kun je ook een hash van maken. Vervolgens kun je whatsapp of Facebook dwingen om ook naar dat materiaal te zoeken, met een fanatisme alsof het om CSAM gaat. Een particuliere aanbieder zou dat wellicht willen weigeren. CSAM opsporen is iets anders dan ingrijpen in het demonstratierecht. Maar omdat je enkel een hash ziet, weet de aanbieder niet wat hij aan het doen is. Wie voorstander is van deze werkwijze, zou daarom moeten uitleggen hoe je honderd procent zeker weet dat er nooit naar een hash wordt gezocht van iets anders dan CSAM, bijvoorbeeld een flyer voor een demonstratie waar de politiek even geen zin in heeft.

Om Chat Control mogelijk te maken, is het noodzakelijk om encryptie open te breken. Aanbieders van chatdiensten krijgen de mogelijkheid om in communicatie te kijken, zonder te weten waar ze naar zoeken. Het is te vergelijken met een papieren brief, die wordt opengescheurd in de zoektocht naar CSAM. Alleen weet je voor het openscheuren niet of de verdachte schuldig is, zeker niet als je letterlijk alle communicatie van iedereen wil scannen. Het is het omdraaien van bewijslast, tegen iedereen die whatsapp of iets dergelijks gebruikt wordt een opsporingsmiddel ingesteld. Dat is het einde van het briefgeheim, dat wel in de Grondwet staat. Ook dat is de kracht van digitalisering.

De EC heeft er een gewoonte van gemaakt om heftig beleid te onderbouwen met een goedkeuring van burgers. Via peilingen door de Eurobarometer blijkt dan dat een meerderheid van de Europeanen het zou willen. Zoals wel vaker, deelt Von der Leyen een halve waarheid bij een omissie van een andere hele waarheid. Dan krijg je eigenlijk een leugen.

Zo wordt nu gesteld dat een meerderheid van de kinderen zelf vraagt om meer online veiligheid. Dat soort berichten krijg je dan, op het moment dat Chat Control tegen de zin van het Europees parlement en de Nederlandse regering wordt doorgedrukt met een truc. Dat gaat als volgt.

Er bestaat al Chat Control 1.0. Dat komt neer op het recht van aanbieders van de chatdiensten om vrijwillig te scannen. Daarvoor moet je afwijken van de ePrivacy-richtlijn, die stelt dat burgers recht hebben op versleutelde communicatie. Het Europees parlement stemde daarmee in, maar slechts tot dit voorjaar. Er wordt gewerkt aan een heftiger wet, Chat Control 2.0, waarbij het scannen naar CSAM (of wat dan ook) verplicht wordt gemaakt. Die wet loopt vertraging op, omdat de maatregelen zeer controversieel zijn. Chat Control 1.0 stopt dus, voordat Chat Control 2.0 is afgerond. Von der Leyen verzon een list.

Eerder dit jaar stemde een meerderheid in Brussel tegen Chat Control. Daarom wachtte Von der Leyen totdat het vakantie was, waardoor veel critici van de wet op de camping zaten. Ze bracht een noodwet in stemming, om Chat Control wel door te laten gaan. Omdat Chat Control 1.0 in maart is afgelopen, zou er immers sprake zijn van een acute crisis op dit vlak. Toch stemde een meerderheid het plan om door te gaan met Chat Control toen wel weg. Het is gewoon een controversieel middel.

Op 9 juli werd de stemming herhaald. Dan zou je zeggen dat dat zinloos is, als er eerst toch al een meerderheid in het Europees parlement tegen heeft gestemd. Alleen zijn er nu zo’n honderd parlementsleden van de 720 met vakantie. De vraag werd omgedraaid: we willen doorgaan met Chat Control, stem het maar weg. Van de 720 parlementsleden waren er 314 tegen deze aanpak en 276 voor. Dan zou je kunnen zeggen dat er een meerderheid van de stemmen tegen Chat Control is, daarom sneuvelde het idee eerder dit jaar ook al.

Von der Leyen stelt nu dat een meerderheid toch voor haar plannen is, alsof 276 meer is dan 314. Wat ze doet, is erop wijzen dat een meerderheid neerkomt op de helft plus een van de 720 zetels, 360 plus een dus. Die meerderheid tegen haar plannen is niet gehaald, er waren slechts 314 tegenstemmers. Wie nu op vakantie is, wordt tot de voorstemmers gerekend, omdat ze er niet waren om tegen te stemmen. Zo kennen we er nog een paar. Afwezig zijn, op de camping zitten, is natuurlijk iets anders dan actief voor stemmen. Door de vraag om te draaien verdween deze nuance en keerde Chat Control terug. Als de stemming een week eerder was gehouden en de ongeveer honderd afwezigen zouden er wel zijn geweest en net zo stemmen als de nu aanwezigen, dan zou er wel een afwijzende meerderheid van meer dan 360 tegenstemmen zijn geweest. Je wacht dus letterlijk met het opnieuw in stemming brengen van een reeds afgewezen wet tot het vakantie is en bombardeert de afwezigen tot voorstemmers.

Maar een meerderheid van de Europeanen zou dit toch willen? Het is maar hoe je de vraag stelt. Zo werkt dat in Brussel, het is al gezegd. Laten we kijken hoe het verdraaien van meningen praktisch in zijn werk gaat.

De EC heeft een kanaal op X met deze hashtag. Er worden video’s gedeeld, die stellen dat een grote meerderheid van de samenleving hierom vraagt. In Nederland steunt 78 procent het wetgevend voorstel, horen we. Kijk voor dat filmpje van een minuut naar deze aflevering van Current Ratio, op 37 minuten.

Deze cijfers komen uit een Eurobarometer, hier te vinden. Een overgrote meerderheid denkt dat CSAM een probleem is en vindt dat er actie moet worden ondernomen, het hoeft niet te verbazen. Maar betekent het ook dat ze voorstander zijn van het einde van hun eigen briefgeheim, dat iedereen verdachte wordt, ook als daar geen redelijke aanleiding voor is? Want dat is het effect van Chat Control. De vraag is alleen niet op die manier gesteld, daar ga je.

Het toepassen van Chat Control is een inbreuk op de privacy, dat moge duidelijk zijn. Toch zou een meerderheid dat accepteren, gegeven de ernst van het onderwerp. Die hoge acceptatie blijkt ook uit de Eurobarometer, maar kijk eens goed naar de vraagstelling.

Privacy mag naar een tweede plan worden geschoven, onder de voorwaarde dat er sprake is van ‘significant risk’. Als de politie een verdachte op het spoor is, dan bestaan er nu al mogelijkheden om in te breken op diens computer, wat inderdaad een schending van de privacy is. Het gaat dan nog wel om een verdachte. Blijkt het loos alarm te zijn, dan is het klaar. En gaat het om een echte bezitter van CSAM, ja, dan is de privacy niet langer het belangrijkst. Wat de EC er niet bij vermeldt, is dat Chat Control ook de privacy beschadigt als er geen ‘significant risk’ is: denk aan de foto’s die iedereen in de app met de familie naar elkaar stuurt, bijvoorbeeld oma. Je zou de vraag ook kunnen stellen of oma ook verdacht moet zijn, ook al is daar geen reden voor.

De Duitse politicus Patrick Breyer, die zelf slachtoffer is geweest van kindermisbruik, vindt deze wet te heftig. Hij liet via het Europees parlement uitzoeken of burgers inderdaad nog steeds zo enthousiast worden van de wet als ze snappen dat iedereen verdachte wordt, inclusief de bezorgde ouders zelf. Dit is de uitslag.

Van de Nederlandse ondervraagden is 72 procent tegen het scannen van alle berichten, in lijn met de andere Europese landen.

De EC komt nu steeds met kinderen op de proppen: die zouden zelf vragen om meer toezicht en controle. De ondertoon is dat oude mensen niet snappen hoe internet werkt en tegen deze moderne technieken zijn. Nu bevat de steekproef van Breyer ook een uitsplitsing naar leeftijdscohort. Denken Nederlandse pubers echt anders over dit onderwerp dan hun ouders en grootouders? Bij de steekproef van Breyer zijn geen pubers meegenomen, maar wel achttienjarigen. Als pubers hier compleet anders over denken (en surveillance zouden willen omarmen), dan zullen ze in hun opinie het dichtst in de buurt komen van die achttienjarigen. Hoe antwoorden die, in vergelijking met de 55-plussers?

Bijzonder. Voor zover de verschillen tussen jong en oud al significant zijn, valt vooral op dat de jongste generatie juist kritischer is op Chat Control dan de oudste. Slechts 16 procent van de jongeren is voorstander, tegen een Europees gemiddelde van 18 procent.

Natuurlijk wil een meerderheid van de samenleving dat oom agent de middelen heeft om viezerikken op te sporen. Als dat neerkomt op het afschaffen van het briefgeheim van iedereen - en iedereen zonder aanleiding tot verdachte bestempelen - dan is 72 procent tegen, dat zijn de cijfers. Chat Control zou in een functionerende democratie sneuvelen. Daarom wordt er gewacht tot het vakantie is en burgers niet opletten. U ziet het, het aanbreken van de zomervakantie betekent dat journalisten juist op hun hoede moeten zijn!

Merk tot slot op dat in het laatste wetsvoorstel staat dat het uniform iedereen tot verdachte bestempelen, vooral helpt om nalevingskosten voor de Amerikaanse tech-bro’s te doen dalen. Mark Zuckerberg was nog niet rijk genoeg. Deze wet is niet geschreven ‘voor de kinderen’, dan zou je hele andere dingen hebben gedaan. CSAM bestrijden vraagt om meer rechercheurs, voor wie deze vorm van opsporing bijzonder belastend is. Ze krijgen het materiaal zelf ook op het netvlies en het schijnt nogal weerzinwekkend te zijn. Chat Control is daar niet voor bedoeld, dat gaat over het afschaffen van het briefgeheim voor iedereen, laten we eerlijk zijn.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het lijkt wel een soort offensief te zijn: alle zelfbenoemde kwaliteitskranten weten te melden dat inflatie vooral tussen de oren zit. Het heeft iets belerends, alsof mensen niet goed kunnen inschatten wat de koopkracht is van het salaris dat ze elke maand op hun rekening krijgen. Als we er een overzicht van maken is het zelfs vrij koddig. Het begint met NU.nl

In dit artikel lezen we: ‘Het CBS vermoedt dat spanningen in het Midden-Oosten en zorgen over oplopende brandstofprijzen daarbij een rol spelen.’ Dat zou betekenen dat mensen ‘zorgen’ ervaren over inflatie, terwijl boodschappen juist helemaal niet duurder worden. Eigenlijk staat er dat burgers het allemaal niet zo goed begrijpen. De nieuwssite stuurt deze tweet er nog achteraan.

Dat is het vervelende van een belerende toon aanslaan: je moet dan wel zorgen dat het klopt. Inflatie is de verandering van het prijspeil, die je ook per maand kunt berekenen. Het CBS houdt bijvoorbeeld bij wat een mandje boodschappen kost. Het is goed mogelijk dat inflatie tijdelijk hoog is, maar daarna wat wegebt. Dat betekent dat boodschappen even stoppen met nog duurder worden, na een periode waarin daar wel sprake van was. Alleen liggen de kosten van levensonderhoud dan wel op een blijvend hoger niveau. Om de een of andere reden negeren de meeste media dat. Ze verwarren een tijdelijk lage inflatie met dalende prijzen, maar zo werkt het niet.

Het lijkt erop dat de NOS de trend heeft gezet met een artikel uit 2025 dat stelt dat inflatie ‘tussen de oren zit’. Enkele economen wilden dat beeld wel bevestigen: wie zoekt die vindt.

Ook hier zien we hetzelfde licht pedante taalgebruik: deelnemers aan een peiling laten een signaal horen, maar de journalist weet dan te vertellen wat er ‘in werkelijkheid’ gebeurt. Volgens dit artikel ‘zijn onze hersenen gewoon traag’. Verder zegt het artikel: ‘Hoe krijg je voor elkaar dat mensen een reëel beeld krijgen van de inflatie? De economen zien hier een taak, vooral journalisten, onderzoekers en overheidsinstellingen.’

De artikelen over dit onderwerp van de laatste twee dagen lijken een reactie te zijn op een persbericht van het CBS over de inflatiecijfers van juni 2026. Elke krant schrijft dan iets soortgelijks op: het gaat om wat mensen denken en voelen, niet wat echt zo is.

Laten we de cijfers van het CBS eens nader bekijken. De jaarmutatie van het CPI (het prijsindexcijfer voor consumenten) wordt per maand gegeven. Dat lijkt wat vreemd, als het om een jaarmutatie gaat. Het CBS kijkt naar de maandelijkse ontwikkelingen en extrapoleert die naar een heel jaar. Als het CBS zegt dat de jaarmutatie in juni 2026 drie procent is, dan zou een mandje boodschappen bij gelijkblijvende omstandigheden in juni 2027 drie procent meer kosten. Dat wordt gezien als lage inflatie en het klinkt ook niet heel heftig. Dit zijn de maandelijkse cijfers van de afgelopen dertig jaar. Sinds de pieken in 2022 en 2023 is er veel verbeterd, niks aan de hand lijkt het.

Wat de schrijvers van deze artikelen om de een of andere reden negeren, is dat inflatie cumulatief is. Als een periode van hoge inflatie wordt gevolgd door een periode van lage inflatie, dan zit je nog altijd met de gevolgen van die eerdere hoge inflatie. De koopkracht van een euro is blijvend aangetast. Wat we kunnen doen, is aan de hand van deze cijfers berekenen wat de waarde van een euro nu is ten opzichte van een eerdere periode. Dan krijgen we een ander beeld.

De blauwe lijn is weer de inflatie, maar dan per jaar. De pieken van 2022 en 2023 die we in de maandelijkse grafiek hiervoor zagen, keren natuurlijk weer terug. Deze hebben natuurlijk een blijvend effect op de koopkracht, tenzij het salaris, de winstuitkering uit eigen onderneming of de uitkering ook twee keer met tien procent is verhoogd. Voor wie dat niet geldt, is het leven gewoon een stuk duurder geworden. Je zult ergens moeten snijden. Ben je er wel genoeg op vooruit gegaan, bijvoorbeeld omdat je een forse loonsverhoging hebt kunnen afdwingen, dan is je consumptieniveau desondanks gelijk gebleven. In beide gevallen kun je stellen dat de koopkracht van een binnengekomen euro is gedaald, de oranje lijn.

De index van de koopkracht (met het jaar 1997 = 100) bedroeg in 2021 nog 67, tegen 50 in 2025. Het gemiddelde van de jaarmutaties was in die periode 6,9 procent. De genoemde media stellen dat de jaarmutatie over juni 2026 slechts drie procent is, maar dat geldt niet voor de jaren met de pandemie meegerekend. Dan is het cijfer meer dan het dubbele, het komt zelfs dicht in de buurt van de ‘gevoelde’ acht procent. Die ‘gevoelens’ zijn dus zo gek nog niet.

De inflatie die je ervaart, is ook afhankelijk van de keuzes die een persoon maakt. Dat is het probleem met een algemeen cijfer. Huurders ervaren een stijging van de toegestane huur, wat voor huizenbezitters met een vaste rente niet het geval is. De accijns op roken is ook fors toegenomen, maar misschien moet je dan maar niet roken, vooruit. Dat zou je ook van autorijden kunnen zeggen, al is het voor veel mensen een noodzaak om met de auto naar het werk te gaan. Wat deden de prijzen aan de pomp eigenlijk sinds het begin van het decennium? Daar is ook een tijdreeks van.

In zes jaar steeg de prijs van een liter benzine van 1,496 naar 2,297 euro. Dat is een stijging van 53 procent, wat neerkomt op een jaarlijkse inflatie van wederom zeven procent. Vergelijk dat eens met de AOW. Die steeg van 1.187 per maand naar 1.558, een toename van 34 procent. Als je die hele uitkering opmaakt aan benzine, dan kun je daar nu 678 liter per maand van kopen. In 2020 was dat nog 793 liter. Dat is daadwerkelijke vermindering van de koopkracht - ook al gaat niemand in de AOW zijn hele inkomen uitgeven aan benzine, maar u snap het principe. Een AOW’er met een auto voor de deur zal die vaker moeten laten staan en als hem dan gevraagd wordt of hij inflatie voelt, dan reageert hij bevestigend.

Een grote driver achter inflatie en gestegen koersen van mogelijke beleggingen als aandelen en goud is de centrale bank, zie ook dit vorige artikel. De ECB kan de rente verhogen om bestedingen af te remmen, als de inflatie te hoog is. Door de hogere rente wordt sparen aantrekkelijker en lenen duurder. De dreiging van inflatie zou de centrale bank tot actie moeten aansporen. Een te hoge inflatie bestrijd je met een renteverhoging naar ongeveer hetzelfde niveau. Dat is de zogeheten Taylor regel uit 1992. Deze is wat ingewikkelder dan hier geschetst, maar intuïtief zal het betrouwbaar overkomen. Een probleem van tien kilo bestrijd je met een oplossing van ongeveer ook tien kilo, anders is het middel te zwak. Bij inflatie werkt dat ook zo. Als de inflatie tien procent is en de centrale bank stelt daar een renteverhoging van bijvoorbeeld een procent tegenover, dan is het medicijn tegen inflatie te zwak om geloofwaardig te zijn.

De ECB heeft als doel om de inflatie niet hoger dan twee procent te laten zijn. De schrijvers van de artikelen die stellen dat een inflatie van drie procent helemaal niet zo hoog is, vergeten dat om de een of andere reden erbij te vermelden. We kunnen teruggaan in de historie en kijken of de ECB de genoemde regel volgt.

Tussen 1999 en 2010 volgde het rentebeleid (de blauwe staafjes), de inflatie (oranje) nog wel. Hoge inflatie of de dreiging ervan wordt beantwoord met een hogere rente. Dan blijkt dat overheden en banken ongezond veel schulden hebben, de kredietcrisis. Om die overheden en banken te hulp te schieten, houdt de ECB de rente laag. Zo help je ze om hun schulden betaalbaar te houden. Je ziet heel duidelijk dat de bulten in de inflatie voor en na 2013, 2019 en 2022 niet worden bestreden met een passende renteverhoging. Inmiddels is de rente wel iets gestegen, maar slechts bij uitzondering steken de blauwe staafjes nog boven de oranje uit. De centrale bank houdt de rente dus laag om partijen met veel schulden te helpen, maar dat zorgt wel voor inflatie die mensen niet alleen voelen maar ook daadwerkelijk ervaren. Het is dus beleid. Iedereen die de ECB volgt, kan de verandering van het beleid simpelweg aflezen uit deze grafiek - ik ben niet de enige

Hoe zou dat in de VS zitten, speelt daar hetzelfde probleem? De centrale bank FED onderhoudt een bijzonder interessante databank met een rijkdom aan financiële informatie. Het is een goed idee voor een date met een mogelijke nieuwe liefde, hier gewoon lekker een dag in grasduinen. Hierboven zagen we dat de koopkracht van een euro sinds 2020 is gedaald met een harde knik in 2022. Dit is dezelfde grafiek, maar dan voor de dollar. Sinds het begin van het decennium verloor een dollar een kwart aan koopkracht.

De pandemie heeft ervoor gezorgd dat het budget van de regering uit het lood is geslagen. Om de rente op de gestegen staatsschuld te betalen, moet de overheid nu 1.200 in plaats van 500 miljard dollar per jaar betalen.

De centrale bank kan de overheid dan een handje helpen door de rente te verlagen. President Trump dringt daar ook op aan, ook al is het de bedoeling dat de centrale bank zelfstandig beleid maakt en niet afhankelijk is van de politieke waan van de dag. Dat gaf een conflict tussen de regering en de centrale bank, de FED. Er is dus een politieke druk om de rente te laag te houden, zodat de politicus geld kan uitgeven als water. Dat gedrag zorgt voor meetbare inflatie, net als in de eurozone.

Inflatie is niet iets dat mensen ‘voelen’, dat ‘tussen de oren’ zit. Centrale banken hebben zichtbaar afstand genomen van de regel van Taylor. Zo helpen ze politici en banken met een gat in de hand, maar het zijn de burgers die middels hoge inflatie de rekening betalen. Nieuwsmedia zouden er goed aan doen die cijfers te bestuderen en er neutraal over te rapporteren, in plaats ze te negeren. De oplossing van de inflatie is simpel. Centrale banken moeten de regel van Taylor weer respecteren. Dat kan alleen als overheden hun financiën op orde krijgen. Dat is het grote politieke en economische debat van deze tijd, niet het ‘gevoel’ van mensen.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Het is om twee redenen bijzonder leuk om dit gesprek met Scarlett Karoleva op te nemen - los van dat het om Scarlett Karoleva gaat. Het zal u tijden van verwarring rondom ‘gender’ wellicht toch zijn opgevallen dat we het hier over een dame hebben. Als je zegt dat er geen loonkloof is of ‘gender pay gap’, dan krijg je al snel te horen dat het makkelijk praten is als man. Het zijn vrouwen die gediscrimineerd worden vanwege hun geslacht, in de vorm van een salaris dat tientallen procenten lager is dan dat van mannen die exact hetzelfde werk doen - de kern van de loonkloof. Daarom is het prettig dat ook een vrouw vraagtekens plaatst bij de lezing.

Bovendien was Scarlett lid van Plan Nederland, een van de organisaties die de meest agressieve lobby voor het onderwerp voert. In het gesprek hieronder zien we ook dat ze er zelf voor naar de Tweede Kamer is afgereisd. Ze dook later in de materie en kwam ook tot de conclusie dat de claims over de vermeende loonkloof niet kloppen. Vrouwen krijgen niet minder geld voor hetzelfde werk. In het begin van de eeuw concludeerde onderzoekers van Eurostat dat het totale salaris van vrouwen in de EU tientallen procenten lager is dan dat van mannen. Dat is een ruw, ongefilterd cijfer, omdat er toen niet meer informatie was. Inmiddels is die informatie er wel en blijkt de discriminatie niet te bestaan. Jonge vrouwen zijn steeds hoger opgeleid en verdienen nu meer dan hun mannelijke leeftijdsgenoten. Agressieve feministen blijven echter opzettelijk de nieuwe cijfers negeren en doen alsof er geen nieuwe kennis over het onderwerp is bijgekomen sinds 2002.

De aanleiding voor dit interview is een artikel op deze Substack. De onderzoekers die data over de loonkloof verzamelen, vermelden daar expliciet bij dat je een gemeten verschil niet als bewijs voor discriminatie mag zien. In de statistiek is er altijd ruis, een onverklaard verschil. De activisten laten dat soort waarschuwingen weg en daarmee doen ze de waarheid geweld aan. Tijd voor een half uurtje keuvelen over het onderwerp!

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Dat heeft hier niets mee te maken. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Zomer, tijd voor een zeikstuk. Maar cijfermatig onderbouwd is het zeker en relevant ook. Sinds ongeveer tien jaar, het laat zich lastig meten, is de Westerse wereld in de ban van politieke correctheid. Je zegt dingen die aansluiten bij het veilige narratief, niet wat je echt meent. Het beste voorbeeld: vermogende mensen die zich inclusief uitspreken richting migranten en asielzoekers, je bent toch geen racist? Maar als het COA vervolgens een leegstaand pand in de buurt wil gebruiken voor noodopvang, dan sprokkelen ze wel snel wat geld bij elkaar om het snel van de markt te trekken, dat werk.

De veilige meningen zitten bij elkaar in een bundel van sociale veiligheid. De correcte opvattingen over migratie, Oekraïne, vaccineren, klimaat, Europese integratie, bedenk het maar, worden in de regel in combinatie met elkaar geuit. Het zal lastig zijn iemand te vinden in de eigen nabije omgeving die op GroenLinks stemt en ‘voor’ het klimaat is maar toch minder migranten wil. Tenminste, dat is de uiting: het handelen laat vaak iets anders zien. Denk bij het laatste aan een aankooptransactie die in het Kadaster kan worden aangetroffen, als er toch een noodopvang van het COA in de buurt geopend dreigt te worden. We gaan hier geen man en paard noemen, ook een journalist moet nog iets van vrienden hebben. In ieder geval hebben we het over de mensen die je aanspreken op de klimaatschade van vlees, als je een hap van je frikandel neemt terwijl ze je de foto’s laten zien van hun vierde verre vliegvakantie dit jaar waar je zelf never nooit het geld voor hebt.

Het gaat bij het deugen om wat je zegt en laat zien, bijvoorbeeld met vlaggen op de deur of op social media. Tijdens de pandemie was het gebruikelijk om de gebruikersnaam op Twitter of Facebook op te leuken met het symbool van een extra injectienaald voor elke extra booster die men had genomen. Zo kan iedereen zien dat je in een meningenstrijd aan de veilige kant zit. Wat men echt denkt, kan iets heel anders zijn. Het niet uiten van de veilige mening kan voor uitsluiting zorgen, bijvoorbeeld op het werk. Als je bij een big four accountantskantoor werkt, wil je niet bekendstaan als degene die tegen migratie is, zeker niet als je bezig bent met een promotie. Beter hou je het allemaal lekker vlak en veilig. Zo ontstaat er een kloof tussen wat men denkt en wat men zegt. Dat uit zich praktisch door het andere geluid dat je hoort als je op de Zuidas iemand op dinsdagochtend spreekt bij de waterkoeler, of om elf uur op de WC tijdens de vrijmibo.

Wat resteert, is een meningenomerta. Sommige dingen zeg je niet. En voor niet weet wat een omerta is, dat is de afspraak binnen leden van de Siciliaanse maffia en hun familie om niet met de politie te praten, dat is verraad. Doe je dat wel, dan heeft dat gevolgen. De gevolgen in de politiek correcte polder zijn helder: wie een afwijkend geluid laat horen wordt letterlijk gemeden als de pest. Dat heet cancellen. Daarom denken wetenschappers en kunstenaars wel drie keer na voor ze iets zeggen, liever slaan ze tot in het extreme door in de veilige richting. Zo is er nu een oproep in de medische wereld om het curriculum van de opleiding te ‘dekoloniseren’. Want dat gaat uit van ‘witheid’. En als je ‘wit’ zegt in plaats van het ouderwetse ‘blank’, dan laat jij zien dat je je eigen huidskleur eigenlijk vies vindt. Deugen voor gevorderden!

Dit ‘dekoloniseren’ van universiteiten komt in de regel neer op afstand nemen van de grondleggers van de eigen tak van wetenschap. Binnen de geneeskunde is men nogal bezig met het risico van bacteriële infecties. De kennis daarover nam een grote vlucht dankzij bioloog en scheikundige Louis Pasteur, geboren in Frankrijk in 1822. De techniek van het pasteuriseren van melk is natuurlijk naar hem vernoemd maar hij heeft ook een vaccin tegen hondsdolheid ontwikkeld. Hij was zijn tijd ver vooruit en de wetenschap heeft veel aan hem te danken, maar het is een ‘witte man’, fout in de oorlog dus. Wie nu geneeskunde studeert en enkel druk wil zijn met het vak zelf, doet er toch slim aan om deze moderne beeldenstorm niet te negeren.

Tegenwoordig moet je je actief uitspreken tegen allemaal vermeend maatschappelijk onrecht, ook als je je afvraagt of de soep wel zo heet wordt gegeten als hij wordt opgediend. Niet racistisch zijn is niet genoeg, je moet je kenbaar maken als antiracistisch, ook als je er niet mee bezig bent. Anders ben jij de racist. Het heeft inderdaad allemaal met woorden te maken. Er is een organisatie genaamd Antifa, de anti-fascistische actie. Wie maar een beetje kennis van de geschiedenis heeft, zal geen fan van fascisme zijn. De Antifa is alleen niet zelden geweldadidig. Ben je daar tegen, dan ben je eigenlijk een fascist, want zij zijn degenen die tegen fascime vechten. Dat zeggen ze immers zelf. Daarom is het veiliger om te zeggen dat je achter hun standpunten staat, ook al denk je eigenlijk dat ze zich moeten douchen en een kappertje pakken om dan met het magere CV het uitzendbureau binnen te stappen.

Modern deugen houdt in dat je je ‘uitspreekt’, ook al vraagt niemand daarom. Als een Surinamer zijn kruisbanden scheurt bij een potje voetballen, dan zal hij vooral snel geholpen willen worden, wat mogelijk is dankzij eeuwen van vergaren en delen van medische kennis. Een kruisband is een kruisband, wie je voorouders ook waren. Lig je op een brancard je pijn te verbijten, dan is dekolonisatie van het curriculum wel het laatste waar je mee bezig bent. Doktoren houden zich nu bezig met allemaal politiek correct geneuzel waar geen patiënt wat aan heeft. Maar deugen doe je ook niet voor de patiënt, maar voor jezelf.

In de politiek werkt het ook zo. Poetin is slecht dus is Oekraïne goed. Poetin financiert extreem-rechts in de EU en is verantwoordelijk voor veel misinformatie op social media. Dat rechtvaardigt een reeks aan Europese maatregelen, die het risico van censuur in zich dragen. Nu is het moeilijk, zo niet onmogelijk, om daar een praktisch voorbeeld van te laten zien. Je wil niet ‘extreem-rechts’ genoemd worden, dus ben je voor Oekraïne. Dat land lid maken van de EU levert een reeks aan grote, praktische problemen op, waar je over mag nadenken zonder dat je meteen op de loonlijst staat van het Kremlin. Die nuance is in een hypergepolariseerde samenleving waarin iedereen bang is om gecancelled te worden, niet meer te vinden.

Hoe dat praktisch uitpakt zien we in België. De regering van het land wilde een gebaar maken en beloofde Zelensky de complete vloot van F-16’s. Die werden toch vervangen. De arme Oekraïense president kwam naar België voor een fotomoment, ook Belgische bewindslieden hebben Instagram waarop ze willen uitdragen aan de goede kant van de geschiedenis te staan. Alleen is België bang voor Russische vergelding, dus krijgt Oekraïne die vliegtuigen niet of te laat. Het was een ‘belofte zonder deadline’, soms heb je wat verbale gymnastiek nodig. Dat is deugen, of ‘virtue signalling’ in het Engels in optima forma: je laat het gewenste geluid horen, wat je vervolgens doet is iets anders. Of dit verstandig beleid is tijdens een daadwerkelijke harde oorlog is voer voor deskundigen.

Zou de cultuur van het vlakke, ongemeende deugen ook invloed hebben op de cultuursector? Praktisch zou dat inhouden dat musici, schrijvers, filmmakers zich inhouden omdat ze bang zijn om hun inkomsten te verliezen. In het schaarse geval dat ze zich uiten hoe ze zouden willen, komt er inderdaad een cultuurpolitie om de hoek kijken. De angst door hen te worden aangepakt, zorgt voor zelfcensuur in de culturele sector. Dat gaat aantoonbaar ten koste van creativiteit, zeker bij muziek. Maar laten we er eerst eens wat films bij pakken.

Wie in de jaren ‘80 is opgegroeid, kan zich de film Amsterdamned uit 1988 nog herinneren. Door de grachten waart een moordenaar die toeslaat om zich vervolgens met duikapparatuur uit de voeten te maken, best lastig trouwens. Een politieman, gespeeld door Huub Stapel, moet hem vangen. Met een huidige bril op zal de film niet erg spectaculair ogen, maar verplaats je eens in de wereld van een klein jongetje dat de film voor het eerst op tv mag zien, nadat deze in de bioscoop is geweest. Destijds werden enge films met geweld pas laat uitgezonden. Daarom moest je middels klusjes thuis hemel en aarde bewegen om toestemming te krijgen van je ouders om zo laat nog op te blijven. Zo veel actie en spanning was destijds on-Nederlands, alleen de Amerikanen maakten dergelijke films. Er zit bijvoorbeeld een achtervolging in die praktisch gezien weinig zin heeft, maar daar moet je even niet letten.

Regisseur Dick Maas maakte vorig jaar een vervolg. Die wordt door de deugpolitie als discriminerend ervaren. Wie de film wil kijken, krijgt een waarschuwing: er is sprake van discriminatie! Nu is het een film over een moordenaar, dat laatste aspect zou men vroeger als schokkender hebben ervaren maar tijden zijn veranderd.

Wat is er dan zo discriminerend aan de film? We zien een dragqueen die een taxi wil pakken maar de taxichauffeur heeft er geen zin in. Dat zou kwetsend kunnen zijn voor de tere zieltjes binnen de LGBTIA+-gemeenschap. Het is dus een discriminerende rotfilm. In het verhaal is de desbetreffende taxichauffeur een ongemanierde hork. Maar dat maakt niet uit, het is een discriminerende film geworden waar mensen voor moeten worden gewaarschuwd. De regisseur liet nog weten geen slechte bedoelingen te hebben en wie de film heeft gezien zal dat kunnen beamen, want de onprettige taxichauffeur heeft maar een kleine bijrol. Dat maakt niet uit, mensen zijn tegenwoordig snel beledigd.

Op dezelfde manier werd er geklaagd over de film Land van Johan van Eddy Terstall. Wie hem persoonlijk kent weet dat het een welwillende, progressieve man is die bepaald niet blind is voor het leed van anderen. Zijn film gaat over de seksuele revolutie van de jaren ‘70. Het lijkt erop dat er een tijdgeest wordt neergezet, een ontwikkeling, rondom verzonnen personages. Moet kunnen toch? De nietsbevroedende kijker zal er geen kwaad in zien, maar dan kent u de hoofdstedelijke feministen nog niet, met hun gevoel van humor van een strijkbout.

De film is niet woke genoeg. In de film komt een vrouw (Sonja) voor die seks heeft, dat krijg je met een film over de genoemde periode. Nu is het vaak zo dat je seks hebt met een ander, dus als de ‘losbandige’ vrouw zich uitleeft geldt dat ook voor de mannen in het verhaal. Per definitie is iedereen dan ‘losbandig’. Moderne feministen laten zich niet zo makkelijk sussen.

Het Parool publiceerde een recensie die laat zien hoe de deugpolitie tegenwoordig werkt. We lezen:

‘Misschien is het de nostalgische toon die bovenstaande een wrange bijsmaak geeft. Want natuurlijk kan het zijn dat Sonja eerst overtuigd was van het flowerpower-hippietijdperk, maar van gedachten veranderde toen ze eenmaal doorhad dat de mannen in haar leven meer van deze zogenaamde vrije liefde profiteerden dan de vrouwen. Dat had best een interessante film kunnen opleveren.’

Kennelijk moeten de verzonnen personages (een recht dat elke creatieveling heeft, je eigen wereld maken) zich aan de normen van vandaag houden. De Sonja uit het verhaal wordt niet ‘onderdrukt’ maar kiest zelf voor vrije liefde. In dit decennium moet daar een boodschap bij, anders volgt er een afkeurende recensie: de liefde is voordelig voor mannen, niet voor vrouwen. Dat is een belachelijke generalisatie, helemaal als je de interactie tussen en de ontwikkeling van de personages in de film volgt. Het is allemaal behoorlijk harmonieus en bepaald niet vrouwonvriendelijk, integendeel. Deze recensie kun je ook schrijven zonder de film echt te hebben gezien. De recensent vertelt aan welke eisen een film tegenwoordig moet voldoen. Dat zijn de ‘verantwoordelijkheden’.

‘Waar maak je je druk om, zou je misschien denken. Die Eddy, die is gewoon blijven hangen in zijn hoogtijdagen, toen zijn films Gouden Kalveren wonnen. De film is ouderwets, misschien, maar ook onschadelijk in zijn zouteloze nostalgie. Los van de vraag of zo’n perspectief een paar decennia geleden wél interessant was – als je een film maakt over Nederland, brengt dat bepaalde verantwoordelijkheden met zich mee.

Zou je dat ook terugzien in de muziek? Laten we daar eens een sommetje op loslaten. Elk jaar is er een Top2000. In aanloop naar Kerst wordt de lijst afgespeeld en vlak voor de kalkoen (vegetarisch?) volgt het moment suprême: wie zou er toch op nummer 1 staan? Verrassing, het is Queen met Bohemian Rhapsody. Dat nummer is nu vijftig jaar oud. Is er inmiddels geen enkel ander liedje geproduceerd dat Queen van de troon kan stoten? Anders gezegd: blijven die oude klassiekers zo hoog in de lijst staan omdat het onovertroffen meesterwerken zijn, of komt er gewoon weinig goede, nieuwe muziek bij omdat cultuur uit angst om te schuren aan het afstompen is?

Wie van sommetjes houdt, zou de lijst kunnen downloaden en vergelijken met de lijsten vanaf 1999. De redactie van de Top2000 publiceert de jaarlijkse lijst.

Daarin zien we per nummer hoe goed ze het doen. Als er steeds nieuwe, goede muziek wordt gemaakt, dan mag je verwachten dat oude nummers naar beneden zakken. Omdat we Excel hebben, kunnen we alle lijsten vanaf 1999 in een groot bestand zetten en kijken of muziek ouder of jonger wordt. Als muziek ouder wordt, dan betekent dat dat ook jongeren liever naar muziek uit de jaren ‘70 en ‘80 luisteren omdat ze weinig op hebben met de brave eenheidsworst van vandaag de dag.

Dit nummer van André Hazes schommelt bijvoorbeeld elk jaar rond plek 600. Het is in 2013 wat gezakt maar mag nu een comeback ervaren. Bij het samenstellen van de lijst mogen luisteraars zelf hun favoriete nummers insturen. Deze gegevens worden elk jaar ververst en we krijgen ook gegevens per leeftijdscohort. Het zou goed kunnen dat alle oude löllen Bohemian Rhapsody uit 1975 omhoog stemmen. Daardoor komt nieuwe muziek, waar de jongeren van nu naar luisteren, niet uit de verf. Het is ook goed mogelijk dat jongeren van nu liever naar Queen luisteren, omdat de meeste muziek uit de recente geschiedenis gewoon vlakke, brave meuk is.

Die analyse levert iets interessants op. Laten we beginnen met de groep 91+, u raadt al welk nummer daar de grote favoriet is. Waar stemmen de kinderen van nu op?

Die kinderen zijn minder met ABBA bezig dan opa en oma, maar verder toont de lijst bijzonder veel gelijkenissen. Laten we nu alle nummers die ooit in de Top2000 hebben gestaan, eens in een overzicht zetten, omdat we Excel hebben. We kijken per jaar wat de positie was. Zo ontstaat er een leeftijd.

Nummer 24 van alle nummers is bijvoorbeeld Love Me Tender van Elvis Presley. Het is in 1956 uitgebracht. In 2006 stond het nummer op plek 686 in de lijst. De Excel-sheet bevat 4925 rijen, er zijn namelijk 4925 nummers die ooit een notering in de Top2000 hebben gehad. Er zijn 31 kolommen, met eerst de artiest, dan de naam van het nummer en kolommen C tot AE om de positie van een specifiek nummer in dat jaar te geven. Kolom K is het jaar 2006, het laatste jaar is 2026. De leeftijd van een nummer berekenen we dus door het jaar van uitbrengen af te trekken van het jaar waarin het nummer in een notering is opgenomen. Voor de volledigheid is dit de onderkant van de lijst.

De gele nummers zijn de toevoegingen in 2025. De geselecteerde rij is het nummer Verleden Tijd van Suzan & Freek. We zien inderdaad een heel veld vol met X-jes, een symbool voor een ontbrekende notering. Dat is natuurlijk logisch, want een nummer uit 2025 stond voor die tijd niet in de lijst. Bij de echte oudjes verdwijnen nummers uit de lijst en hebben ze zo geen enkele notering meer, dan krijgen ze een ‘-’. Als we inzoomen en de jaren voor 2020 inkorten, ziet u duidelijker wat er gebeurt.

Naast Verleden Tijd zijn er nog negen nummers uit het jaar 2025. Dat is niet heel veel. Als er 4925 nummers ooit in de Top2000 hebben gestaan, dan zijn er 2925 nummers vervangen door nieuw materiaal. In dit tempo duurt het 200 jaar voordat iedereen, ook jongeren, zo veel nieuwe nummers hebben gehoord dat er sprake is van een verse lijst. Dat schiet niet op. Ter vergelijking: 1967 was een goed jaar. A Whiter Shade of Pale van Procol Harum voert een groep van 144 nummers aan, waarvan er in 2026 nog 34 nummers in de lijst voorkomen. Dat betekent dat iedereen, ook de jongeren van nu, een meer dan drie keer zo grote kans hebben om op een nummer uit 1967 te stemmen dan op een nummer van vorig jaar.

Sterker nog, Procol Harum staat op dit moment nog steeds op plek 143 in de lijst. Dat geldt voor geen van de gele liedjes hierboven, de tien van vorig jaar. Kan Je Me Zien van Bente haalt een magere plek 391. De nummers staan gesorteerd op hun hoogste notering in het laatste jaar, gegroepeerd per jaar. Die With A Smile van Lady Gaga uit 2024 doet het wel beter dan Procol Harum, dat nummer staat nu op plek 110. We moeten 44 posities naar boven scrollen om het te vinden. Dat betekent dat van de 44 laatste binnenkomers in de afgelopen drie jaar, er slechts eentje populairder is dan onder luisteraars van nu, dan een liedje dat al bijna zestig jaar oud is! Is er in de tussentijd dan zo weinig nieuwe muziek bij gekomen, die het waard is om te onthouden? En merk op dat jongeren stemgedrag vertonen dat sterk overeenkomt met dat van opa en oma.

Het jaar 1966 met 119 noteringen laat hetzelfde effect zien. The Beach Boys met God Only Knows staat op plek 17. Van onderaf (dus gemeten vanaf het jongste nummer) moeten we 248 plekken naar boven zoeken om een nummer te vinden dat nu populairder is, uit 2019. U raadt het al, dat is Danny Vera, hij staat op plek vijf. Geen ander liedje dat is geschreven nadat hij dit uitbracht, in zeven jaar tijd, slaagt erin luisteraars meer te bekoren dan The Beach Boys in 1966. Fascinerend, toch?

Zou dat betekenen dat de muziek waar we naar luisteren, steeds ouder wordt omdat de moderne meuk het niet waard is om in het geheugen op te slaan? Wat we kunnen doen is de leeftijd van elk nummer berekenen, door het jaar van uitbrengen af te trekken van het huidige jaar. Bohemian Rhapsody komt uit 1975, dus bereikte vorig jaar de respectabele leeftijd van 50, in 2024 was dat 49, in 2023 48, enzovoort. Deze score kunnen we voor alle liedjes maken, binnen een bepaald jaar waarin de Top2000 is uitgebracht. Vervolgens berekenen we het gemiddelde per jaar. Dan zien we hoe oud een gemiddeld nummer uit de Top2000 is.

Muziek wordt meetbaar ouder. De oudjes blijven het goed doen, omdat er te weinig nieuwe goede muziek wordt geproduceerd. Probeer maar een nummer te zoeken van de afgelopen twee jaar, dat zo geweldig is dat Queen naar plek twee of lager zou mogen zakken. Het is er niet. Muziek wordt saai, braaf, voorspelbaar en kan daardoor ook jongeren meetbaar minder bekoren.

Interessant genoeg kunnen wetenschappers meten wat er met muziek gebeurt. AI maakt het mogelijk om binnen een grote hoeveelheid liedjes, duizenden, te kijken wat er gebeurt met toonhoogte en de diversiteit in de melodie. Dit artikel in Nature laat zien dat beide factoren meetbaar afnemen. De rode lijn laat de variatie in toonhoogte zien van de onderzochte nummers en naarmate de tijd vordert, wordt muziek meetbaar eentoniger.

De schrijvers van het onderzoek blijven uit wetenschappelijke bescheidenheid uit de buurt van harde conclusies over de oorzaak. Ze noemen de mogelijkheid dat een steeds complexer wordende samenleving minder ruimte in het brein overlaat voor uitdagende, innovatieve muziek. Daarom zou er meer onderzoek gedaan moeten worden.

De hele database met nummers laat, tot slot, zien dat de snelheid van de verversing afneemt. Verversing betekent dat er een groep goede nummers is binnen de Top2000 (dat zijn er 2000, natuurlijk) waarbij er af en toe eentje afvalt. Dat kan alleen, als er in een zeker jaar liedjes zijn uitgebracht die op meer stemmen kunnen rekenen onder de luisteraars, jong en oud.

Het valt op dat de nieuwkomers zelden tot nooit in de top komen. In theorie kan een nummer uit 2025 net zo goed zijn als een concurrent in de lijst uit 1967 bijvoorbeeld. Het nieuwe nummer kan dan een oudje er uitduwen, dat toch al onderaan bungelde. Dat is in 2017 bijvoorbeeld gebeurd met Maroon 5 & Christina Aguilera met hun Move Like Jagger. Het nummer uit 2011 stond toen op plek 1999 en door een paar nieuwe binnenkomers, verdwenen er een paar hekkensluiters. Maar die binnenkomers zijn zelden tot nooit een bedreiging voor de klassiekers, alleen Danny Vera kan doorstoten tot de top. Hij heeft een mooi nummer gemaakt, maar gemeten vanaf 2019 is dat een magere score. De nummers uit 2025 staan bij binnenkomst op plekken tussen 391 en 1872. Ter vergelijking: Ne me quitte pas van Jacques Brel uit 1959 staat nog steeds hoger, op plek 352. Niets wat in 2025 is gemaakt, verslaat een maaksel uit 1959.

Zoals gezegd zijn er 10 nummers uit 2025 die de lijst halen. Die score is lager dan de 14 van het jaar 1956. Daarbij kijken we niet naar of het nummer de lijst nu nog haalt. De absolute topper onder de muziekjaren is 1967, met een score van 144. Daarna ging het bergafwaarts en sinds het einde van de kredietcrisis is het afgelopen met de creativiteit.

Het is gevaarlijk om snel harde conclusies te trekken, als het om oorzaken gaat. De daling in de creativiteit is simpelweg meetbaar. De aangehaalde wetenschappers zijn zelf voorzichtig in duiden van de causaliteit, dus laten we dat voorbeeld volgen. Wel weten we zeker dat er sprake is van cancel culture, maak een verkeerde opmerking en je ligt eruit. Niet valt in te zien hoe dat de creativiteit bevordert. En ja, over smaak valt niet te twisten, maar het effect van het ouder worden van muziek omdat er niks bijkomt is gewoon meetbaar.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Dat heeft hier niets mee te maken. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat anders uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een uitnodiging van de jongens van de Steengoed Podcast, waarom ook niet. Sinds de kredietcrisis hebben centrale banken de neiging om de rente te laag te houden. Daar komt dan vaak nog een opkoopprogramma naast, die twee werken dezelfde kant op. Centrale banken kunnen zo de economie stimuleren, maar het verruimende beleid zorgt wel voor inflatie. Het geeft ook vermogensongelijkheid.

Er kwamen wat reacties op het interview. Bij een dalende rente kom je ooit onder nul procent uit en dan heb je CBDC nodig, vooruit. Critici wijzen erop dat de ECB de rente recentelijk juist heeft verhoogd, om de inflatie te bestrijden. Dat lijkt tegenstrijdig te zijn maar dat is het niet. Op korte termijn lijkt de rente te stijgen, maar laten we ook eens naar de lange termijn kijken.

Er zijn twee belangrijke economische principes in deze. We beginnen met de Phillips-curve, drie maal raden hoe de econoom heet die het bedacht. Een centrale bank kan de rente verlagen om de economie te stimuleren, als we de discussie platslaan. Dat is verstandig, als de werkloosheid hoog is. Lage rente zorgt voor een economische impuls. Je kunt meer lenen, om te investeren in je bedrijf of om een huis te kopen. Dat zorgt voor banen, waardoor de werkloosheid afneemt. Als dit gebeurt, ervaart een land economische groei. Het oorspronkelijke paper is meer dan een halve eeuw oud, maar dat maakt voor het principe niet uit. Lage rente geeft economische groei en banen.

Als een centrale bank te agressief opereert, dan ontstaat het risico van inflatie. Dat is de keerzijde. Meer geld in een economie stoppen zorgt ervoor dat dat geld zijn waarde verliest ten opzichte van de spullen die een mens kan kopen. Dat kan ook voor bubbels op financiële markten zorgen. Mensen kunnen bijvoorbeeld met geleend geld beleggen, dat doe je al als je een hypotheek nodig hebt om een huis te kopen. Inflatie en bubbels bestrijden betekent de rente verhogen, met sprongen in orde van grootte van inflatie die je wil bestrijden. Dat is de regel van Taylor, naar een paper van deze econoom uit 1993.

Hierin zit dus een afruil. Als de inflatie hoog is, bijvoorbeeld door de oorlog in Iran, dan kan dat een reden zijn om de rente te verhogen. De effectieve vraag naar spullen, ook die met olie zijn gemaakt, neemt af en dat dempt de prijs. Het klinkt heel logisch. Die hogere rente zorgt er wel voor dat bepaalde investeringen worden uitgesteld of dat mensen even afzien van de koop van een huis. Dat heeft negatieve gevolgen voor de economie, de werkgelegenheid en de huizenmarkt. Die pijn moet wel gevoeld worden, als je inflatie wil bestrijden. Een centrale bankier kan het dus nooit goed doen, elke handeling heeft negatieve bijwerkingen.

De beleidsrente van de ECB en de inflatie in Nederland kun je bij het CBS vinden, dat geeft de grafiek hierboven. De ECB wil de inflatie niet hoger hebben dan twee procent. Is daar wel sprake van, dan rechtvaardigt dat een hogere rente. In de afgelopen twaalf maanden zien we duidelijk dat de oorlog (maand acht) voor hogere prijzen zorgt, een te verwachten effect. De ECB besluit daarom de rente inderdaad te verhogen, het laatste blauwe staafje. Dat moet de inflatie afremmen. Het heeft vervelende neveneffecten, want rentes op staatsschulden gaan ook omhoog. Veel Europese landen (zoals Frankrijk) hebben toch al te hoge schulden en begrotingstekorten. Nu moeten ze tegen hogere rentes lenen, wat bezuinigen onvermijdelijk maakt. Als de ECB niet ingrijpt krijg je alleen wel meer inflatie, je doet het inderdaad nooit goed. De lezer zal meteen in de grafiek van de Franse rente kunnen zien wanneer de oorlog begon.

Het is goed mogelijk dat de oorlog zelf niet meteen voor inflatie zorgde, je weet bij het openingsschot niet hoe lang het duurt. Beleggers kunnen een renteverhoging incalculeren en daar alvast naar gaan handelen. Dat lijkt bij Frankrijk te zijn gebeurd. Op korte termijn spreken we dus van hogere rente, niet van lagere. De kritiek op het interview met ondergetekende is in die zin terecht. Maar laten we eens naar het grotere plaatje kijken. We beginnen met de Amerikaanse rente, daar is een langere tijdreeks van te vinden.

Helemaal rechts zien we inderdaad de renteverhoging van 2022 en de huidige oorlog zal er nog wel een kunnen rechtvaardigen, dat is waar. Maar op de lange termijn is er sinds de vroege jaren ‘80 sprake van een daling. Centrale banken moesten de rente toen verhogen om de gevolgen van de oorlog van 1973 in te dammen. Die hoge rente - je betaalde tien vijftien procent voor je krediet - zorgde voor een daling van de inflatie, maar het gaf wel een heftige recessie.

Sindsdien daalt de rente naar de nul en je ziet duidelijk dat de centrale bank geen negatieve rente durft in te voeren. Dat heeft anders een reeks aan gevolgen die je niet wil, zoals mensen die gaan pinnen om negatieve rente te vermijden. De stimulerende werking verdwijnt zo. Dat is een reden om CBDC in te voeren, de digitale euro. Op korte termijn is er een stijging van de beleidsrente, maar op lange termijn het tegenovergestelde.

Sinds de kredietcrisis van 2008, goed zichtbaar, is de rente bijzonder laag. Dat is de trend die we in het interview bespraken. Bij elke recessie wil de centrale bank de rente snel met enkele procentpunten kunnen verlagen, om economische activiteit aan te jagen. Als de rente dan al nul procent was, kom je in negatief terrein uit. Daar zijn tienduizenden papers over geschreven. Door de hoge inflatie hoef je dit jaar en volgend jaar niet over negatieve rente te praten, maar de grafiek van de lange termijn lijkt een andere richting bloot te leggen.

Laten we die grafiek van de rente en inflatie (oranje en blauw) er nog eens bijpakken, maar dan vanaf de start van de ECB tot de start van de pandemie. Straks wordt duidelijk waarom die knip redelijk is.

Het lijkt erop dat de ECB de principes van Taylor bij de eurocrisis achter zicht heeft gelaten. Kijk maar. Eind jaren ‘90 hadden we de dotcom-bubble. Toen die knapte, kwam er een milde recessie. De ECB bestrijdt die met lage rente, de centrale bank begint zijn historie met een renteverlaging. De economie groeide, maar dat bracht wel inflatie met zich mee. De ECB kijkt naar inflatie maar ook naar inflatieverwachtingen en wil daarom anticiperend handelen. Dat betekent dat de centrale bank weet dat inflatie een probleem gaat worden, daarom gaat de rente alvast omhoog. De blauwe staafjes gaan duidelijk omhoog voordat de oranje dat doen. Je ziet heel duidelijk dat de rente meebeweegt met de inflatie (of andersom).

Daarna zien we een tweede bult, die abrupt eindigt bij de kredietcrisis en de eurocrisis. Die ellende begon in 2008, of 2007, het is maar hoe je het ziet. Hoge inflatie rechtvaardigt hogere rente, nu is de ECB er snel bij: de piek in de blauwe staafjes treedt al op nog voordat de inflatie echt ontspoort. In ieder geval ziet ook het ongeoefende oog dat de blauwe en oranje staafjes tijdens de eerste twee bulten met elkaar meebewegen. Dat is beleid, volgens de regel van Taylor.

Dan gebeurt er iets geks. De effecten van de kredietcrisis ebben weg, ook omdat de ECB de rente laag houdt. De economie trekt aan en de inflatie keert ook terug. Het is duidelijk te zien dat de ECB nu niet besluit de rente te verhogen. Men accepteert de inflatie, het onderwerp van het gesprek. Sterker nog, bij de vierde bult in de oranje staafjes zien we dat de ECB de rente niet verhoogt om de inflatie te bestrijden maar dat deze zelfs een beetje negatief wordt! Het principe van Taylor heeft men achter zich gelaten, daar hadden we het over. De reden is simpel. Hogere rente bestrijdt inflatie in Nederland maar het geeft Zuid-Europese landen met begrotingstekorten wel extra kopzorgen. Daarom kiest men ervoor om de rente maar laag te houden. Inflatie is geaccepteerde pijn. Dus in de laatste twee maanden zien we een hogere rente, maar als je niet twee maanden terugkijkt, maar naar de periode van 1999 tot 2020, dan zie je iets heel anders.

Het CBS laat zien wat dat met vastgoedprijzen doet. Die stijgen veel harder dan de economische groei of salarissen van mensen rechtvaardigen. De knik bij 2023 komt omdat de ECB toen de rente inderdaad verhoogde. In 2020 en 2021 hadden we echter te maken met een pandemie en een recessie. Mensen hebben minder geld en zijn onzeker, maar de vastgoedprijzen gingen toen juist harder omhoog: een gemiddeld huis werd vijftien procent duurder. Dat komt doordat de ECB toen de rente laag hield en ook beleggingen begon op te kopen. Zo zie je dat monetair beleid een enorme invloed heeft op de betaalbaarheid van huizen.

Als je het als belegger bekijkt, dan kun je stellen dat de aankoop van een huis in 2013 een goede keuze was. Spaarrente was zelfs even negatief maar een huis wordt soms wel vijftien procent meer waard in een jaar. Daarom is er gesteld dat de reële rente negatief is en dat wie niet belegt, helaas achterblijft. Dat is een constatering die door bovengenoemde feiten onderbouwd wordt, los van wat je ervan vindt en los van de vraag of je nu moet beleggen.

Je ziet dat effect ook in de goudprijs. Er volgt nu wel een disclaimer. Wie in bijvoorbeeld 2015 geld in goud, huizen of aandelen had gestopt, was nu veel beter af. De cijfers zijn duidelijk. Die fluctuaties zijn zichtbaar het gevolg van beleid van centrale banken. Als de rente laag is en er volgt een opkoopprogramma, dan duikt al dat geld op een beperkte hoeveelheid mogelijke beleggingen. Wie niet belegde in deze periode, bleef achter. Echter, als je nu tot die conclusie komt en daarom nu pas gaat beleggen, dan koop je wel op de top en loop je het risico op een forse correctie. Dit is daarom geen beleggingsadvies maar een simpele constatering dat agressief monetair beleid zorgt voor ongelijkheid.

Bij aandelen zien we dat ook gebeuren. De pandemie zorgde in het voorjaar van 2020 voor paniek. Veel koersen halveerden, maar corrigeerden zich al snel. We zouden niet allemaal morgen doodgaan door het vleermuisvirus, dat besef daalde in. Maar de stijging ging door naar niveaus die niemand had durven voorspellen. Het lijkt op irrationeel optimisme. Een aandeel Tesla is sinds die Coronadip twaalf keer zoveel waard geworden. Elon Musk is daardoor met afstand de rijkste man op aarde, gefeliciteerd. Maar in de grafiek van de rente en inflatie tussen 1999 en 2020 zien we ook dat verruimend monetair beleid (afwijken van de regel van Taylor) zorgt voor inflatie. Dat is een probleem voor mensen die economisch vaak niet het sterkst zijn, zoals alleenstaande bijstandsmoeders en vrouwen met een slecht geïndexeerd weduwenpensioen.

En ook bij de koers van Tesla zien we dat het aandeel een vluchthaven is voor negatieve reële rente. De koers wordt daarbij wel heel wiebelig en dat is iets waar potentiële beleggers inderdaad wakker van zouden moeten liggen. Wat de ECB samen met andere centrale banken heeft gedaan met de economie is hetzelfde als een renpaard cocaïne voeren. Het gaat inderdaad allemaal even iets harder, maar we kunnen niet zeggen dat het er stabieler van wordt. Als je vraagt of een aandeel Tesla een goede belegging is, dan zal Elon Musk dat met een glimlach bevestigen. Daar mag bij vermeld worden dat hij ze in 2013 al had, hij zit niet in de positie van iemand die in 2026 overweegt te kopen. Die krijgt wiebelkoersen in de maag gesplitst, houd daar rekening mee. Bij de huizenprijzen in Nederland zagen we dat ook.

Voor de volledigheid krijgt u hier ook de grafiek van rente en inflatie van 1999 tot nu. Die volgt nu pas, omdat de piek in de inflatie naar zeventien procent de aandacht weghaalt bij het verlaten van de regel van Taylor in ongeveer 2009. Het beeld blijft hetzelfde, de inflatie mag ver boven de rente blijven uitsteken. Dat zorgt ervoor dat de rijken rijker worden en de armen armer.

Het gaat hier niet om een voorspelling voor de komende maanden. Die is niet te geven, al was het maar omdat niet in te schatten valt hoe lang de oorlog in Iran gaat duren. Dat is ook niet het punt. Er is bijna twintig jaar sprake van een rente die de inflatie niet benadert, dus de reële rente is sinds 2010 negatief. In die lange periode is de huizenmarkt ontploft, wat het onmogelijk heeft gemaakt voor een gewoon gezin om een bescheiden huis te kopen. Dat heeft maatschappelijke gevolgen. Ook als er nu een kleine of grote correctie op de huizenmarkt volgt door de recente renteverhoging, dan is daarmee jaren van expansief monetair beleid niet ineens omgedraaid. Merk tot slot voor de volledigheid op dat de rente recentelijk wel is gestegen, maar dat die nog steeds niet zo hoog is als de inflatie. De blauwe staafjes zitten nog steeds onder de oranje staafjes, wat sinds de kredietcrisis de norm is. De reële rente, dat is de rente die mensen voelen, blijft negatief. Uit de kritiek maak ik op dat dit onderscheid (rente en inflatie gedurende de laatste paar maanden, of sinds de kredietcrisis, dus over de laatste zeventien jaar) niet duidelijk is gemaakt. Bij deze. Hieronder kunt u het hele gesprek zien.

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Soms moet je mensen een goed verhaal vertellen om ze te motiveren. ‘Je kunt dit!”, zegt je vriendin bijvoorbeeld tegen je als je gaat afrijden. Je komt thuis en je bent gezakt. Waarom zei je dan dat ik het kon? Het antwoord zal dan luiden dat ze iets moet zeggen, dat noemen dat je het inderdaad niet kunt eerder demotiveert dan iets anders, bedenk het maar. Het zijn de leugentjes om bestwil. Op een gegeven moment wordt het wel irritant, of zelf schadelijk, helemaal als een politicus het doet. Een politicus die nooit eerlijk is, is gewoon ronduit rampzalig.

Nederland zit op een stikstofslot. Dat betekent praktisch gezien dat er geen vergunningen mogen worden uitgegeven voor de bouw van woningen, maar ook bedrijven zijn de klos. Bij zo goed als elke menselijke activiteit komt er een chemische verbinding met stikstof vrij en dat heeft invloed op de natuur. Als je om die reden geen woningen meer mag bouwen maar de bevolking groeit wel hard door het migratiebeleid, dan los je de huizencrisis natuurlijk nooit op.

Nu presenteert D66 de oplossing voor de stikstofcrisis. Nederland gaat toch 100.000 woningen per jaar bouwen, dankzij een magische truc. Helaas gaat dat hem niet worden. Ten eerste is de gepresenteerde oplossing afhankelijk van een politieke meerderheid die er niet is. Verder is het pakket te zacht, waardoor het pas in 2035 voor meer huizen zorgt. Tot slot wil Defensie het hele land ombouwen tot een legerbasis, wat ook voor de uitstoot van stikstofverbindingen zorgt. In de nieuwe Defensienota staat dat het leger de regels mag omzeilen, omdat een Russische invasie aanstaande is. Het gaat er niet om of een mens dat gelooft of niet. Maar als Defensie stikstofruimte gebruikt, dan kun je daardoor wel minder huizen bouwen, zo simpel is het. Tijd voor Current Ratio!

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Kent u dat gevoel, dat het uit de tenen moet komen? Dat zie je bij D66. Er moet iets gebeuren tegen de asielmigratie, zoveel is duidelijk. De regeringspartijen hebben dat bij de campagne rond de laatste verkiezingen beloofd, dus je zult moeten leveren.

Door nieuwe Europese wetgeving is het mogelijk om uitgeprocedeerde asielzoekers naar een derde land te brengen. Je kunt er allemaal doekjes om winden, maar dat komt gewoon neer op deporteren. Er is een duidelijke politieke meerderheid voor dit beleid, dat zijn de feiten waar we het mee moeten doen.

D66 is voorstander van een ‘Europese’ oplossing, we moeten het samen doen. Nu is er een Europese wettekst die Jetten alleen nog maar hoeft uit te voeren. En daar begint het te wringen. D66 is samen met de VVD onderdeel van de Europese moederpartij Renew Europe. Daarin zitten alle partijen uit lidstaten van de EU die ongeveer hetzelfde gedachtengoed uitdragen: sociaal progressief, voor open grenzen en bovenal Eurofederaal. De Franse president Macron is de ongekroonde keizer van de club.

Normaal gesproken heerst er een knetterharde fractiediscpline bij Renew Europe, net als bij de andere politieke groepen in het Europees parlement. Iedereen stemt dezelfde kant op en dat is de kant van de Europese commissie, die in de regel op zoek gaat is naar meer macht en geld.

Daar is een kentering in gekomen. Het veel strengere migratiebeleid is een idee van de Europese conservatieven. Renew Europe was verdeeld. De VVD stemde voor, maar D66 onthield zich. Wat betekent dat voor Nederland?

Het strengere Europese beleid geeft nationale regeringen meer mogelijkheden, maar daar moeten ze dan wel zelf gebruik van willen maken. De lichaamstaal van Jetten laat hetzelfde zien als het stemgedrag: D66 wil helemaal lagere instroom. Een strenger migratiebeleid is mogelijk, maar voorlopig zit het er nog niet in. Tijd voor Current Ratio!

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een munt tegen Trump, die is nieuw! Maar hij komt wel, de digitale euro of CBDC (Central Bank Digital Currency). In 2029 kan hij ingevoerd worden, tegelijkertijd met de ‘European Health Data Space’ (EHDS). Voor beide digitale projecten is een digitaal paspoort een noodzaak.

Deze dolblije Damian von Boeselager is lid van het Europees Parlement (MEP) namens Volt, de meest uitgesproken eurofederale partij met ook een afvaardiging in de Tweede Kamer. Hij is lid van het Committee on Economic and Monetary Affairs, dat inderdaad over de digitale euro gaat. Net als in de Tweede Kamer nemen parlementsleden zitting in commissies waarin een bepaald onderwerp wordt behandeld. Als de commissie een mening heeft gevormd, dan kan de eurocommissaris een wetsvoorstel schrijven. In het Europees parlement mag de volksvertegenwoordiger niet zelf een wet schrijven, anders dan in een Europees nationaal parlement. De MEP kan wel aangeven een bepaald wetsvoorstel weg te willen stemmen. Op die manier heeft de MEP toch invloed op de inhoud van het wetsvoorstel. .

Het is in Brussel gebruikelijk dat de desbetreffende Eurocommissaris daarom het wetsvoorstel met de commissie bespreekt. Als daar een compromis uit is gekomen, dan gaan de fractievoorzitters van de centrale coalitie er ook mee akkoord. Vervolgens wordt het onderwerp plenair behandeld. De Eurocommissaris die de wet heeft geschreven, geeft elke fractievoorzitter een knipoog. De laatsten doen dan een duim omhoog, waarna alle andere leden van de fractie ook voor het wetsvoorstel stemmen, zonder er in veel gevallen maar iets van te begrijpen. Veel mensen geloven niet dat het zo werkt, een MEP uit Cyprus maakte er evenwel een filmpje over.

In het Europees Parlement hebben de groepen S&D, De Groenen, Renew Europe en EPP een verbond gesloten. Het is te vergelijken met een coalitieakkoord in Nederland. Ze steunen elkaars initiatieven, in ruil voor wat koehandel achter gesloten deuren. In Nederland maken GroenLinks, PvdA, Volt, D66, VVD, NSC en BBB deel uit van een van deze groepen. Het maakt dus niet uit op welke van deze partijen u stemt, ze klinken anders maar doen hetzelfde. Deze partijen hebben samen een krappe meerderheid in het Europees parlement. Als ze via de methode met de duimpjes een meerderheid hebben gekregen, dan maakt het dus ook niet uit wat de andere partijen doen.

In The Left zit bijvoorbeeld de SP, JA21 zit in de ECR. Dat is een conservatieve coalitie van licht eurokritische partijen aan de rechterkant van het plaatje. Soms ontstaan er interessante debatten tussen deze partijen, maar die zijn dus compleet zinloos omdat de genoemde coalitie zo goed als nooit tegen een eurocommissaris in durft te gaan. Als partijen buiten de coalitie nog inhoudelijk over het onderwerp spreken, zitten de MEP’s uit de coalitie al aan de wijn. Ze wisten al dat er een meerderheid voor het wetsvoorstel zou zijn, anders was het nooit ter stemming gebracht. Het klinkt raar maar zo werkt democratie in Brussel.

Als er een akkoord is in een specifieke commissie over een bepaald onderwerp, zoals een digitale euro, dan zal dat niet erg afwijken van het voorstel van de Eurocommissaris. Het feit dat leden van de commissie vandaag een akkoord hebben gepresenteerd, betekent dat de plenaire vergadering van het hele parlement ook akkoord zal gaan - iedereen volgt het duimpje van de fractievoorzitter, of je bent je baan kwijt, dat heet fractiediscipline.

De voorstanders zien het als een wapen tegen Trump, dat zien we hierboven gebeuren. Dat is een lastig verhaal. Het klopt dat Visa en Mastercard een behoorlijk dikke vinger in de pap hebben in het Europese betaalverkeer. Toch zijn er vijf redenen om aan bovenstaande lezing te twijfelen.

Ten eerste is er de timing. De ECB kondigde het project in 2020 aan. Toen was Trump inderdaad nog president van de VS. Van 2021 tot 2025 was Biden president, daarna kwam Trump weer terug. De laatste tijd horen we veel of strategische onafhankelijkheid van de VS, maar tot 2025 (met de dreigementen richting Groenland) is dit nooit onderwerp van discussie geweest. In 2022 organiseert de Europese commissie een ‘have your say’ over de digitale euro. Al tijdens de periode waarin burgers een mening konden opsturen, kwam de commissie met een datum voor het wetsvoorstel. Het is dus niet zo dat er naar al die burgers is geluisterd. Het wetsvoorstel kwam inderdaad in de zomer van 2023, toen was Biden nog president. Daarna kwam Trump maar sindsdien is die inhoud niet gewijzigd. Dat had je wel mogen verwachten, als het een middel tegen Trump was geweest.

Ten tweede verandert het bekende iDeal in WERO. Dat is een invulling aan een Europees initiatief voor instant betalingen naar inwoners van andere lidstaten van de EU (SEPA). Het is een invulling door een consortium van banken. In 2026 is het al operationeel in Nederland, want je kunt al betalingen aan anderen verrichten (zogeheten peer-to-peer betalingen) zonder Amerikaanse digitale inmenging. Dit jaar komen daar meer landen bij, zoals Frankrijk. CBDC komt pas in 2029 en de ECB gaat zelf geen kaarten uitgeven. Daarmee is het middel ook geen concurrent van Amerikaanse bedrijven.

Daarnaast is CBDC nuttig voor de ECB, omdat het negatieve rente mogelijk maakt. De digitale euro is dan de vervanger van cash. Het Report on a Digital Euro noemt ook expliciet dat het uitfaseren van cash nodig is om CBDC zijn werk te laten doen. Dat werkt als volgt.

Centrale banken kunnen de rente verlagen, als ze de economie willen stimuleren. Lenen wordt goedkoper, sparen minder aantrekkelijk. Burgers gaan meer geld uitgeven. Als de ECB te lang en te hard stimuleert, wat nu het geval is, dan is de centrale bank constant bezig de rente te verlagen - of in ieder geval aan de lage kant te houden. Op een gegeven moment wordt hij negatief. Burgers krijgen dan een boete voor het aanhouden van spaargeld, wat ze moet aanzetten tot uitgeven. Het verlagen van de rente om bestedingen aan te jagen, heet ‘transmissie van monetair beleid’.

Die transmissie komt in gevaar door het bestaan van cash. Immers, als de centrale bank negatieve rente invoert, dan trek je gewoon je geld uit de muur. Die route moet worden afgesneden en dat betekent dat cash moet verdwijnen. In 2015 en 2016 verschenen de eerste artikelen die dit verband legden. Wie geïnteresseerd is in het betaalverkeer, zag het toen al aankomen. Dat heeft niets met de latere verkiezing van Trump te maken.

Sinds de recessie van de vroege jaren ‘80 zijn zowel de rente als de inflatie structureel aan het dalen. Het waren goede jaren. Deze stabiele periode tot aan de kredietcrisis van 2008 noemen economen ‘the Great Moderation’. Je kunt stellen dat die periode wel is afgelopen. In 2008 moet de rente worden verlaagd om de economie te stimuleren na een grote recessie. Het is overduidelijk dat centrale banken het niet aan durven om de rente onder de nul te brengen, want dan gaan mensen pinnen. Op dit moment is het duidelijk dat er CBDC zou komen, voor een volgende crisis, terwijl Trump toen nog gewoon lekker schimmige vastgoeddeals deed.

Een digitale euro zal zich lastig laten verkopen. Overal waar men het probeert, mislukt het experiment. Er is simpelweg geen toegevoegde waarde voor de burger, omdat je al digitaal kunt betalen. De digitale euro komt pas in 2029, dan zit er echt niemand om te springen.

De Europese commissie is van plan om geen rente te heffen op CDBC. Dat lijkt tegenstrijdig met bovenstaande, maar er zit een adder onder het gras. Naast de afwezigheid van rente is het ook onmogelijk om te sparen met deze vorm van geld, niet een opzet waar de burger iets aan heeft. Je mag maar een paar duizend piek in CBDC sparen. Het meerdere dat je op je CBDC-rekening ontvangt, gaat naar je bestaande bankrekening en daar kan de rente wel negatief worden. In een Kamerbrief vertelde toenmalig minister van Financiën Kaag dat er op deze manier werd gezocht naar een digitale euro die ‘bijdraagt aan de transmissie van monetair beleid’.

Ten vierde biedt digitaal geld meer mogelijkheden om burgers te controleren. De ECB zegt te streven naar privacy. Maar Frankrijk, Italië en Duitsland hebben als lid van de G7 ook de CDBC-principes van dit overlegorgaan omarmd. Daarin lezen we dat digitale transacties moeten worden opgeslagen voor ‘onderzoek achteraf’ om het risico op witwassen te verminderen. Dat zou wel een aantasting zijn van de persoonlijke levenssfeer.

Trump heeft ergens een libertarische achterban en om die tegemoet te komen stopte hij op dag één met de Amerikaanse variant van CBDC. Je zet hem niet op zijn plek door dan in de eurozone maar door te gaan met het project. Je zou hem rechts kunnen inhalen in de race naar privacyvriendelijk betaalverkeer, dan had je hem te pakken, maar met deze digitale euro gebeurt het tegenovergestelde.

Tot slot mag gezegd worden dat het idee van een digitaal paspoort met ook een digitale munt uit de koker van het Amerikaanse bedrijf Palantir komt. Alle data van iedereen op een plek biedt allemaal commerciële mogelijkheden. Omdat iedereen transparant wordt, je hebt geen persoonlijke levenssfeer meer, ontstaan er ook vrij griezelige vormen van opsporing die nu nog niet mogelijk zijn. Deze ideeën zagen vlak voor de pandemie het levenslicht en kunnen er dus ook geen reactie op zijn. Palantir was er meteen al dol op. Als je afstand wil nemen van deze in de VS geboren digitale ideologie, dan zou je juist moeten stoppen met digitale paspoorten en munten.

Een digitale euro is omstreden, kijk maar naar de berg aan negatieve reacties bij de ‘have your say’ bij het onderwerp. De Tweede Kamer heeft er niets meer over te zeggen, want de ECB gaat over de verschijningsvorm van de munt. De regering had nog wel naar de Kamer kunnen luisteren, toen die zich uitsprak tegen het bijbehorende digitale paspoort. Die kans is verkeken.

CBDC komt naar alle waarschijnlijkheid in 2029. Dat is bijna een decennium na het lanceren van het idee, waarin het middel door de technologische veranderingen allang achterhaald is. Het spaarverbod helpt de ECB bij de transmissie van monetair beleid, maar het haalt een cruciale functionaliteit van geld voor de burger weg. CBDC met spaarverbod is als een auto zonder stuur. Maar de burger heeft weinig te vertellen in Brussel, dus het project dendert uit zichzelf wel door.

Digitaal geld is trouwens een belangrijk onderwerp in mijn laatste boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie: Eventueel laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ten eerste: wat is Palantir? We hebben het over een Amerikaanse beursvennootschap, opgericht in 2003. De bekendste boegbeelden zijn Peter Thiel en Alex Karp. De naam ‘Palantir’ is een verwijzing naar de Hobbit van Tolkien. In de fictieve wereld van Lord of the Rings (met elfjes en dwergen, bedenk het maar) bestaat er een steen der wijzen waarmee zowel de goede als de slechte kant kan zien wat er aan de andere kant van de wereld gebeurt. Het huidige bedrijf wil een soortgelijke mogelijkheid bieden voor de eigen klanten, maar dan met gegevens. Die klanten zijn in de regel opsporingsdiensten en strijdkrachten maar het kunnen ook banken zijn, of bedrijven die voor hun dagelijkse operatie enorme hoeveelheden gegevens verwerken.

Palantir maakt een winst van ongeveer 1,5 miljard dollar per jaar. Geïnteresseerde beleggers kunnen het aandeel kopen, maar bezint eer ge begint: de koers is recentelijk onredelijk hard gestegen, dus je koopt nu op de top. Om mogelijk te maken wat Palantir doet, moeten gegevens gekoppeld worden. Dat betekent dat informatie uit de ene set gegevens over een bepaald individu, verrijkt kan worden met gegevens uit een ongerelateerde set gegevens. Bij elkaar ontstaan er dan compleet nieuwe inzichten, die de naam ‘Palantir’ rechtvaardigen. Een voorbeeld kan dit verduidelijken.

Nederland heeft een visie over digitale identiteit, waarbij een inlogmiddel toegang geeft tot een reeks andere systemen. De kabinetsvisie is op zijn minst geïnspireerd door de denkbeelden van het World Economic Forum (WEF), waar Palantir ook bij betrokken is. In de documentatie vinden we deze klok met alle aspecten van de digitale identiteit van elke burger.

Links zien we dat burgers digitaal met de overheid communiceren. Helemaal bovenaan blijkt dat burgers ook digitale technieken gebruiken om zorg te ontvangen. Dat zijn nu twee losstaande systemen. Een burger kan naar het gemeentehuis gaan en een rijbewijs of paspoort aanvragen waar een burgerservicenummer (BSN) op staat. Vervolgens gaat hij naar het ziekenhuis om zorg te krijgen. Daar identificeert hij zich met bijvoorbeeld een rijbewijs. De zorgverlener maakt een registratie van de ontmoeting.

Laten we aannemen dat hij vanwege pijn in de linkerknie een spierverslapper krijgt genaamd IdiAminol. De Amerikaanse fabrikant zou vervolgens graag van de zorgverlener willen weten hoe IdiAminol aanslaat. Het is gebruikelijk dat zorgverleners wordt gevraagd om mee te werken met dergelijk onderzoek. Het is goed mogelijk om dit te doen met respect voor privacy. De zorgverlener kan vertellen hoe IdiAminol aansloeg bij de patiënten, zonder te vertellen hoe ze heten.

De fabrikant stuurt daarom brieven naar zorgverleners in de regio met een verzoek om medewerking. Zorgverleners zullen eerst toestemming aan de patiënt vragen. De gegevens zijn immers het bezit van de patiënt, het gaat om data over hun lichaam. Dit is een analoog proces, ook al zijn de systemen van de zorgverlener en de lokale overheid digitaal. De kern is: ze staan los van elkaar, ze zijn niet gekoppeld. De systemen staan ook fysiek op afstand van elkaar, omdat het gemeentehuis en het ziekenhuis ook fysiek op afstand van elkaar staan.

Als er een digitaal paspoort komt, dan verdwijnt die scheiding. Met de informatie bij de gemeente kan een demografische doelgroep worden gedefinieerd, bijvoorbeeld mannen tussen de dertig en zestig. De gemeente kan een lijst produceren met hun persoonsgegevens, maar mag die niet delen met de fabrikant. Dat hoeft ook niet. Slimme software van Amerikaanse bedrijven kan de medische gegevens van de desbetreffende patiënten zelf uit het EPD halen, het sturen van brieven is niet meer nodig. Dat is goed voor het klimaat, want je hoeft geen bomen meer om te hakken, zullen de voorstanders denken.

Het nadeel is dat met de digitalisering - het verdwijnen van de noodzaak om papieren brieven en dossiers te versturen - het recht van de patiënt om deelname te weigeren, verdwijnt of wordt aangetast. Op dit moment moet de zorgverlener toestemming aan de patiënt vragen. In 2029 komt er in elk lid van de EU een ‘European Health Data Acces Body’ oftewel HDAB. Dit is onderdeel van de ‘European Health Data Space’ (EHDS). De EHDS is gebouwd op de visie dat medische data niet alleen handig zijn voor in de behandelkamer, maar dat er ook handel in zit. Dat heet secundair gebruik van data. De EHDS is een berg wetgeving waarmee wordt geregeld dat handelaren in medische data makkelijker bij de buit kunnen.

Deze wetgeving regelt de invoering van een HDAB per land. De HDAB van de lidstaat keurt na 2029 aanvragen van informatie goed of af. Burgers kunnen dan via een nieuwe app zien welke aanvragen rondom hun data er allemaal bestaan. Het recht om te weigeren is dan wel ingeperkt. Als er ‘zwaarwegende redenen’ zijn kan een HDAB tegen de zin van de patiënt in, externe toegang tot diens EPD forceren. Nu, in de wereld van de papieren formulieren, is dat niet mogelijk. Dus ja, handig, hip, die appjes, maar je eigendomsrecht staat erdoor ook onder druk. Nu wordt digitalisering al een stuk minder leuk.

Een voorbeeld van de koppeling tussen persoonlijke en medische data hebben we al gezien tijdens de Coronapandemie. De zorgverlener wist of je getest, genezen of gevaccineerd was. Elk van de drie was een reden om een groene vink te krijgen. Vervolgens ging je met de groene vink naar de discotheek en de uitsmijter liet je naar binnen, zonder te weten waarom je die groene vink had. Als je niet wil vertellen of je wel of niet ziek bent geweest bijvoorbeeld, dan kon je dat voor je houden. Er bestond uitwisseling van data tussen twee systemen. Dat is een voorbeeld van gekoppelde gegevens.

Veel mensen accepteerden die app, omdat ze aannamen dat er een medische reden achter zat. Dat is natuurlijk niet het geval. Ten eerste is het idee van een EHDS ouder dan de pandemie zelf. Daarom kan er geen causaal verband zijn, hoe hard het ook wordt geprobeerd. In oktober van 2019 bezoekt de Duitse bondskanselier Merkel een ‘digitale top’ waar ze haar enthousiasme uit over Project Gaia X. Dat is opgezet door de overheden van Duitsland en Frankrijk. Doel is om een Europees paspoort te bouwen. In de zomer van 2019 publiceerde de latere voorzitter van de Europese commissie Von der Leyen al haar visie van een ‘digital decade’ dat hierbij aansluit. Deze commissie trad op 1 december 2019 aan, voor de pandemie. Ook zonder virus hadden we deze discussie gehad.

Vervolgens kun je je afvragen of de QR-code voor mensen dan ook verdwijnt, als de pandemie eenmaal voorbij is. Dat is niet het geval. Eind 2026 komt de NL Wallet en die werkt via hetzelfde principe. De NL Wallet gaat veel verder dan DigiD, het is niet hetzelfde. Met DigiD communiceer je met je overheid. NL Wallet maakt het mogelijk om allemaal andere systemen te koppelen aan je persoonlijke gegevens, zoals het EPD. Als de QR-code echt enkel en alleen noodzakelijk was vanwege de pandemie, dan had er nu geen opvolger hoeven komen.

Inmiddels is er een rel over Palantir ontstaan. De mannen erachter zouden niet al te democratisch zijn en ze leveren ook diensten aan de Israëlische strijdkrachten. Of dat laatste een reden van zorg zou moeten zijn is hier even niet het probleem. Palantir is omstreden en overheden nemen afstand van de diensten, Frankrijk is de laatste.

Door geen zaken te doen met Palantir bescherm je Europa tegen de invloed van de Amerikaanse datagiganten en hun hongerige vingertjes, heet het. Maar klopt dat wel? Het idee van een Europees digitaal paspoort werd met open armen ontvangen door Palantir. Ze zijn deelnemer van het eerste uur aan Gaia X.

Palantir schrijft dat er allemaal mogelijkheden ontstaan door gegevens te koppelen. Het zal Europese instituten ook ‘sterker’ maken, maar tegenover wie? EHDS heeft de Europese commissie bijvoorbeeld het recht om zich te bemoeien in de verkoop van EPD’s van burgers. Die Europese commissie wordt sterker, maar ten koste van de burger. Wordt ‘Europa’ hier echt beter van? Wie is ‘Europa’ eigenlijk?

Het stopt hier niet. Er is een idee om hypotheken te verstrekken met data uit de energiemeter als onderpand. Zo is het mogelijk om vast te stellen dat een lening voor een warmtepomp verstandig is.

Burgers moeten dan met de data van hun slimme energiemeter naar de bank. Die gegevens zitten in het digitale paspoort, het WEF omschreef dit soort mogelijkheden al. De bank zal dan een lening verstrekken voor een warmtepomp met de gegevens als onderpand. Dan moeten de gegevens wel gekoppeld zijn aan een persoon. Die koppeling gebeurt met een digitaal paspoort. Dat digitale paspoort is dus niet hetzelfde als DigiD, het gaat erom dat allemaal persoonlijke gegevens aan de achterkant aan elkaar gekoppeld zijn. Deze methode is bedacht door Gaia X, Palantir dus. Voorstanders zullen zeggen dat deze werkwijze vrijwillig is. Maar de huidige Nederlandse regering wil de warmtepomp verplicht maken. Heb je geen spaargeld, dan moet je de NL Wallet wel installeren.

Met een koppeling van al je persoonlijke gegevens verdwijnt de persoonlijke levenssfeer. Er ontstaat een digital twin, wat betekent dat alles wat er maar te vinden is van een persoon op een plek ligt. De sponsoren van het WEF kunnen zo beter advertenties op social media verkopen, handel in medische data is mogelijk, door al je bewegingen en consumptie na te gaan kun je een belasting voor je CO2-uitstoot opgelegd krijgen, bedenk het maar. De Europese commissie heeft nu zelfs een accreditatie voor bedrijven die ‘data altruïsme’ promoten. Dat betekent dat je als burger moet worden aangespoord om al je gegevens digitaal af te staan voor ‘onderzoek’. Als je vraagtekens zet bij de wenselijkheid of de veiligheid van dergelijke systemen, dan noemt de overheid je dus een egoïst.

Palantir maakt ook militaire software. Door heel veel gegevens aan elkaar te koppelen, kun je drones zelfstandig laten doden. Het is een discussie die zich ethisch gezien op het randje afspeelt. Veel Amerikaanse programmeurs nemen dan ook afstand van dit project. In Europa heeft Palantir de overheden echter stevig in de zak, via allemaal maatregelen verplichten ze hun burgers om deel te nemen aan de experimenten en het gedachtengoed van Palantir. Als je DigiD gebruikt, worden straks al je gegevens aan elkaar gekoppeld. Wil je dat niet? Dan krijg je niet alleen geen lening voor de verplichte warmtepomp, DigiD is verplicht voor allerlei contact met de overheid als het bezwaar maken tegen een parkeerboete.

Vanwege de oorlog in Gaza is er meer aandacht voor Palantir. Als je je echt zorgen maakt om de invloed van het bedrijf, dan neem je ook afstand van het digitale paspoort. Wie een bedrijf onethisch vindt, slaat een modderfiguur door gewoon door te gaan met het afnemen van de producten. Straks ben je een digitale, transparante burger zonder rechten wiens data voor abjecte vormen van commercie en opsporing ingezet worden. De overheid kan nu Palantir de deur wijzen, als protest tegen Israël. Allemaal leuk en aardig, maar dan koopt Palantir je gegevens wel van een ander bedrijf. Het gaat om het principe van het digitale paspoort, zoals Palantir het graag voor zich ziet. Denk daar eens over na.

Ik sprak erover bij De Nieuwe Wereld. Nederland maakte trouwens kennis met Palantir dankzij mijn laatste boek. Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie: Eventueel laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalstiek

Wat is dit nu weer voor rare kop? Toch wordt het tijd om het over de Europese automobielindustrie te hebben. Daar komt een boek over, inderdaad. Op dit moment zien we niets minder dan het verdwijnen van de Europese automobiel. Dat gaat via een drietrapsraket. De EU wil dat alle nieuwe auto’s vanaf 2035 elektrisch zijn, benzinemotoren zouden in eerste instantie niet meer verkocht mogen worden. Daar is grote weerstand tegen, uit Duitsland en Italië. Dit plan wordt opnieuw bekeken. Maar het idee alleen al was de nekslag voor de Europese producenten.

Het niet hebben van een verbrandingsmotor - enkel op een batterij rijden - is slechts een aspect van een compleet klimaatneutraal wagenpark. Die batterij moet worden opgeladen met hernieuwbare energie, voertuigen rijden hier al een eeuw niet meer op kolen. Daarom moet ook de hele energiesector hervormd worden in een tempo dat niet realistisch is. Waar komt die elektriciteit vandaan? Tot slot moeten fabrieken zelf ook klimaatneutraal zijn. Dat vergt allemaal dure investeringen die een Chinese concurrent niet hoeft te doen. Het resultaat is zichtbaar, de Europese fabrikanten verdwijnen simpelweg.

Ook Ferrari moet eraan geloven. Bij Ferrari denkt ook de burger met een minder dan gemiddelde koopkracht al aan het lekkere geluid van een racewagen. Het bedrijf dankt zijn naam aan een in 1898 te Modena geboren racefanaat Enzo. In 1929 richtte hij ‘renstal’ Ferrari, op, scuderia in het Italiaans. Het steigerende paard als logo was een idee van familievriend graaf Francesco Baracca. Diens zoon vocht in de Eerste Wereldoorlog als gevechtspiloot met een zwarte, steigerende hengst op zijn toestel, de ‘cavallino rampante’. De tweede zoon van Enzo, Piero Ferrari, bezit nog steeds iets meer dan tien procent van het bedrijf, wat hem zonder twijfel miljardair maakt.

Ook Ferrari moet meegaan in de zogeheten groene transitie. Het concern kwam met een persbericht waarin stond dat in 2030 twintig procent van de nieuw verkochte voertuigen elektrisch moet zijn. Geen ronkende motoren meer, maar klimaatneutrale batterijvoertuigen. Dat zie je wel vaker bij de discussie over klimaat en milieu: er wordt een heftig doel gecommuniceerd, waarvan je je kunt afvragen hoe realistisch het is. Ronde getallen rollen makkelijk van de tong af, maar dan komt de realiteit om de hoek kijken.

Als we naar de meest recente kwartaalcijfers kijken, dan lijkt het toch echt minstens redelijk te gaan. De omzet stijgt naar iets meer dan 1,8 miljard euro. Dat levert een winst op van stabiel iets meer dan 400 miljoen. De koers van het aandeel laat een ander beeld zien, de klad zit er duidelijk in. In 2025 tikte het aandeel bijna de 500 euro aan, nu staat de koers op 308. Wie op de top was ingestopt, zag dus veertig procent van de waarde verdampen. Bij een traditioneel productiebedrijf zijn dat zorgwekkende cijfers, je zou meer stabiliteit verwachten.

Op het oog is er weinig mis met Ferrari, als we ons niet op de wagens maar op de cijfers richten. De omzet is in tien jaar bijna verdrievoudigd. De winst is meer dan vervijfvoudigd naar 1,6 miljard per jaar. Ferrari kan de kosten beheersen door innovatie en schaalvoordelen. Het helpt dan natuurlijk ook als je een luxe merk bent, klanten betalen graag een beetje meer. Zo kom je de winter wel door.

Sinds het einde van de pandemie zien we alleen de investeringen stagneren. Deze cijfers zitten in het kasstroomoverzicht. Omdat het concern winstgevend is, zijn er doorlopend operationele winsten. Er komt simpelweg meer geld uit de operatie dan erin gaat. Dan ontstaat er ruimte om te investeren. Daar zien we een kink in de kabel.

Het ziet er niet eens heel heftig uit, maar beleggers zijn meedogenloos. De verwachting is dat Ferrari een probleem krijgt om op termijn nog even winstgevend te zijn. Nu is Ferrari een prettige uitzondering in deze Europese autosector. Het Duitse concern Volkswagen ziet de omzet sinds 2020 stagneren. Het doel om twaalf miljoen auto’s te verkopen is verlaten, negen miljoen is realistischer. CEO Oliver Blume vertelt in interviews dat hij uitgaat van een situatie van permanente krimp. Dezelfde afzet moet gerealiseerd worden met een organisatie die twintig procent magerder is. Dat gaat tienduizenden banen kosten in Duitsland, iets wat menig Duitser moeilijk zal kunnen bevatten. Volkswagen heeft voor het eerst in 88 jaar geschiedenis zelfs een productielocatie in Duitsland gesloten!

Bij een krimpende organisatie horen dalende investeringen. De verwachting is dat Europese fabrikanten op korte termijn het niet zullen kunnen winnen van de Chinese concurrentie, daarom daalt zelfs de koers van Ferrari fors: terwijl de cijfers op zich er gewoon goed uitzien. Dat is dus niet meer genoeg.

Alle investeringen door bedrijven bij elkaar opgeteld vormen onderdeel van het nationaal inkomen, net als de consumptie, de overheidsuitgaven en de handelsbalans. De Wereldbank registreerde een daling van die investeringen in Duitsland voor een derde opeenvolgend jaar, ook een unicum. Op die manier kun je niet investeren om concurrerend te blijven.

Het Duitse bureau voor de statistiek Destatis registreert de industriële productie van alle lokale bedrijven. Dit cijfer is sinds de pandemie weinig hoopgevend. Destijds was er een forse daling, simpelweg omdat fabrieken gesloten bleven. Bij de bouw zien we erna een correctie. Projecten die eerst even stil moesten liggen vanwege de lockdown, werden deels ingehaald. Vervolgens zet de stagnatie door en nu zit Duitsland structureel op bijna twintig procent minder activiteit dan in 2018

Het idee achter de Europese groene transitie was dat landen op korte termijn compleet zouden vergroenen. Goedkope groene energie uit windmolens en zonnepanelen moeten kolencentrales vervangen, wat geopolitieke onafhankelijkheid oplevert. Met forse investeringen zouden bedrijven zichzelf klaarmaken voor een groenere toekomst. Voor autofabrikanten betekent dat dat oude locaties worden vernieuwd, klaar voor enkel klimaatneutrale productie. In werkelijkheid vinden die vervangingsinvesteringen niet plaats, terwijl de afschrijvingen wel doorgaan. Als deze trend zich voortzet, hebben Europese landen straks een te duur en compleet verouderd productieproces. Bedrijven worden niet groener maar gaan naar China, of ze sluiten gewoon.

Hoe gaat het in Frankrijk? Daar zien we hetzelfde. Franse fabrikanten hebben last van dezelfde onmogelijke groene eisen. In 1990 leek het er nog op dat de jaarlijkse productie weleens de vier miljoen kon bereiken. Dat was toen. Sinds China in de WTO zit, het begin van deze eeuw, loopt de Franse productie schrikbarend hard terug. Sinds de pandemie zit de afzet op een niveau van structureel veertig lager. Eigenlijk zouden dit soort trends politici moeten wakker schudden, hier is echt iets aan de hand.

Wie is er dan de grote winnaar? U raadt het al, China. De productie aldaar stijgt hard. In ruim tien jaar is de productie met bijna veertien miljoen voertuigen gegroeid. Die groei alleen al is de complete afzet van wat er nog over is van de hele afzet van de EU opgeteld.

Om competitief te blijven, moet je investeren. Daarvoor moet je winst maken. Ferrari doet allebei en laat ten opzichte van de Europese sectorgenoten gewoon ronduit fraaie cijfers zien. Het kan beleggers niet bekoren, ze rekenen op neergang in de nabije toekomst. Voor de volledigheid volgen hier de cijfers van Italië, afkomstig van de industrie zelf. Voor de lol hebben we ook Nederland maar toegevoegd. Je ziet waar de vrees vandaan komt.

Italië maakt nu iets minder dan een half miljoen auto’s per jaar. In Nederland is de sector simpelweg verdwenen. Die half miljoen auto’s is een halvering van de productie in slechts zeven jaar. We zouden het restant kunnen afzetten tegen de groei van China. Daar steeg de productie in slechts een jaar met 3,25 miljoen voertuigen per jaar. Dat is behoorlijk meer dan alles wat er nog van de Italiaanse sector over is. De groei per jaar in China is dus groter dan de hele Italiaanse industrie. Sterker nog, de groei van de Chinese capaciteit in minder dan acht weken op een jaar, is groter dan alles wat Italië nog over heeft van een industrie met een geschiedenis van meer dan een eeuw. Dat is een bizarre statistiek, als je er even bij stilstaat.

Het hoeft ook niet te verbazen. Eind jaren ‘90 was de economie van Italië nog even groot als die van China. De verwachting was dat de Chinese groei wel mee zou vallen. De cijfers laten een ander beeld zien. China kwam uit een periode van diepe armoede en had een inhaalslag te maken, dat is waar. De verbetering van de koopkracht voor de doorsnee Chinees is ook dramatisch te noemen. Dat is niet het hele verhaal. Sinds de kredietcrisis is de economie van Italië niet meer gegroeid, daar kun je China niet de schuld van geven.

Veel westerse economieën laten een soortgelijke stagnatie zien. Als een land gaat vergrijzen terwijl de levensstandaard al hoog is, dan zul je simpelweg niet de groeicijfers van een opkomende economie laten zien. Aan de andere kant nemen de schulden toe, want die vergrijzende landen geven geld uit alsof ze een meer vitale, jonge, groeiende economie hebben. Dat is niet het geval, ze houden zichzelf voor de gek. Vervolgens komen daar de eisen van de groene transitie bij en dan zet Europa zichzelf ontegenzeggelijk op achterstand. China maakt bijvoorbeeld wel zonnepanelen voor Europa, maar de sector daar draait gewoon op goedkope maar milieuonvriendelijke kolencentrales. In Europa zou dat verboden zijn, terwijl import ongereguleerd is. Wat denkt u dat er dan gebeurt?

Was China trouwens niet de kampioen vergroening van de wereld? Links en rechts lees je dergelijke berichten. Het is maar hoe je het bekijkt. Het Internationaal Energieagentschap is in 1974 opgericht en publiceert interessante cijfers over de energiemix van elk land. Ook in China worden windmolens bijgebouwd, maar het is daar toch echt fossiel dat de klok slaat. Bij dit soort sommetjes is het de vraag hoe je je grafiek in elkaar zet.

China is bekend om zijn grote waterkrachtwerken, zoals de drieklovendam. Zon en wind hebben waterkracht sinds het begin van dit decennium toch ingehaald, inderdaad. Energie is hier uitgedrukt in terajoule, de meeteenheid voor energieverbruik per tijdseenheid - een jaar in deze grafiek. De energie uit zon en wind per jaar is sinds 2000 in China bijna honderd keer zo groot geworden, indrukwekkend. Alleen, wat gebeurt er als we de kolencentrales er ook bij zetten?

Het is moeilijk hard te maken dat China van kolen is afgestapt. De productie is sinds 2000 zelfs verviervoudigd, het gaat om meer dan honderd TJ. Zon en wind in China zijn samen goed voor zeven procent van dat getal. De Chinese economie draait voor zestig procent op kolen. In dit tempo is China niet voor het einde van de volgende eeuw klimaatneutraal. Van Europese bedrijven wordt verwacht dat ze dat in 2040 al zijn en intussen toch goed kunnen concurreren met Chinese tegenhangers die wel lekker goedkope kolen mogen stoken. Het resultaat is evident, die Europese bedrijven zijn aan het verdwijnen en het tempo waarin dat gebeurt is zelfs voor Enzo Ferrari adembenemend.

Zouden we het trouwens niet over Ferrari hebben? Vorige maand presenteerde het een elektrisch antwoord op het Chinese verkoopgeweld, de ‘Luce’.

Een nieuwe Luce kost een half miljoen euro, we hebben het wel over Ferrari. Producenten van luxe wagens zitten in een eigen niche en zullen het daarom langer kunnen volhouden dan Peugeot en Volkswagen, met hun boodschappenwagentjes. In absolute aantallen gaat de concurrentiestrijd vooral om kleinere, goedkopere auto’s, dat snapt iedereen. De Ferrari Luce zal door de prijs alleen al nooit een Europees antwoord worden op de Chinese concurrentie.

Voormalig topman van Ferrari Luca di Montezemolo slaagde er toch in complimenteus te zijn over het nieuwe project. Hij wist zeker dat de Chinezen er niet over zouden peinzen om hem te kopiëren. Dat klopt, maar moet je daar blij van worden? In de segmenten waar Chinese bedrijven wel opereren, vegen ze elke Europese concurrentie van de kaart.

Ferrari is nog winstgevend, maar beleggers die goed zijn ingevoerd nemen alvast afscheid van het aandeel, ondanks die mooie cijfers. Ferrari doet het nog ronduit goed en dat kun je niet van de meeste Europese sectorgenoten zeggen. We gaan de komende tijd een rondje maken langs alle autoproducenten, om te kijken wat hun jaarrekeningen zeggen over hun meest recente investeringen. Want ook al besta je honderd jaar en droomt elk Europees jongetje onder beddengoed van Porsche en Ferrari ervan dat ze ooit zo’n mooie wagen mogen bezitten, als je een paar jaar achter elkaar de verkeerde investeringen maakt, dan verdwijn je simpelweg. Een mooie geschiedenis is geen garantie voor een succesvolle toekomst. De gemiddelde Chinees lijkt dat beter te beseffen dan de gemiddelde Europeaan, juist de eigenaar van dat industriële erfgoed.

Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie: Eventueel laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder.

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Als je niet belegt, verlies je zeker geld, dat is duidelijk. Je kunt simpelweg de grafiek van de inflatie in Nederland naast de rentegrafiek van de ECB leggen. Sinds de kredietcrisis weigert de centrale bank om de rente mee te laten bewegen met de inflatie. Dat zou een logische reactie zijn op ontploffende huizenmarkten en prijzen van een boodschappenmandje (de inhoud ervan natuurlijk). De ECB wil failliete overheden helpen om zich te herfinancieren. Vervelend genoeg gaan ze daardoor alleen maar meer onverantwoordelijke schulden maken. Een te lage rente zorgt voor het verlies van waarde, als je je spaargeld gewoon op de bank laat staan. Dat is een bewuste politieke keuze. Daarom gaan mensen meer beleggen en ontploffen de koersen van aandelen. Je ziet hetzelfde bij BitCoin en goud.

Elon Musk van SpaceX keek ernaar en dacht: daar wil ik een graantje van meepikken. Daarom brengt hij een deel van aandelen in de holding van zijn raketactiviteiten en het moederbedrijf van X (of gewoon Twitter) naar de beurs. Aandelen zijn nu nog niet vrij verhandelbaar, dus er is sprake van een IPO (inital public offering). Is het een idee om er een paar te kopen?

Wie zoiets overweegt, moet altijd het begeleidende prospectus lezen - altijd. In de financiële wereld is het gebruikelijk om een bedrijf te waarderen aan de hand van de DCF-methode, van discounted cashflow. Je kijkt wat je krijgt als belegger in ruil voor je inleg, namelijk een winstdeling of dividend. Probeer in te schatten wat je op korte en lange termijn redelijkerwijs mag verwachten, met de kennis uit het prospectus in het achterhoofd. Dan moet je ook de groeimogelijkheden inschatten, geen sinecure, vooruit. Vervolgens verlaag je elke toekomstige dividenduitkering door een boeterente in rekening te brengen. Dat is een redelijke handeling, omdat je door het kopen van de aandelen geen alternatieve beleggingen meer kan doen. De hoogte van die rente is afhankelijk van het risico dat aan het bedrijf kleeft.

Een normale rekenrente is bijvoorbeeld tien procent, neem ook eens aan dat het bedrijf met vijf procent groeit. Elke toekomstige dividenduitkering is dan onderhevig aan een groei van vijf procent maar moet met een rente van tien procent worden verdisconteerd. Daardoor krijg je een zogeheten limiet, in wiskundige zin: de waarde is eindig. Over honderd jaar bijvoorbeeld is de dividenduitkering enorm gestegen door de terugkerende groei, maar door de hogere rente is die uitkering dan niks waard. De waarde van een aandeel valt of staat dus met de te verwachten winstuitkeringen. Wat zegt het prospectus daarover?

Dit is goed nieuws en slecht nieuws. Het is goed nieuws voor de mensen die niet van wiskunde houden. We gaan hier niet proberen om het aandeel te waarderen met die DCF-methode. Daarvoor zou er immers eerst winst moeten zijn waar we met een model mee kunnen rekenen, winst die vervolgens wordt gedeeld met beleggers. Die winsten bestaan niet, dus die worden ook niet gedeeld in de vorm van dividend en nu kunnen we ook geen DCF-analyse maken. Het slechte nieuws is dat er hierdoor wle sprake is van een uiterst speculatief aandeel, waar op geen redelijke manier een waardering aan te geven is.

Het geheel is verlieslatend en dat zal nog wel zo blijven. De enige waardestijging die beleggers mogen verwachten, zit in een koersstijging. Een andere belegger zou om de een of andere reden bereid kunnen zijn om meer neer te leggen dan de waarde bij de IPO en dan kunt u als belegger van het eerste uur zo winst maken. Daarmee is het aandeel goed te vergelijken met een cryptomunt. Normaal gesproken geeft een aandeel stemrecht, maar dat is bij deze IPO geen sprake van.

Niet alle aandelen worden bij deze IPO verkocht, slechts vijf procent. Daarom is het redelijk om het bedrijf bij een geslaagde emissie te waarderen op het twintigvoudige van de opbrengst bij de IPO: immers, vijf past twintig keer in honderd. Het hele bedrijf krijgt dan een waarde van ongeveer 1,75 biljoen dollar, de economie van België en Nederland opgeteld voor een toko die verlies maakt.

Het zou de grootste IPO ooit zijn, twee keer zo groot als bij het Saudische oliebedrijf Aramco. Die IPO zag er stabieler uit, want Aramco is een bestaand bedrijf dat wel winst maakt en een solide balans heeft. Voorlopig blijft de vraag naar olie ook hoog, kansen genoeg om geld te verdienen. Het is daarentegen heel lastig om een bijna leeg bedrijf zonder winst als SpaceX te waarderen.

De waardering waar Musk op hoopt is ongeveer honderd keer zo groot als de jaarlijkse omzet. Is dat veel? Laten we eens aannemen dat SpaceX volgend jaar een omzet heeft waarover tien procent winst wordt gemaakt. Dat is niet zo, maar dan zitten we voor de argumentatie aan de veilige kant. Bij de voorgestelde koers krijg je dus een verhouding tussen de koers van het aandeel en de winst per aandeel van duizend, het tienvoudige van de factor honderd (ongeveer) hiervoor. We ronden het allemaal een beetje af, het zijn berekeningen op een bierviltje. Laten we die verhouding, de earnings per share-ratio of EPS eens vergelijken met die van andere technologieaandelen.

Een gemiddeld aandeel op de Nasdaq heeft meestal een EPS van zo’n dertig. In historische context is dat al hoog. Het bedrijf van Musk moet van een meer dan dertig keer zo hoge waardering worden voorzien, waarbij we - om positief te blijven - uitgaan van winsten waarvan het prospectus zegt dat die er niet zijn. Dat is een absurd hoge waardering.

Op de balans zien we nog iets waar je niet heel blij van wordt. We pakken de post ‘additional paid in capital’ erbij. In het Nederlands is dat de agioreserve, Britten hebben de meest pakkende omschrijving met share premium. Deze post ontstaat, als beleggers meer geld neerleggen bij de koop van een aandeel dan de boekwaarde rechtvaardigt. Beleggers in eerdere rondes hebben dus steeds een relatief hoog bedrag per aandeel betaald, maar dan mag je wel meedoen met SpaceX. Dat extra bedrag zetten bedrijven apart in de agioreserve.

In Amerikaanse jaarrekeningen is een getal tussen haakjes altijd negatief. Naast de agioreserve van ruim 37 miljard dollar, zit een even grote negatieve post ‘accumulated deficit’. Die post in de jaarrekening is exact wat de naam suggereert. Door jaren van enorme verliezen zit er een tekort in het bedrijf van 37 miljard. Dat is net zo veel als de agioreserve. Eigenlijk is die hele reserve dus opgebrand. Dat gebeurt wel vaker bij startende bedrijven, maar potentiële beleggers mogen er wel even bij stilstaan.

Als er geen IPO komt, heeft SpaceX een acuut gebrek aan geld. Beleggers bij de IPO moeten de zaak eigenlijk draaiende houden, in ruil voor een diep minderheidsbelang zonder stemrecht en zonder kans op dividend in de nabije toekomst, tegen een waardering die geen enkel technologiebedrijf kent. Als je het zo bekijkt is de voorgestelde koers veel te hoog. Vijf dollar per aandeel zou al een stuk redelijker zijn.

Tegenwoordig vinden veel beleggers de DCF-methode maar een ouderwets ding, in de wereld van de glimmende tech-bedrijven moet je gewoon optimistischer durven rekenen. Ik deel die visie zelf niet. Als een bedrijf verlies maakt en onder die omstandigheden aandelen uitgeeft, dan is de kans groot dat de verliezen zich herhalen. In de nabije toekomst mag je daarom rekening houden met nog een emissie. SpaceX verkoopt dan een nieuwe pluk aandelen voor vers geld. Als dat gebeurt, verwatert het bezit van de oude beleggers en dan weet je zeker dat de koers van de oude aandelen daalt. Bij bedrijven zonder verliezen heb je dat risico niet.

Om toch optimistisch zijn, zouden we de waarde van het hele bedrijf kunnen vergelijken met de uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling (R&D). SpaceX ontwikkelt ook AI. In theorie zou je daar in de toekomst veel geld mee kunnen verdienen en dan is de hoge aandelenkoers wel gerechtvaardigd - wederom, in theorie. SpaceX gaf vorig jaar 8,6 miljard dollar uit aan R&D en moet vervolgens een waardering krijgen van 1,7 biljoen dollar, zien we in het prospectus en het plaatje hierboven. Dat is bijna precies wat Nvidia in 2024 uitgaf aan R&D (het plaatje hierboven).

In dat jaar was Nvidia 3,5 biljoen dollar waar, afgerond. Dat is twee keer zo veel als waar SpaceX op hoopt, bij dezelfde uitgaven aan onderzoek. Als je het zo bekijkt, zou de emissie wel kunnen slagen, laten we positief blijven.

Wat bedrijven doen met hun geld, zien we in het kasstroomoverzicht: dat is veel interessanter dan het winstcijfer. In 2024 maakte Nvidia een winst van bijna dertig miljard dollar en de operationele inkomsten (net cash provided by operating activities) waren bijna net zo hoog. Dan ontstaat de mogelijkheid om te investeren met geld dat je toch op de plank hebt liggen. Dat geeft een zekerder gevoel dan het uitgeven van aandelen. Nvidia kon meer dan tien miljard investeren voor meer dan dertien miljard schulden terugbetalen (het negatieve cijfer bij net cash used in financing activities). Dan blijft er ruim drie miljard aan operationele inkomsten over en dat geld blijft in kas, voor de toekomst. Helemaal onderaan zien we dat de hoeveelheid kasgeld met het genoemde bedrag is gegroeid.

Als je SpaceX en Nvidia met elkaar vergelijkt door de koers van het aandeel te rechtvaardigen via investeringen in R&D, dan zou je kunnen zeggen dat de IPO van SpaceX geen zeepbel is. Het grote verschil tussen de twee bedrijven is dat Nvidia wél winstgevend is en bijna zeker niet op korte termijn uit nood aandelen zal moeten uitgeven. Dat kunnen we van SpaceX niet zeggen. Wie het allemaal interessant vindt en niet volgende maand op blaren moet zitten als de wasmachine kapot gaat, zou een gokje kunnen wagen. Maar lees eerst wel het prospectus, dat is eerlijk over de risico’s, we lezen een hele opsomming. Het prospectus is dan ook honderden pagina’s dik.

Natuurlijk kijken we ernaar bij Current Ratio. Had u mijn laatste boek trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie: Eventueel laat u uw waardering voor dit artikel merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ach, waarom niet, langskomen en praten over de ‘Savings and Investment Union’ (SIU). Blackbox koos het onderwerp zelf uit. De SIU is een opzet van de huidige voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen. Europeanen sparen veel en beleggen weinig. Het is de bedoeling dat dat spaargeld wordt ‘ingezet’ om de economie te versterken. Een problematische gedachte.

Ten eerste is geld dat mensen bij de bank stallen, wel degelijk aan het werk. Banken kunnen daar bedrijfsleningen mee verstrekken. Als je zelf belegt, koop je in de regel aandelen van bedrijven. Daar zit koersrisico op. De meeste spaarders hebben daar geen trek in en laten een hoop spaargeld gewoon op een rekening bij de bank staan, tegen een rente waarvan we mogen zeggen dat die wel heel, heel bescheiden is. Maar dat is dus een keuze.

Aandelenkapitaal is voor bedrijven het eigen vermogen. Het vreemd vermogen komt voor een belangrijk deel uit de spaartegoeden van burgers, via een lening bij de bank. Door niet langer te sparen maar aandelen te kopen, beleg je in het vreemde vermogen van banken, niet het eigen vermogen. Het is dus niet zo dat je eerst geen geld in de economie stopte maar nu wel. Volgens Von der Leyen is geld dat op een spaarrekening staat niet aan het werk om ‘investeringen’ te faciliteren. Dat is dus gewoon niet hoe het werkt.

Op zich hoeft een beter geïntegreerde markt voor kapitaal niet slecht te zijn natuurlijk. Stel dat een Griek wel ruimte heeft om te investeren in een redelijk risicovolle startup. In Nederland zit een jong bedrijf dat aan de criteria voldoet. De partijen kennen elkaar alleen niet, dus er komt nooit een deal. Het zou voor beide partijen beter zijn als je wel iets kon regelen.

Het ongemak rond Europese financiële constructies zit hem in het feit dat je sluipenderwijs verantwoordelijk wordt voor de schulden van anderen. Die investerende Griek is het probleem niet, maar hoe weet je nu dat je als Nederlander niet gewoon verantwoordelijk wordt voor schulden van probleemlanden als Griekenland? Zo gek is die gedachte niet.

De timing van dit plan volgt namelijk die van een langer bestaande ‘roadmap’ om tot een volledig geïntegreerde monetaire unie te komen. De EU mag dan schulden uitgeven, alsof het een land is. Dat zijn dus twee verschillende dingen. Twee Europese landen kunnen samen afspreken dat ze het voor hun burgers makkelijker maken om onderling handel te drijven. Dat is goed voor iedereen. Je kunt dergelijke afspraken maken zonder dat je samen schulden gaat uitgeven.

Er is in 2008 al een wereldwijde schuldencrisis geweest en landen hebben nog steeds moeite om de boekhouding op orde te krijgen. Er is veel voor te zeggen om voorzichtig te zijn met geleend geld. In het regeerakkoord van 2017 stond expliciet dat er geen Europese schulden zouden komen. Dat is destijds zo genoemd bij de verkiezingscampagnes, net als in 2025. Op pagina 49 lezen we het volgende:

In december van 2017 presenteerde de Europese Commissie een ‘roadmap’ voor de nabije toekomst. Het begint met een speech van de Franse president Macron, hij vraagt om meer belastingen op koolstof van over de grens en meer ‘investeringen’ met geleend geld. Dat verband wordt als zodanig gelegd.

De commissie schrijft dat er gewerkt moet worden aan een ‘stabilisatiefunctie’. Dat betekent in de praktijk dat het Europese noodfonds ESM meer taken moet krijgen. Dat is in strijd met de geest van het Nederlandse regeerakkoord, waarin staat dat we juist niet naar een schuldenunie moeten toegroeien.

In december van 2019 wordt geregeld dat het EMS banken in nood mag helpen. In de regeling staat dat er een beetje geld van overheden nodig is, maar dat het ook de bedoeling is dat dat geld op ‘middellange termijn’ weer terugvloeit naar nationale overheden. Er wordt dus getornd aan het Nederlandse regeerakkoord. Een paar dagen erna komt de pandemie en dan gaan alle sluizen open, niemand die nog moeilijk doet om een beetje geld.

Er komt een Coronafonds van meer dan 800 miljard, waarvan 0,0063 procent ook daadwerkelijk naar de zorg in Nederland gaat. De overige 99,9936 procent gaat naar hele andere dingen, zoals de ‘vlaggenschepen’ van de nieuwe Europese Commissie. Dat zijn vooral twee projecten, namelijk het ‘Digital Decade’ en de ‘Green Deal’. Die plannen komen uit de zomer van 2019, dus er kan geen causaal verband bestaan met een virus.

In dezelfde ‘roadmap’ van 2017 vinden we een kaart voor de periode tot eind 2025. Het is de bedoeling om de kapitaalmarktenunie dan te voltooien. Naast dat het makkelijker moet worden voor die Griekse belegger om een Nederlandse startup te helpen, wordt er ook gesproken over een ‘European Safe Asset’.

Met een ‘safe asset’ bedoelt men een obligatie die door meerdere landen tegelijkertijd wordt uitgegeven. Het is een vervelend woord. Door de nadruk op ‘veilig’ te leggen, gaan mensen zich afvragen hoe veilig het is. Een European Safe Asset kan bestaan uit oude obligaties die men dan voor het doel opkoopt, of voor het doel nieuw uitgeeft. In de tekst (linksonder) staat dat ze moeten worden uitgegeven. Je gaat dan nieuwe Europese schulden maken, wat niet mag volgens het regeerakkoord van Nederland. Dat stelt dus niet zo veel voor.

In ieder geval worden de mogelijkheden om beleggen makkelijker te maken, in een adem genoemd met het uitgeven van meer Europese schulden. Het eerste is onschuldig, het tweede zeer controversieel. Kijk de uitzending maar!

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalstiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Een terugkerend onderwerp maar kennelijk blijft het nodig. Er is een nieuwe Europese wet die discriminatie van vrouwen via de loonstrook verbiedt. Die ´gender pay gap´ houdt in dat vrouwen voor hetzelfde werk als mannen in hun leven tonnen minder verdienen, alleen omdat ze vrouw zijn. Als je in de herkomst van dat cijfer duikt, krijg je alleen de indruk dat die conclusie niet gerechtvaardigd is, gewoon niet klopt.

Neem het artikel op de site van NOS waarin de Europese maatregel wordt aangekondigd. Daarin wordt het bestaan van de loonkloof - vrouwen krijgen wegens discriminiatie minder geld dan mannen voor hetzelfde werk - als een bestaand verschijnsel geaccepteerd. Er is immers een middel nodig om die kloof ‘te dichten’, zonder dat er wordt gekeken hoe erg het nu allemaal eigenlijk is.

Na de opmerking dat ‘uit cijfers blijkt’ dat vrouwen worden onderbetaald, volgen er daadwerkelijk enkele cijfers over de loonverschillen. De argeloze lezer zou kunnen vermoeden dat dit de echte verschillen zijn: wel 32 procent op een heel bruto jaarloon. Hier gaat NOS ernstig de mist in. Sinds het begin van de eeuw probeert Eurostat, het Europese CBS, een vinger achter het verschijnsel te krijgen. Het blijkt allemaal iets genuanceerder te zijn, maar NOS laat die nuances om de een of andere reden weg. Als je ophef zoekt, moet je niet een beetje de andere kant van het verhaal willen zien.

Zo blijkt dat werkgevers hun personeel meer betalen, als ze langer in dienst zijn. Twee mensen doen dan hetzelfde werk maar er is een verklaarbaar loonverschil. Vrouwen hadden tot enkele jaren geleden een achterstand op de arbeidsmarkt, mannen werkten vaker dan vrouwen. Vervolgens zijn vrouwen juist meer gaan werken. Door dat verschijnsel is de kans groot dat er op een werkvloer meer mannen met veel functiejaren zijn dan vrouwen. Als je corrigeert voor dat verschil, is er geen loonkloof. Sterker nog, bij de overheid is hij negatief: vrouwen verdienen meer dan mannen. Het probleem is dus verdwenen. Dat komt uit hetzelfde rapport dat de andere cijfers noemt maar die feiten en nuances filtert NOS dan weg.

Bij een loonkloof zijn er drie cijfers van belang. Ten eerste is er de algemene loonkloof, een ongecorrigeerd cijfer, waarbij je alle salarissen van vrouwen vergelijkt met die van mannen. Je bekijkt wat het verschil is en dat deel je door het salaris van de mannen. Dan zie je wat vrouwen minder verdienen, uitgedrukt in procenten. Vervolgens blijkt dat er factoren zijn die een goede verklaring zijn voor dat verschil. Voor een deel is er geen verklaring. In de statistiek gebeurt dat vaker, je hebt dan ruis in je gegevens: je weet het gewoon niet. Wat er overblijft is het verschil waarvan je geen idee hebt waar het vandaan komt, het is er gewoon. Ook dan mag je niet zomaar aannemen dat het wel discriminatie moet zijn. Veel activisten gaan daar wel in mee, zelfs NOS.

Waarom zou uit onderzoek blijken dat dit probleem niet bestaat? Dat gaan we met een voorbeeld helder maken, dan duiken we meteen de wereld van echte cijfers in. Stel eens dat er een afdeling is binnen een willekeurig bedrijf waar twintig mensen werken, mannen en vrouwen. Een onderzoeker naar de ‘gender pay gap’ vraagt alle loonstroken op en legt die van de mannen op de ene stapel en die van de vrouwen op de andere stapel. De onderzoeker probeert zo veel mogelijk gegevens te verzamelen maar loopt wel tegen privacyregels op.

Relevante feiten als het aantal extra gekochte vakantiedagen blijven onbekend. Als er een ‘god mode’ was in het leven, dan konden die gegevens wel worden geanalyseerd, maar helaas. De relevante gegevens die er wel zijn maar nooit beschikbaar komen, geven de ruis. De onderzoeker is academisch opgeleid en zal er dan ook geen uur minder om slapen, deze dingen gebeuren gewoon. De onderzoeker gaat aan de slag met wat er wel voorhanden is. Je kunt bijvoorbeeld de stapel loonstroken sorteren naar vrouwen en mannen en de bedragen optellen.

De mannen blijken veel meer te verdienen dan vrouwen. Dat is een loonkloof. Er ontstaat grote woede: mannen verdienen drie keer zo veel als vrouwen, voor hetzelfde werk! Het is gewoon discriminatie. Immers, ze werken op dezelfde afdeling. Dit zijn hun namen, salarissen, parttime factoren en of ze man of vrouw zijn. Nota bene: de parttime factor geeft aan voor welk deel je wel fulltime werkt. Een dag minder werken in de week is dus een parttime factor van tachtig procent, of 0,8.

De onderzoeker kijkt vervolgens nog eens goed naar de cijfers. Het blijkt dat er zeven vrouwen werken op dertien mannen. Dat de mannen meer verdienen, komt vooral doordat er ook meer mannen zijn en dan hebben die ook meer loonstroken. Niemand weet waarom er meer mannen zijn, dat is zo gegroeid, op de afdeling ernaast zijn er weer meer vrouwen. De mannen blijken er ook gemiddeld langer te werken, de vrouwen zijn gemiddeld gewoon jonger. Ook is de manager (de bovenste, Lodewijks) toevallig een man en die mag meer verdienen. De best verdienende vrouw is Veldman en dat is ook een bikkeltje.

Navraag leert ook nog eens dat het bedrijf een CAO heeft met een zogeheten cafetariamodel. Er is inderdaad een mogelijkheid om meer vakantiedagen te krijgen dan collega’s, maar dat gaat dan wel ten koste van het salaris natuurlijk. Het valt de onderzoeker op dat de meeste vrouwen in een informele setting zeggen hiervan gebruik te maken. Mannen doen dat niet zo vaak, lijkt het, maar het blijft gissen. De exacte gegevens zijn niet te vinden, de loonstroken laten alleen zien wat bruto en netto salaris zijn: niet wat de invloed is van het bijkopen van dagen. Dit is dus statistische ruis: je ziet een rare uitslag maar je hebt geen idee hoe het komt. Er bestaat immers geen ‘god mode’ waarin je alles kunt zien, zoals wat je wegens privacyregels niet eens mag weten.

Zijn dit oneerlijke salarissen? Is hier sprake van discriminatie van vrouwen? We zouden een paar bewerkingen kunnen loslaten op de tabel. Met de functie SUMIF (de optelsom van een kolom, met voorwaarden zoals geslacht) krijgen we de totale verdiensten van mannen en vrouwen.

Inderdaad, mannen verdienen bijna drie keer zo veel. Als we het verschil delen door het salaris van de mannen (de officiële manier om een loonkloof te berekenen, zoals NOS hierboven ook heeft gedaan) krijgen we een loonkloof van 56,79 procent. Dat ziet er heftig uit. Nu weten we wel dat er ook meer mannen zijn. Het is dus redelijker om de gemiddelde salarissen van de vrouwen te vergelijken met die van de mannen. Dan corrigeer je voor het relatief lage aantal vrouwen, los van wat ze per uur verdienen. We maken hetzelfde sommetje, maar dan met de salarissen gedeeld door het aantal werknemers per geslacht (dertien mannen en zeven vrouwen): het gemiddelde salaris per geslacht.

Nu is de loonkloof gedaald naar minder dan twintig procent. Nog steeds zullen hordes paarsharigen barricades willen opwerpen maar het wordt al een stuk minder heftig.

In de discussie over de loonkloof hoor je vaak dat vrouwen minder krijgen voor ‘hetzelfde werk’. Om het werk in de vergelijking gelijk te maken, zou je vervolgens de manager weg moeten laten. Als het een afdeling is van twintig mensen, waaronder een manager, dan zou je die negentien mensen onder hem moeten vergelijken: die doen immers hetzelfde werk. Dan krijgen we dit beeld.

De loonkloof is nu geslonken naar veertien procent. Dat komt, omdat grootverdiener Lodewijks het gemiddelde voor de man omhoog heeft getrokken. ‘Zakken zijn er om te vullen’, is zijn motto bij de jaarlijkse kerstborrel. Nu even niet!

Nu zouden we nog een rekenkundige oefening mogen doen. Niet iedereen is even oud, terwijl iedereen wel ongeveer hetzelfde werk doet. Er is een scheiding te maken naar geslacht maar ook naar leeftijd. Door de extreme focus op geslacht, die nare mannen hebben het gedaan, vergeet iedereen naar leeftijd te kijken. Dat is ook een in de grondwet genoemde discriminatiegrond.

Stel dat je een korporaal bent bij Defensie, de landmacht bijvoorbeeld. De salarissen zijn openbaar en staan hierboven. Een lijst met wat collega’s verdienen, geregeld door de nieuwe wet, is dan ook compleet zinloos. Alles is al openbaar, als je de sterren en strepen op een uniform kunt onderscheiden. Als dat al niet lukt, hebben we bij Defensie een ernstiger probleem. Een korporaal geeft leiding aan enkele soldaten in een kleine eenheid en heeft zelf een gespecialiseerde functie. Hij of zij rapporteert aan de sergeant in de eenheid. In de discussie over de loonkloof werd gesteld dat vrouwen minder krijgen voor hetzelfde werk. We moeten dus salarissen in dezelfde functie vergelijken. Het is redelijk om twee korporaals te vergelijken. Een korporaal verdient tussen de (afgerond) 2900 euro en 3500 euro per maand. Dat laatste salaris krijg je door meerdere jaren in dezelfde functie te opereren.

Sinds men de loonkloof is gaan bestuderen, neemt deze van het ene jaar naar het andere steeds af. Dat komt omdat vrouwen zich emanciperen en meer werken. Dames, gefeliciteerd! Lees in dit kader ook de metastudie van onderzoeker Doris Weichselbaumer. Wat je wel mag verwachten, is dat vrouwen in het begin tijdelijk minder verdienen in dezelfde functie maar dat na verloop van tijd volledig zullen inlopen. De eerste vrouwelijke korporaal van Nederland moest wel minder functiejaren op haar naam hebben staan dan de collega’s gemiddeld haddeen. In de voorbeeldafdeling is dat ook zichtbaar. Als we een plot maken van elk persoon en die op twee assen zetten naar leeftijd en salaris, dan zien we dit patroon. De uitschieter, helemaal rechts, is natuurlijk weer Lodewijks.

Er is duidelijk een positief verband tussen leeftijd en salaris en dat is ook niet verbazingwekkend. Elk jaar werken zorgt voor drieduizend euro extra salaris, is de gemiddelde trend. Dat is een vertekend beeld, omdat niet iedereen in de schoenen van grootverdienend manager Lodewijks wil of maar kan staan. Nu is er in dit bedrijf ook een verband tussen leeftijd en geslacht. De vrouwen zijn overduidelijk een stuk jonger dan de mannen. Wie zout op slakken wil liggen, stelt nu dat vrouwen hier gediscrimineerd worden terwijl er een onverdacht leeftijdseffect speelt.

Ook zouden we kunnen corrigeren voor de parttime factor. Dat is maar deels mogelijk. Van de werknemers is bekend of ze parttime werken of niet en in welke mate, het staat gewoon op de loonstrook: de lezer kan de eigen loonstrook erbij pakken, als die er is. Nu is het redelijk om aan te nemen dat als vrouwen meer parttime werken, ze ook extra vakantiedagen kopen. Het eerste is in cijfers uit te drukken, het tweede niet. Hier moeten we dus gissen. Laten we beginnen met parttime werken.

Om te kijken wat het effect van parttime werken op de loonkloof is, kunnen we elk salaris delen door de parttime factor. Delen door een breuk is hetzelfde als vermenigvuldigen met het omgekeerde, hebben we op de basisschool geleerd. Nu zien we wat iedereen zou verdienen zonder parttime werk. Bij wie toch al fulltime werkte, verandert er in de nieuwe kolom ‘salaris FT’ dus niets. Veldman is niet langer de bestverdienende vrouw, ze werkte toch al fulltime. Nu is het een redelijke vraag of je mag zeggen dat vrouwen dan gediscrimineerd worden: minder krijgen bij minder uren. NOS vindt van wel.

Voor de overzichtelijkheid klappen we alle rijen met personeelsnummers in, behalve de eerste en de laatste, Lodewijks en Veldman. We herhalen de stappen met de voltijd salarissen, de uitkomsten maken we geel voor de overzichtelijkheid. Eerst delen we de ruwe salarissom van man en vrouw door elkaar: dan halen we de manager weg, zodat we geen appels en peren vergelijken. Het resultaat is als volgt, de gele velden zijn nieuw.

Als niemand parttime meer werkt, dan zou het salaris van de groep groeien. Dat hoeft niemand te verbazen. Wel is het effect bij de vrouwen veel groter, omdat vrouwen vaker parttime werken. Dat zag je al direct in de tabel en het was een vrije keuze. Ook als er wordt gesteld dat vrouwen dat wel moeten doen vanwege de zorg voor de kinderen, dan nog kan er niet worden gesteld dat er een loonkloof is. Hun partners zouden thuis misschien meer kunnen doen om de vrouw te ontlasten, een volledig terechte stelling.

Wel maakt dat voor de eerlijkheid van de beloning niet uit. De werkgever vergoedt de uren die gemaakt worden en daar houdt het op. Een loonkloof impliceert dat vrouwen minder krijgen bij hetzelfde aantal uren: niet dat ze wel of niet allemaal onbetaalde overige verantwoordelijkheden in de samenleving kennen, die daarin dus niet helemaal eerlijk is. Als de vrouwen op deze specifieke afdeling morgen allemaal wel fulltime wilden en konden werken door een man die meer doet in het huishouden en de kloof blijft alsnog, dan is het wel vreemd.

Als we de manager weglaten en we rekenen met voltijd salarissen (dus M(19) en V(19)), dan halveert de loonkloof. Rekenen we dan met gemiddelde salarissen per gewerkt uur, dan is het verschil nog maar ruim vier procent. Dat laatste cijfer is belangrijk. Dit is de gecorrigeerde loonkloof als je uitgaat van de gegevens waar de onderzoeker bij kan komen, in het Engels de adjusted gender pay gap. De kwaliteitsmedia gaan nogal onzorgvuldig om met dit belangrijke onderscheid.

Het ruwe cijfer voor de loonkloof was 57 procent en na redelijke aanpassingen (correcties) blijft er nog maar 4 procent over. Die 57 procent noemen we het ongecorrigeerde cijfer voor de loonkloof. Die 4 procent is het gecorrigeerde cijfer voor de loonkloof. De onderzoeker in dit voorbeeld weet niet precies wat het effect van het extra bijkopen van vakantiedagen is. Als je dat wel zou meerekenen, dan daalt de resterende kloof misschien, we weten het gewoon niet.

Dit is dus statistische ruis. Als je aanneemt dat er een groot probleem is vanwege de loonkloof omdat het ruwe cijfer 57 procent bedraagt, dan kan dat een vooringenomenheid veroorzaken. Zo’n groot getal, daar moet wel sprake zijn van discriminatie! Vervolgens brengen redelijke correcties het getal terug tot bijna nul. In het jargon zeggen we dat er een ongecorrigeerde loonkloof van nog maar 4 procent is. Het is niet gelukt om met wat bewerkingen helemaal bij de nul uit te komen. Er zijn twee redenaties.

Wie overal discriminatie vermoedt, zou kunnen stellen dat er geen bewijs is dat stelt dat die vier procent niet toch door discriminatie komt. Het is mogelijk dat Lodewijks stiekem een beleid voert, waarbij vrouwen op de afdeling worden achtergesteld. Zonder enige reden haalt hij vier procent van het salaris af om vrouwen klein te houden, zo is hij. Zijn vrouw is een keer vreemdgegaan en hij zit vol wrok en haat. Hij kijkt op social media ook naar filmpjes van Andrew Tate over de manosphere. Het beschadigen van vrouwen mag niet te grote vormen aannemen want dan valt het op. Vier procent is net genoeg om lekker te zijn maar het is ook niet te extreem. Dat moet het wel zijn!

De andere visie is wel neutraal. Als de onderzoeker opzettelijke discriminatie zou hebben ontdekt, dan was dat natuurlijk de verklaring. Maar we weten het niet. Als we nu eens in ‘god mode’ konden kijken, dan had je dergelijke stevige uitspraken wel mogen doen. De onderzoeker zegt geen discriminatie aan te kunnen tonen. Alleen is er ook geen bewijs dat het er niet is. Bewijs voor en tegen discriminiatie van vrouwen is dus even sterk (of zwak). In de wetenschap is het compleet geaccepteerd dat de gevonden data nu eenmaal niet alles vertellen. Bij de vorige visie gold, dat als er geen bewijs is dat er niet gediscrimineerd wordt, er waarschijnlijk wel gediscrimineerd wordt en ‘de man’ dus fout is. Het is dan ook het probleem van alle mannen, we hebben een mannenprobleem. De tweede visie stelt dat als er geen eenduidig bewijs is wegens gebrekkige data, de realiteit van elke wetenschapper of journalist, je eerlijk moet zijn en zeggen dat je het gewoon niet weet. En bij twijfel ben je onschuldig.

Waarschijnlijk zag u het al aankomen, we kunnen wel in ‘god mode’ kijken. Een HR-medewerker ziet dat de discussie over de loonkloof de sfeer verziekt. Er ligt ineens een geheime USB-stick op het bureau van de onderzoeker, met de groene cijfers hieronder. Die leren ons hoe veel extra vakantiedagen iedereen heeft bijgekocht. In België speelt deze discussie ook, daar zien we dat jongeren graag twee keer zo veel dagen bijkopen als de generatie ervoor, dan hebben ze meer flexibiliteit.

Als de vrouw de man inhaalt op de arbeidsmarkt, dan is het ook redelijk om aan te nemen dat vrouwen beter vertegenwoordigd zijn bij jongere generaties werkenden. Als die laatste groep meer vakantiedagen bijkoopt, dan werken vrouwen daarmee minder uur per jaar dan mannen. Die uren worden niet vergoed en vormen een redelijke verklaring voor een deel van de ongecorrigeerde loonkloof. In ons voorbeeld krijgen we hier wel inzicht in, in de echte wereld (daar kijken we zo naar) zullen we hier nooit een compleet beeld van krijgen. Hoeveel vakantiedagen je bij koopt is informatie die niet gedeeld wordt met derden.

De onderzoeker in ons voorbeeld tikt in gifgroen de geheime gegevens over bijgekochte vakantiedagen (EVD) in in het overzicht, het is natuurlijk illegaal om dit allemaal te weten. Het resultaat is als volgt:

De voorlaatste kolom geeft het aantal bijgekochte vakantiedagen. Elke extra bijgekochte dag betekent dat je een dag minder werkt op een jaar, dat tweehonderd werkdagen kent. Dat vertaalt zich in een loon dat een half procent lager mag zijn bij hetzelfde werk. Als je op zoek bent naar discriminatie op de loonstrook en je beschikt niet over deze geheime cijfers, dan zou je ten onrechte kunnen denken dat er discriminatie is. In werkelijkheid is er dan niets aan de hand. Dat is het probleem met te agressief activisme. Een gebrek aan bewijs, de statistische ruis, wordt ten onrechte gezien als bewijs voor de stelling. Kwaliteitsmedia zouden dit onderscheid moeten kennen, maar schieten ernstig tekort.

In de laatste kolom, de groene bedragen, staat hoe hoog het salaris eigenlijk is. Het salaris is opgeleukt met de gratis vakantiedagen, bij de mensen die ze bijkopen. Dat is een eerlijke correctie, want wie gratis vakantiedagen bijkoopt krijgt natuurlijk minder geld. We herhalen alle eerdere stappen, maar nu met de geheime groene gegevens erbij. De ongecorrigeerde loonkloof was 57 procent (cel F27). Hoe veel is er nog over, nu we de USB-stick met vakantiedagen tot onze beschikking hebben?

Als we rekening houden met alle beschikbare factoren, dan is van het verschil van 57 procent bijna alles, namelijk 55 procentpunt, gewoon verklaard. Van twee procent weet je het niet, maar misschien duikt er morgen nieuwe informatie op.

De ongecorrigeerde loonkloof is 57 procent. Een groot deel daarvan is wel te verklaren, namelijk 55 procentpunt. Er zitten minder vrouwen dan mannen op de afdeling, de manager is een man en moet je uit de vergelijking laten, veel van het lagere bruto loon zit hem in de vrije keuze om parttime te werken en dan blijkt uit geheime gegevens ook nog dat vrouwen gewoon extra vakantiedagen bijkopen en daarom iets minder op de loonstrook zien dan mannen. Dit zijn redelijke verhalen, geen bewijs van ‘discriminatie’.

Dan blijft er 2 procent over waarvan we het niet weten. De media, ook NOS, maken nu een paar grove blunders. Kijk nog eens naar het artikel van NOS hier helemaal bovenaan. Er wordt gesteld dat vrouwen minder verdienen dan mannen in hetzelfde werk, om dat met een groot getal van 32 procent aan te komen. Dat gigantische bedrag, tonnen over een werkzaam leven, is het ongecontroleerde cijfer.

Naarmate er meer wetenschappelijk onderzoek komt, er meer cijfers beschikbaar zijn en er meer statistische technieken ontstaan, krijgen wetenschappers steeds meer inzicht in waarom het ongecontroleerde cijfer zo hoog is. Het is een ouderwetse meetmethode die is ingehaald door de techniek. Door dat weg te laten, lijkt het net alsof de tijd inmiddels heeft stilgestaan. Dat is niet het geval. De gecorrigeerde loonkloof, het ruwe cijfer gecorrigeerd voor alle redelijke verklaringen die je hebt kunnen vinden, is al decennia spectaculair aan het dalen.

Toen Eurostat deze cijferreeksen begon samen te stellen, waren er enkel ruwe gegevens beschikbaar waarmee men de ongecorrigeerde loonkloof kon berekenen. Niet alleen daalt die score over de jaren, er duiken ook steeds meer verklaringen voor de verschillen op.

Eurostat en het CBS geven bij die cijfers inmiddels afdoende uitleg over de oorzaken van de gemeten kloof. In het genoemde rapport schrijft Eurostat dat een hoge, ongecorrigeerde loonkloof, uit drie delen bestaat: een verklaard deel, een onverklaard deel en een residu. Dat residu ontstaat omdat er altijd onbekende gegevens zijn, zoals op de voorbeeldafdeling.

De cijferreeks in de databank van Eurostat wordt sinds 2002 bijgehouden. Eurostat wilde destijds een cijfer over de loonkloof maken voor elk lid van de EU. Met andere woorden, via een gemeenschappelijke methode wordt in elke lidstaat gekeken wat de specifieke score is. Sommige landen hebben hun administratie beter op orde dan andere, zeker in 2002. Daarom kan Eurostat met maar heel weinig gegevens werken: de data over extra vakantiedagen bijvoorbeeld zijn zeer relevant maar niet beschikbaar. Daarom maakten ze maar een extreem grove, ruwe berekening van de ongecorrigeerde loonkloof. Je mikt alle gegevens op twee hopen, deelt het een door het ander en je bent om twee uur al klaar met werken. Makkelijk!

Kijk echter uit als je hier te harde conclusies aan wil verbinden. Eurostat geeft zelfs een ‘methodologische waarschuwing’ af: ga niet lopen schreeuwen dat een ongecorrigeerd cijfer bewijs is voor discriminatie! Wat doen de kwaliteitsmedia? De ene onterechte aanname op de andere stapelen.

Als je dan toch dat ruwe, ongecontroleerde cijfer wil publiceren, waarom niet. Er komt dan een onwaarschijnlijk hoog getal uit waarvan we weten dat het niet veel zegt. Maar hier is hij, omdat het kan.

Nederland en Oostenrijk zijn kampioen ongecorrigeerde loonkloof. Door cijfers zo te publiceren, zonder te melden dat er ook een gecorrigeerd cijfer is dat al jaren hard aan het dalen is, ben je gewoon paniek over discriminatie aan het zaaien. Want zijn er misschien verklaringen voor de koppositie van die twee landen? Kiezen vrouwen daar vaker voor parttime werken?

Verdomd. We zien dat Franse vrouwen zonder kinderen in 17 procent van de gevallen parttime werken. Als ze kinderen krijgen, stijgt dat naar 28 procent. In Oostenrijk werkt 35 procent van de vrouwen parttime, ook zonder kinderen. Dat is meer dan het Franse cijfer met kinderen. In Nederland is dat ook zo. Een Nederlandse vrouw zonder kinderen werkt vaker parttime dan een Franse vrouw met kinderen. Dan ligt dat verschil niet aan het wel of niet hebben van kinderen. Het is een cultureel verschijnsel. En de kampioenen parttime werken voor vrouwen zijn ook de kampioenen ongecorrigeerde loonkloof voor vrouwen. Minder uren maken betekent minder werk. Is dat wel discriminatie?

Eurostat zegt letterlijk dat je deze gegevens niet mag gebruiken als maatstaf voor discriminiatie. Toch doen de activisten dat en geen enkel medium zegt dan: ‘jongens, is dat wel de bedoeling’?

Nu heeft de vorige Europese commissie onder Frans Timmermans een actie in werking gezet die het niet-bestaande probleem van de loonkloof moet aanpakken. Het is dan de vraag of dat een taak van de Europese commissie is, want discriminatie is iets dat een lidstaat moet oplossen. Het gaat dus niet over de vraag of je discriminatie moet aanpakken, maar wie ervoor verantwoordelijk is. We hebben het over een Europese wet, dus Timmermans trok het naar Brussel. Met welke rechtvaardiging?

In de wet lezen we dat de EU vindt dat de loonkloof in elke lidstaat even goed moet worden bestreden. Als je het zo opschrijft, dan moet je het vanuit Brussel regelen, het een volgt uit het ander. Je had ook eerst per lidstaat kunnen kijken of het probleem wel bestaat. In plaats daarvan neemt de wet aan dat het probleem overal bestaat en er naast nationale oplossingen er ook een overkoepelende Europese oplossing moet zijn. Zo ben je wel werk aan het scheppen.

Eurocommissaris Timmermans haalde de rechtvaardiging destijds uit artikel 157 van het Europees verdrag. Dat is in de jaren vlak voor 2005 opgesteld. Destijds had Eurostat enkel beschikking over data over ongecorrigeerde loonkloven en die lopen in de tientallen procenten, spectaculaire cijfers inderdaad! Daarna kwamen er allemaal nuances, maar het recht om het enorme probleem (dat intussen krimpt) Europees aan te pakken is gebleven.

In 2014 begint het verhaal weer te leven in activistische kringen. Eurostat publiceert nog steeds het ongecorrigeerde cijfer, dat wel daalt maar nog steeds hoog is. Daarnaast publiceert Eurostat ook steeds het gecorrigeerde cijfer. Dat daalt harder. Ten eerste omdat vrouwen het steeds beter doen, ten tweede omdat het statistisch bureau steeds beter begrijpt hoe de loonkloof in elkaar steekt - denk aan het voorbeeld van de USB-stick en de bijgekochte vakantiedagen. De activisten blijven toch hangen in het oude verhaal.

In 2019 maken de Europese socialisten het tot speerpunt van hun campagne. Lijsttrekker Frans Timmermans belooft zelfs dat als hij de baas wordt in Europa, het probleem binnen vijf jaar zal zijn verdwenen. Dat is niet zo moeilijk, want het probleem bestond al niet meer.

Aan het begin van de eeuw bestonden de middelen niet om de gecorrigeerde loonkloof zo goed te berekenen. Daarom heeft men de grove manier ontworpen om gewoon alle mannelijke salarissen met alle vrouwelijke te vergelijken. Eigenlijk slaat die methode nergens op, maar er was geen betere maatstaf. Inmiddels zijn er betere meetmethoden voor het verschil in man en vrouw in economische zin. Die laten een veel minder dramatisch beeld zien, niet fijn voor activisten die leven van angst en woede. Om toch een verschil tussen mannen en vrouwen op de loonstrook te kunnen laten zien, bombarderen ze het statistische residu - het onverklaarde loonverschil - tot hard bewijs van discriminatie. De organisaties die die cijfers verzamelen waarschuwen letterlijk tegen deze praktijken maar als de emoties het winnen doen feiten er niet meer toe.

Om af te sluiten volgt een leuke parabel, die bleek het bij een borrel goed te doen. Stel je voor dat een man en vrouw samenwonen en gaan trouwen. De vrouw verdenkt de man van vreemdgaan, ten onrechte. Haar emoties zijn een rechtvaardiging om de man te bespioneren waar het maar mogelijk is. Als hij niet op tijd zijn telefoon opneemt als ze belt, weet ze al genoeg. De onterechte angst is de rechtvaardiging van het recht op allemaal inbreuken in zijn persoonlijke levenssfeer. Bewijs dan dat je het niet hebt gedaan! De man weet niet wat hij fout doet.

Op een gegeven moment moet hij een maand op reis naar Azië, voor zijn werk. Dat zijn dertig nachten in een hotel alleen, dertig kansen om vreemd te gaan. Het ongecorrigeerde ontrouwcijfer is nu dertig. De vrouw huurt een privédetective om haar te helpen met het verzamelen van bewijs over ontrouw. Als je vermoedt dat het fout zit, dan mag dat ook.

Het blijkt dat voor heel veel verdacht gedrag tijdens de zakenreis een goede verklaring is. Zo is de man een nacht in het ziekenhuis opgenomen wegens voedselvergiftiging, daar zijn medische documenten van. Toen nam hij zijn telefoon even niet op maar hij zit niet met zijn hoofd tussen de twee benen van een stripper. Ook is hij twee dagen bij de ouders van de vrouw blijven slapen, die toevallig op de route van zijn zakenreis wonen. Het is niet geloofwaardig dat hij op die twee dagen ook is vreemdgegaan. Het ongecorrigeerde ontrouwcijfer ligt op dertig dagen, maar door de logeerpartij bij de ouders gaan er van het gecorrigeerde ontrouwcijfer twee dagen af.

De man verschijnt ook op tv nadat hij Bangkok een hond uit het water heeft gered. Het dankbare gezin van de hond houdt hem een dag in huis en het verhaal haalt het lokale nieuws; de kloof tussen het gecorrigeerde en het ongecorrigeerde ontrouwcijfer neemt met nog een dag af. De man raakte ook nog verzeild in een bankroof, hij werd een dag voor losgeld gegijzeld gehouden in een bankkantoor in Singapore. Ook dit haalt het nieuws en het is hard bewijs dat hij op die specifieke dag niet is vreemdgegaan: nog een veilige dag erbij. Het begint er steeds meer op te lijken dat hij echt niet vreemdgaat. Maar het is niet van elke dag vast te stellen dat hij niet vreemdging. Het gecorrigeerde ontrouwcijfer wordt nooit helemaal nul, om de man blijft een zweem van vreemdgaan hangen - in de ogen van de vrouw, tenminste.

Bij terugkomst wordt er open kaart gespeeld. De vrouw uit haar verdenkingen, de man moet de onschuld maar bewijzen. Nu gaan we zien waarom je nooit mee moet gaan met emotionele chantage. De man kan een reeks bewijsstukken tonen, zoals het rapport van het ziekenhuis: die nacht was hij daar opgenomen en struinde hij niet de straten af op zoek mogelijkheden voor ontrouw. Van de dertig dagen dat hij weg was, kan hij van 26 dagen hard aantonen waar hij was, met hangen en trekken. Bij vier dagen is dat achteraf niet mogelijk, bijvoorbeeld omdat hij ergens een hotel met contant geld heeft betaald. Hij wist niet dat hij achteraf onderzocht zou worden. Misschien heeft hij zo ook wel een stripper betaald, denkt de boze vrouw. Eigenlijk weet je het nooit.

In dit voorbeeld zal iedereen accepteren dat de man onredelijk wordt behandeld - als hij echt monogaam is natuurlijk, dat is even de aanname. Als hij van vier overnachtingen niet met een heftig verhaal kan bewijzen dat hij wel trouw was, dan betekent dat niet dat hij is vreemdgegaan. Je bent schuldig omdat er bewijs is dat je over de schreef bent gegaan, niet omdat het bewijs van onschuld ontbreekt. Moet je je voorstellen dat de politie je aanhoudt op een donker landweggetje. ‘Kunt u aantonen dat u net niet te hard reed? Nee? Dan doen we voor de zekerheid een bekeuring’.

De ideologie achter het idee van een ‘loonkloof’ is gestoeld op wantrouwen, de aanname van schuld in plaats van het tegenovergestelde. Mannen krijgen via de onmogelijk lompe berekening van de ongecorrigeerde loonkloof meer geld dan vrouwen, dus ze moeten de boel wel discrimineren. Uit die ongefundeerde aanname die zonder bewijs uitgaat van discriminatie, volgt artikel 157 TFEU dat het ‘probleem’ mag bestrijden. Als de jaren verstrijken, blijkt dat het steeds meer meevalt.

De hardcore aanhangers van de theorie blijven dan in de oude meetmethode geloven, ook al zeggen allerlei wiskundigen en andere experts dat ze dat niet moeten doen. Grappig, dat je soms experts op een vakgebied blind moet geloven (klimaat, virussen) terwijl je ze compleet mag schofferen als hun feiten niet in het progressieve narratief vallen. Door voortschrijdend inzicht blijkt een steeds groter deel van de loonkloof redelijk verklaard te kunnen worden.

Omdat de bewijslast is omgedraaid, is elke ontbrekende verklaring - het statistisch residu dat er altijd wel is - automatisch een bewijs van schuld. Daarom gaat het probleem ook nooit opgelost worden. Je zult de salarissen van vrouwen kunstmatig met een kwart moeten verhogen, wil je zonder twijfel kunnen stellen dat er geen geheim seksistisch complot is tegen de vrouw. Of, in het voorbeeld van de handelsreiziger en zijn wantrouwige grote liefde: als de man niet van elke dag van de maand hard kan bewijzen dat hij die dag niet vreemd is gegaan, is hij een vreemdganger.

Het probleem van deze denkwijze is de aanname van schuld. Een paar procent loonverschil kan niet verklaard worden, dus is er schuld, in de vorm van een seksistisch complot. Men zoekt naar schuld en dan vind je het ook. Het maakt een redelijk debat over de verhouding tussen man en vrouw onmogelijk, want de man krijgt ten onrechte iets in de schoenen geschoven. In het voorbeeld van de handelsreiziger: als je zo wordt behandeld, ben je gek als je niet vreemdgaat.

Wie zich druk maakt om sociaal onrecht, kan beter bondgenoten zoeken met feiten. Er is een hoop voor te zeggen dat er te veel druk ligt op de schouders van vrouwen. Een normaal huis is met een gewoon salaris onbetaalbaar dus je moet veel werken en daarnaast is het krijgen van kinderen voor vrouwen natuurlijk veel zwaarder dan voor de man. De activisten van de ‘gender pay gap’ maken de hele discussie echter belachelijk, omdat iedereen die ooit in de buurt van een rekenmachine is geweest, kan zien dat het verhaal niet klopt. Dit is een echt onderwerp voor Current Ratio, u zag het al aankomen.

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Ja, ik waardeer deze journalistiek

Te veel schulden maken, jarenlang, eist zijn tol. Regelmatig ziet u het verschijnsel ‘yield’ genoemd worden, daar zou iets mis mee zijn. Op veler verzoek: kun je uitleggen wat het is en waarom het belangrijk is? Daar komt hij.

De ‘yield’ is de rente die ontstaat door speculatieve transacties op de tweedehands markt voor schulden. Het is inderdaad mogelijk om iemand geld uit te lenen en dat contract vervolgens door te verkopen. In de financiële wereld spreken van een eerstehands markt, een primaire markt, als lener en uitlener de transactie aangaan. Ze sluiten dan een contract. Dat contract kun je doorverkopen, daar zijn verschillende varianten op. Elke volgende transactie na die op de primaire markt gebeurt op de secundaire markt.

Handelaren in obligaties werken vaak vanuit een professionele partij, zoals een pensioenfonds of een grote bank. Vanaf de trading floor (zie boven) wordt er gezocht naar waardepapier dat wellicht ondergewaardeerd is. Het is dus de kunst om de waarde in te schatten van oude leningen, die al zijn afgesloten, en die wel of niet te kopen. Deze handel is een belangrijk onderdeel van de inkomsten van grote financiële partijen. Ze kunnen invloed uitoefenen op het wel en wee van landen die obligaties (schulden) verkopen, zonder direct met die landen zaken te doen.

Bij auto’s werkt dat ook zo. Je hebt nieuwe auto’s en tweedehands auto’s. Als je direct een auto van de fabrikant koopt, is dat een transactie op de eerstehands markt. De optelsom van de transacties erna is de markt voor tweedehands auto’s, de secundaire markt. Het maakt vervolgens niet uit of er drie of acht mensen voor je in hebben gereden; hij is niet nieuw meer.

Bij auto’s is het redelijk dat de prijs fors daalt bij elke secundaire transactie. Auto’s verliezen hun waarde, omdat ze slijten. Hoe meer mensen erin rijden, des te groter de slijtage en des te lager de waarde van de auto. Iedereen zal dit accepteren. Bovendien weet je niet hoe de vorige eigenaar ermee is omgesprongen, maar dat is even een ander economisch probleem. Een lening is een financieel product, eigenlijk niet meer dan een stuk papier. En papier slijt niet, als je er zuinig op bent: niet te vergelijken met een auto. Toch kan ook een stuk papier meer of minder waard worden. Dat werkt als volgt.

Landen en bedrijven, niet alleen banken, kunnen obligaties uitschrijven, zo heet dat. Je maakt een stuk papier waarop staat dat de koper ervan over een bepaalde periode, vaak tien jaar, een bepaald bedrag krijgt teruggestort. Zo’n stuk papier is de obligatie. Inmiddels geschiedt de handel digitaal, maar dat maakt voor het effect op de prijsvorming. Blijf voor het goede begrip even hangen in de periode van voor de computer, bijvoorbeeld 1940.

Destijds wilde Stalin geld lenen om de Sovjet-Unie te bewapenen en industrialiseren. Dan schrijf je inderdaad een obligatie uit. Het stuk papier hieronder is destijds echt aan een belegger verkocht. Dergelijke obligaties zijn tegenwoordig te koop op rommelmarkten en exemplaren in goede staat koop je via veilinghuizen. Het zijn interessante documenten, vanuit historisch oogpunt, maar in financiële zin zijn ze natuurlijk waardeloos geworden.

Een obligatie heeft altijd een looptijd, een hoofdsom en een vaste rente. De hoofdsom is in dit voorbeeld honderd roebel, dat staat op het voorblad. Dit bedrag is de hoofdsom of ‘face value’ in het Engels, je ziet het bedrag staan. De verkoper (de overheid die geld nodig heeft, bijvoorbeeld) zal de obligatie in eerste instantie voor dit bedrag willen verkopen. Als mensen er meer voor willen geven dan is dat natuurlijk alleen maar mooi.

Deze obligatie loopt tien jaar en de houder krijgt elk half jaar rente uitgekeerd. Daarom hangen er precies twintig bonnen aan de obligatie. Het is de bedoeling dat de eigenaar van de obligatie deze bonnetjes elk half jaar opstuurt naar de bank, of een andere financiële dienstverlener die optreedt namens de uitgever. In dit geval is dat dus Stalin. In ruil voor het bonnetje volgt er dan een uitkering in geld. De koper van de obligatie heeft op deze manier de zekerheid van een vast inkomen. Dat is handig als je bijvoorbeeld met pensioen bent gegaan, dan krijg je een voorspelbare uitkering.

We zien dat elke bon, of coupon, goed is voor vier roebel per half jaar. Dat is acht roebel per heel jaar op een hoofdsom van honderd roebel. Wie de obligatie koopt voor precies honderd roebel, krijgt dus acht procent rente. Aan het einde van de looptijd krijgt de houder van de obligatie de hoofdsom van honderd roebel weer terug. Tegen die tijd zou een pensionado bijvoorbeeld nog zo’n obligatie kunnen kopen. Je kunt ook je spaargeld bij een bank plaatsen die exact acht procent rente biedt, dat geeft voor de pensionado hetzelfde effect.

Stel nu eens dat een belegger spijt krijgt van de aankoop van de obligatie. Het kan zijn dat er economische problemen opdoemen, dat een overheid niet zo betrouwbaar blijkt als gedacht of dat er een oorlog of natuurramp uitbreekt. Immers, 1940 is niet het meest stabiele jaar van de geschiedenis. De gemiddelde belegger realiseert zich dat de kans groot is dat de overheid aan wie het spaargeld is uitgeleend, waarschijnlijk zijn beloftes niet gaat nakomen. De kans dat die honderd roebel in 1950 wordt terugbetaald is nog maar vijftig procent.

Een andere belegger, die niet vies is van een beetje risico, is daarom bereid om de obligatie met een hoofdsom van honderd roebel over te nemen tegen een prijs van vijftig. De pensionado die hem dan verkoopt, schept nu een tweedehands markt voor dit schuldpapier. Hij maakt direct een fors verlies op zijn beleggingen, maar heeft nu wel zekerheid: liever cash in de hand dan een obligatie waar over een aantal jaar misschien een uitkering op komt, denkt hij.

De koper van de obligatie mag nu proberen het geld op te halen bij de schuldenaar. De verkopende overheid van de obligatie zal namelijk de hoofdsom terugbetalen aan de persoon die aan het einde de obligatie kan laten zien. Door onderlinge handel tussen beleggers hoeft dat niet de eerste koper te zijn. Obligaties zijn daarom ‘aan toonder’. In het Engels heeft men het over ‘bearer bonds’, degene die de obligatie aan het einde ‘draagt’ krijgt de hoofdsom terug. Vroeger had het ook zin om een trein te beroven die deze stukken vervoert, door digitalisering is dat een zinloze exercitie geworden natuurlijk.

De overheid die bij de obligatie hoort, heeft in principe geen last van beleggers die obligaties dumpen - niet meteen, tenminste. Stalin verkocht de obligatie voor honderd roebel, dat geld zit gewoon in de schatkist in het Kremlin. Als het bijbehorende schuldpapier toch maar voor de helft aan een andere belegger wordt doorverkocht, dan is dat vervelend voor de pensionado die het verlies heeft moeten dragen. Maar het mag niet te lang duren, dat dumpen van die obligaties.

Merk namelijk op dat de couponrente al vaststaat: die is op de coupons gedrukt die beleggers periodiek mogen inleveren en kun je niet zomaar wijzigen. Dit principe werkt nog steeds zo. Ook als er geen daadwerkelijke papieren obligatie meer wordt gedrukt als Nederland nu een staatsschuld aangaat, dan is de afspraak nog steeds dat de uitbetaling stabiel is. Als een obligatie op de secundaire markt hard in waarde is gedaald, dan gaat dat op korte termijn al invloed hebben op de primaire markt. Dat is goed voor te stellen.

Stel dat je als mogelijke belegger in 1940 deze koersdaling in Sovjet-obligaties hebt waargenomen. Je overweegt vervolgens om in te stappen. Neem aan dat de bijbehorende overheid op dat moment besluit om nog meer obligaties tegen dezelfde voorwaarden te verkopen: een looptijd van vier jaar, een hoofdsom van honderd roebel en een vaste couponrente van acht procent. Je krijgt als koper letterlijk een stuk papier in handen gedrukt in ruil voor de zuurverdiende spaarcenten: op hoop van zegen. Dat stuk papier is de obligatie aan toonder, met de coupons eraan.

De overheid die de obligaties op de primaire markt probeert te verkopen, zal er honderd roebel voor vragen: dat is immers de hoofdsom. Maar op de secundaire markt is exact hetzelfde stuk papier met coupons eraan te koop voor de helft! De daling van de waarde van de genoemde obligatie komt door gebeurtenissen na het ontstaan van de deal op de primaire markt. Als de zorgen over de gezondheid van de uitgevende overheid niet waren toegenomen, zou de daling niet hebben opgetreden.

Een potentiële nieuwe belegger heeft nu twee opties. Geef honderd roebel aan Stalin, krijg daarvoor een stuk papier (de obligatie aan toonder) met coupons, ontvang elk jaar acht procent rente en na tien jaar krijg je je honderd roebel terug. Een dergelijke belofte is altijd zo betrouwbaar als degene die hem doet. Dit zou een transactie op de primaire markt zijn. Op de secundaire markt echter, is exact hetzelfde stuk papier, met dezelfde voorwaarden en dezelfde garantie van dezelfde persoon, ook te koop maar dan voor slechts vijftig roebel. Elke nieuwe belegger laat de primaire markt links liggen en gaat direct naar de secundaire markt.

Nu zit Stalin met zijn handen in zijn donkere, volle bos haar. Wil hij onder deze omstandigheden nog obligaties verkopen, dan moet hij de interesse van potentiële beleggers op de secundaire markt weten te trekken. De enige manier om dat te doen, is om een deal te maken die even aantrekkelijk is als de handel in obligaties met korting. Praktisch gezien kan hij obligaties met een hoofdsom van honderd roebel op het voorblad en dezelfde coupon van vier roebel per half jaar, ook verkopen voor slechts vijftig roebel. Dan is zijn probleem opgelost.

Daar krijgt hij wel een nieuw probleem voor terug. Er is dan vijftig roebel geleend, tegen een couponrente van acht roebel. Dat is zestien procent rente, geen acht, uit de beginsituatie. Die zestien procent is wat men in het financiële jargon ‘yield’ noemt. Je kijkt naar de voorwaarden van een obligatie bij uitgifte. Door de veranderende omstandigheden is dat beleggingsproduct toch niet meer zo’n goede deal. Beleggers gaan de obligatie dumpen. De yield is de rente die een overheid of bedrijf moet bieden op de volgende ronde obligaties, wil er nog sprake zijn van een succesvolle verkoop.

Voor de techniek zijn er nog twee zaken van belang. Merk op dat een halvering van de koers van een obligatie (van honderd naar vijftig roebel) exact overeenkomst met de verdubbeling van de yield. Als de koers van een bestaande obligatie, met een vaste rente, daalt, dan gaat de yield omhoog. Ze bewegen in tegengestelde richting. Ten tweede krijg een overheid hier pas last van, op het moment dat ze zelf ook daadwerkelijk weer geld moeten lenen. In theorie kan een land of bedrijf met een gat in de hand een keer een sloot geld binnenhalen en de beleggers vervolgens enorm teleurstellen, hopende dat je die beleggers nooit meer nodig hebt. In de praktijk werkt dat natuurlijk niet zo.

Neem het Verenigd Koninkrijk (VK) van nu als moderner voorbeeld. Sinds de pandemie zijn de begrotingstekorten ongezond hoog, altijd meer dan vier procent van de economie. Dat geld moet je steeds opnieuw lenen. Hier zie je een voorbeeld van een overheid die steeds bij dezelfde beleggers moet aankloppen, omdat de tekorten nu eenmaal blijvend zijn. Dit is best een punt van zorg, ook bij andere grotere landen als Frankrijk, China en de VS. De tekorten tijdens de pandemie zouden eenmalig zijn, er was nu eenmaal sprake van een crisis en dan ga je niet lopen boekhouden, heet het. Alleen keert het begrotingstekort nooit meer terug naar het oude niveau. Daarom moeten landen steeds meer lenen en op een gegeven moment maakt dat beleggers zenuwachtig, daar kun je op wachten.

Tijdens de pandemie grepen centrale banken in met een renteverlaging en een opkoopprogramma. Dat betekent dat lenen veel makkelijker wordt, zodoende moest een economische crisis worden afgewend. Op zich is die gedachtegang niet vreemd maar centrale banken grepen te agressief in, zien we achteraf. Dat leverde een forse inflatie op. Boodschappen werden ineens een stuk duurder, ook in het VK. Soms lees je artikelen over zorgen om inflatie en duurdere boodschappen en huizen die tussen de oren zitten. Burgers overdrijven misschien een beetje. Als je naar de officiële cijfers kijkt, zie je alleen dat de angst voor hogere prijzen helemaal niet zo vreemd is.

Als reactie op de inflatie moesten centrale banken de rente verhogen. In de eurozone is dat ook gebeurd. Ook dit is gedrag uit een economisch handboek. Het is overduidelijk dat rente en inflatie, in de twee grafieken hierboven, met elkaar meebewegen. We zien in het VK de rente dalen tijdens de pandemie. Dan volgt er inflatie en die bestrijd je met een renteverhoging. Die verhoging komt in 2022.

Dat is vervelend voor een overheid die te veel geld uitgeeft. De rente die de centrale bank instelt, is de rente die je op je spaarrekening krijgt. Het is ook de rente die de overheid betaalt op de eigen schuld. De overheid wordt gezien als de meest betrouwbare partij in de economie. Of dat terecht is, laten we even, dit is hoe de hazen nu lopen. Als een bedrijf of burger geld wil lenen, dan is de rente op die schuld altijd gelijk aan de risicovrije rente (op staatsobligaties) plus een opslag, afhankelijk van de persoon. Zo krijg je als huizenkoper een lagere rente, als je meer spaargeld meebrengt. Als de rente in de economie stijgt vanwege zorgen over inflatie, dan gaat ook de rente op een nieuwe hypotheek omhoog.

Nu zouden we verwachten dat door een stijging van de inflatie en de reactie van de centrale bank daarop, de yield op Britse staatsobligaties ook stijgt. Denk er maar eens over na. Er zijn mensen die tijdens de pandemie, in 2021 bijvoorbeeld, hun geld hebben uitgeleend tegen een rente van soms iets meer dan nul procent. Vervolgens moet de Britse centrale bank de rente wel verhogen naar bijna vijf procentpunt. Stel dat een belegger die in 2021 overwoog om een Britse staatsobligatie te kopen, om de een of andere reden twee jaar had gewacht. Dan krijgt de belegger van dezelfde overheid geen nul maar bijna vijf procent rente! Degene die wel in 2021 was ingestapt, is dus de klos.

Laten we ook naar de yield op Britse schulden kijken. Die stijgt mee met de rente die de centrale bank hanteert, ook dat hoeft niet te verbazen. Waar de Britten eerst tegen bijna nul procent konden lenen, geldt nu dat de rente vijf procent is. Dit wordt aan de oorlog in Iran toegeschreven maar dat is niet (helemaal) terecht.

De oorlog begon op 26 februari 2026. De yield steeg van 4,1 procent naar meer dan vijf procent. Dat is een vervelende kostenpost. Maar we moeten wel eerlijk zijn, de yield was al fors aan het stijgen en dat is zorgwekkend. Wie zich door de huidige ontwikkelingen zorgen maakte om een nieuwe kredietcrisis, liep al tegen een andere trend aan. Kijk nog eens goed naar de twee grafieken hierboven. De blokkige grafiek is de rente die de centrale bank instelt. Eens per maand wordt er nagedacht over een ingreep, die meestal uitblijft. Dat verklaart het hoekige patroon. De grafiek eronder is die van de yield. Beleggers maken op dagbasis beslissingen, hopelijk op rationele gronden. Daarom is de grafiek van de yield niet zo blokkerig.

We zien heel duidelijk dat de yield aan het begin van de pandemie in 2020 daalt. De yield volgt de rente hierin, dat is logisch. Dan komt er inflatie en moet de centrale bank de rente wel verhogen. De Bank of England verhoogt de rente vanaf 2022 in snel opeenvolgende stappen naar vijf procent. De yield volgt dan de beleidsrente vanaf 2022, ook niet vreemd. Dan gebeurt er iets heel vervelends, waardoor je je mag afvragen of er geen nieuwe kredietcrisis komt.

Overheden hebben door dat ze de uitgaven sinds de pandemie niet langer onder controle hebben. Ze moeten dus steeds meer lenen. Ze vragen de centrale banken daarom om de rente te verlagen. Geld lenen is makkelijker bij een lage rente, bij gewone gezinnen werkt dat ook zo. Alleen is dit niet de bedoeling. Centrale banken moeten zich bezighouden met het bestrijden van inflatie en horen op afstand van de politiek te staan. Het is te begrijpen dat politici graag in overleg treden met de centrale banken zodat ze goedkoop kunnen lenen, maar daarmee worden centrale bankiers wel onderdeel van het politieke spel. Ze zijn juist op afstand van de politiek gezet. Deze tendens is dus ondemocratisch. In de VS speelt hetzelfde: daar zien we president Trump zijn centrale bankier Powell kleineren.

In de grafiek met de beleidsrente (de blokkerige grafiek) zien we in 2024 dat de daling wordt ingezet. Dat betekent dat centrale banken de rente verlagen, om overheden te helpen. Dat is een dubieuze beslissing, want een renteverlaging tijdens inflatie zorgt voor nog meer inflatie: het is alsof je de brandslang dichtdraait terwijl er iemand een brand staat te blussen. Dit verklaart waarom mensen merken dat hun geld steeds minder waard wordt, aan het einde van hun geld hebben ze steeds meer maand over. Centrale banken proberen hier dus om armlastige overheden te redden. Daarom daalt de beleidsrente, zodat de yield kan volgen. Alleen: dat gebeurt helemaal niet!

Helaas is dit monetaire spel uitgewerkt. Beleggers op de financiële markten zouden het signaal van de centrale banken moeten oppikken. Dat doen ze niet meer. De centrale banken zijn hun grip op de financiële markten kwijt. Dat zagen we ook tijdens de kredietcrisis en de eurocrisis. Griekenland kon in oktober 2009 bijvoorbeeld nog tegen vier procent rente lenen, ook al was de staatsschuld belachelijk hoog. Beleggers begonnen zich dat te realiseren en het grote dumpen begon. Twee jaar later was de yield van de Grieken bijna dertig procent. Wie tegen die rente leent, gaat direct failliet, probeer het je voor te stellen.

Griekenland heeft nooit echt tegen die rente geleend, natuurlijk. Die yield van dertig procent zou de rente geweest moeten zijn, had Athene nog een nieuw krediet willen afsluiten. Gelukkig schoten andere landen te hulp, zoals Nederland. De yield laat wel zien hoe beleggers op de financiële markten denken over Griekse staatsobligaties en meestal zijn dit goed ingevoerde experts. De Griekse economie is ook niet zo groot. Nu zitten Frankrijk, het VK, de VS en eigenlijk ook China in dit schuitje. Dat wordt een stuk lastiger om te redden.

Waar het hier om gaat, is dat de beleidsrente na 2024 wel daalt, maar de yield niet. Dat is een zorgwekkende kloof, een die we kennen van de vorige kredietcrisis. En voor de volledigheid: als de yield stijgt, dan dalen de koersen van obligaties ook. Er zijn dus beleggers die flink het schip zijn ingegaan. Dat kunnen banken en pensioenfondsen zijn, die de komende tijd met de billen bloot moeten.

Kijk nog eens naar de grafiek met de Britse yield. Tijdens de pandemie was de rente bijna nul. Er zijn dus spaarders en beleggers die akkoord gingen met een rente van bijvoorbeeld een kwart procent, gegarandeerd door de Britse overheid. Daarna geeft diezelfde overheid beleggingen uit met een rente van vijf procent. De oude beleggingen moeten daarom in koers dalen, redelijkerwijs. Dat gebeurt ook. Een obligatie met een hoofdsom van honderd pond een paar jaar geleden is nu nog maar tachtig pond waard. Die koersdaling correspondeert exact met de stijging van de yield. Iemand heeft hier goed last van maagzuur.

Het is een vervelende combinatie. De schulden zijn blijvend te hoog. De centrale banken kunnen niet ingrijpen tegen inflatie, dus de boodschappen worden duurder. Hogere rentes maken dat koersen dalen en daardoor zitten financiële partijen met papieren verliezen. En als centrale banken ingrijpen, dan reageren financiële markten niet zoals vroeger, de magie is uitgewerkt. Ik sprak erover bij Lighthouse TV. De meeste mensen waren waarschijnlijk niet bezig met ‘yield’ maar dat kunnen ze maar beter wel doen.

Had u mijn laatste boek over digitalisering trouwens al gelezen? Democratie op de helling koopt u hierrr, er is een e-book (digitaal, lekker handig) en een papieren boek. Wilt u mijn gegraaf mogelijk maken? Ga naar BackMe, of u koopt mijn andere boek, Het Euro Evangelie. Laat uw waardering voor mijn werk merken via de knop hieronder. Veel kijkplezier!

Ja, ik waardeer deze journalistiek